بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ الدَّرْسُ الثَّانِی: حَدُّ الْاِسْمِ وَ الْفِعْلِ وَ عَلَامَاتُهُمَا
حَدُّ الْاِسْمِ: إِشَارَةٌ: إِنَّهُکَلِمَةٌ تَدُلُّ [بِالْوَضْعِ] عَلَی مَعْنًی فِی نَفْسِهَا غَیْرِ مُقْتَرِنٍ بِأَحَدِ الْأَزْمِنَةِ الثَّلَاثَةِ – أَعْنِی الْمَاضِیَ وَ الْحَالَ وَ الِاسْتِقْبَالَ – نَحْوَ: «رَجُلٌ» وَ «عِلْمٌ».
عَلَامَاتُهُ: [وَ هِیَ عَشْرٌ:] ١-أَنْ یَصِحَّ الْإِخْبَارُ عَنْهُ، [نَحْوَ قَوْلِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: «الْبُخْلُ عَارٌ» [١]]؛ ٢-الْإِضَافَةُ، [نَحْوَ قَوْلِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: «صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ» [٢]]؛ ٣-دُخُولُ لَامِ التَّعْرِیفِ، [نَحْوَ قَوْلِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: «قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَی قَدْرِ هِمَّتِهِ» [٣]]؛ ٤-الْجَرُّ، [نَحْوَ قَوْلِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: «الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ» [٤] وَ «أَفْضَلُ الزُّهْدِ إِخْفَاءُ الزُّهْدِ» [٥]]؛ ٥-التَّنْوِینُ، [نَحْوَ قَوْلِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: «الْعِلْمُ وَرَاثَةٌ کَرِیمَةٌ» [٦]]؛ ٦-التَّثْنِیَةُ، [نَحْوَ قَوْلِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: «هَلَکَ فِیَّ رَجُلَانِ؛ مُحِبٌّ غَالٍ وَ مُبْغِضٌ قَالٍ» [٧]]؛ ٧-الْجَمْعُ، [نَحْوَ قَوْلِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: «الْآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ» [١] وَ «مَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ» [٢]]؛ ٨-النَّعْتُ، [نَحْوَ قَوْلِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: «الْفِکْرُ مِرْآةٌ صَافِیَةٌ» [٣] وَ قَوْلِهِ تَعَالَی: قُرْآنٌ مَجِیدٌ [٤]]؛ ٩-التَّصْغِیرُ، [نَحْوَ مَا وَرَدَ فِی الدُّعَاءِ: «فَأَغِثْ یَا غِیَاثَ الْمُسْتَغِیثِینَ عَبِیدَکَ الْمُبْتَلَی» [٥]]؛ ١٠-النِّدَاءُ، نَحْوَ: «یَا اللَّهُ». فَإِنَّکُلَّ هَذِهِ مِنْ خَوَاصِّ الْاِسْمِ.
تَنْبِیهَانِ: ١-مَعْنَی الْإِخْبَارِ عَنْهُ أَنْ یَکُونَ مَحْکُومًا عَلَیْهِ؛ فَاعِلًا أَوْ مَفْعُولَ مَا لَمْ یُسَمَّ فَاعِلُهُ أَوْ مُبْتَدَأً. ٢-وَ یُسَمَّی [الْاِسْمُ] اسْمًا لِسُمُوِّهِ عَلَی قَسِیمَیْهِ، لَا لِکَوْنِهِ وَسْمًا عَلَی الْمَعْنَی.
---
[١]: ١) نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قِصَارُ الْحِکَمِ: ٣. [٢]: ٢) نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قِصَارُ الْحِکَمِ: ٦. [٣]: ٣) نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قِصَارُ الْحِکَمِ: ٤٧. [٤]: ٤) نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قِصَارُ الْحِکَمِ: ٤٨. [٥]: ٥) نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قِصَارُ الْحِکَمِ: ٢٨. [٦]: ٦) نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قِصَارُ الْحِکَمِ: ٥. [٧]: ٧) نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قِصَارُ الْحِکَمِ: ٤٦٩. [١]: ١) نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قِصَارُ الْحِکَمِ: ٥. [٢]: ٢) نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قِصَارُ الْحِکَمِ: ٣١-٢. [٣]: ٣) نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قِصَارُ الْحِکَمِ: ٥. [٤]: ٤) الْبُرُوج/٢١. [٥]: ٥) مَفَاتِیحُ الْجَنَانِ، دُعَاءُ النِّدْبَةِ.
---
ترجمه فارسی
درس دوم: تعریف اسم و فعل و نشانههای آنها
تعریف اسم: به اشاره: همانا اسم،کلمهای است که [به وسیله وضع] بر معنایی در ذات خود دلالت میکند، بدون این که با یکی از سه زمان (گذشته، حال و آینده) همراه باشد؛ مانند: «رَجُلٌ» (مرد) و «عِلْمٌ» (دانش).
نشانههای آن: [که ده عدد هستند:]
۱-این که خبر دادن از آن درست باشد، [مانند سخن امام علی(ع): «بُخْل ننگ است»]؛
۲-اضافه شدن، [مانند سخن امام علی(ع): «سینه انسان خردمند، صندوق راز اوست»]؛
۳-داخل شدن «ال» تعریف بر آن، [مانند سخن امام علی(ع): «مقدار مرد به اندازه همت اوست»]؛
۴-جرّ خوردن (حرف جر خوردن)، [مانند سخن امام علی(ع): «کامیابی با دوراندیشی است» و «برترین پارسایی، پنهان کردن پارسایی است»]؛
۵-تنوین داشتن، [مانند سخن امام علی(ع): «دانش، میراثی گرانقدر است»]؛
۶-تثنیه بردن (دو تایی شدن)، [مانند سخن امام علی(ع): «دو مرد به خاطر من نابود شدند؛ دوستدار افراطی و دشمن بدگوی»]؛
۷-جمع بسته شدن، [مانند سخن امام علی(ع): «آداب (خوب)، لباسهای فاخر و نو هستند» و «هر که به بهشت اشتیاق یابد، از شهوات بینیاز شود»]؛
۸-توصیف شدن (نعت گرفتن)، [مانند سخن امام علی(ع): «اندیشه، آیینهای شفاف است» و سخن خداوند متعال: «قرآنی باشکوه» (سوره بروج، آیه ۲۱)]؛
۹-تصغیر شدن (کوچکسازی)، [مانند آنچه در دعا آمده: «پس فریاد برسان، ای فریادرس فریادخواهان، به بنده آزمودهات»]؛
۱۰-مورد نداء واقع شدن، مانند: «یا اللَّهُ» (ای خدا). بیگمان همه اینها از ویژگیهای خاص اسم هستند.
دو توضیح: ۱-معنای «خبر دادن از آن» این است که درباره آن حکمی شود؛ به عنوان فاعل، یا مفعول فعل مجهول (نائب فاعل) یا مبتدا قرار گیرد. ۲-و [اسم] به این دلیل «اسم» نامیده میشود که بر دو قسیم خود (فعل و حرف) برتری دارد، نه به این دلیل که دال بر معناست (یعنی صرفاً علامتی بر معنا نیست، بلکه برتر از آن است).