بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ حَدُّ الْفِعْلِ: إِشَارَةٌ: إِنَّهُ کَلِمَةٌ تَدُلُّ عَلَی مَعْنًی فِی نَفْسِهَا مُقْتَرِنٌ بِأَحَدِ الْأَزْمِنَةِ الثَّلَاثَةِ، نَحْوَ: «ضَرَبَ، یَضْرِبُ، اِضْرِبْ».
عَلَامَاتُهُ: [وَ هِیَ عَشْرٌ أَیْضًا:] ١-أَنْ یَصِحَّ الْإِخْبَارُ بِهِ لَا عَنْهُ، [نَحْوَ قَوْلِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: «الْإِعْجَابُ یَمْنَعُ الْإِزْدِیَادَ» [٦]]؛ ٢-دُخُولُ «قَدْ»، [نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَی: قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاهَا [٧]]؛ ٣-[دُخُولُ] «السِّینِ»، [نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَی: سَنُقْرِئُکَ فَلَا تَنْسَی [١]]؛ ٤-[دُخُولُ] «سَوْفَ»، [نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَی: کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ [٢]]؛ ٥-الْجَزْمُ، [نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَی: لَمْ یَلِدْ وَلَمْ یُولَدْ [٣]]؛ ٦-التَّصْرِیفُ إِلَی الْمَاضِی وَ الْمُضَارِعِ؛ ٧-کَوْنُهُ أَمْرًا وَ نَهْیًا؛ ٨-اتِّصَالُ الضَّمَائِرِ الْبَارِزَةِ الْمَرْفُوعَةِ، [نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَی: قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ [٤] وَ قَالُوا یَا مَرْیَمُ لَقَدْ جِئْتِ شَیْئًا فَرِیًّا [٥] وَ قَالَ إِنِّی دَعَوْتُ قَوْمِی لَیْلًا وَنَهَارًا [٦]]؛ ٩-[اتِّصَالُ] تَاءِ التَّأْنِیثِ السَّاکِنَةِ، [نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَی: تَبَّتْ یَدَا أَبِی لَهَبٍ [٧]]؛ ١٠-[اتِّصَالُ] نُونِیِ التَّأْکِیدِ، [نَحْوَ: «اِضْرِبِنَّ» وَ قَوْلِهِ تَعَالَی: لَتَرَوُنَّ الْجَحِیمَ [٨]]. فَإِنَّکُلَّ هَذِهِ مِنْ خَوَاصِّ الْفِعْلِ.
تَنْبِیهَانِ: ١-مَعْنَی الْإِخْبَارِ بِهِ أَنْ یَکُونَ مَحْکُومًا بِهِ، [نَحْوَ قَوْلِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: «انْطَلِقْ عَلَی تَقْوَی اللَّهِ وَحْدَهُ» [٩] وَ قَوْلِهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ: «الْحَسُودُ لَا یَسُودُ» [١٠]]؛ ٢-یُسَمَّی [الْفِعْلُ] فِعْلًا بِاسْمِ أَصْلِهِ وَ هُوَ الْمَصْدَرُ؛ لِأَنَّ الْمَصْدَرَ هُوَ فِعْلٌ لِلْفَاعِلِ حَقِیقَةً.
---
[٦]: ٦) نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، قِصَارُ الْحِکَمِ: ١٦٧. [٧]: ٧) الشَّمْس/٩. [١]: الْأَعْلَی/٦. [٢]: التَّکَاثُر/٣. [٣]: الْإِخْلَاص/٣. [٤]: الْبَقَرَة/٧١. [٥]: مَرْیَم/٢٧. [٦]: نُوح/٥. [٧]: الْمَسَد/١. [٨]: التَّکَاثُر/٦. [٩]: نَهْجُ الْبَلَاغَةِ، الْکِتَابُ: ٢٥-١. [١٠]: مِیزَانُ الْحِکْمَةِ: ٢/٤٢٥، ح ٣٩٢٩.
---
ترجمه فارسی
تعریف فعل: به اشاره: همانا فعل،کلمهای است که بر معنایی در ذات خود دلالت میکند و با یکی از سه زمان همراه است؛ مانند: «ضَرَبَ» (زد - گذشته)، «یَضْرِبُ» (میزند - حال/آینده)، «اِضْرِبْ» (بزن - امر).
نشانههای آن: [که آنها نیز ده عدد هستند:]
۱-این که خبر دادن با آن (نه درباره آن) درست باشد، [مانند سخن امام علی(ع): «خودبینی، مانع افزونی (کمال) میشود»]؛
۲-داخل شدن «قَدْ» بر آن، [مانند سخن خداوند متعال: «به یقین، رستگار شد کسی که آن (نفس) را تزکیه کرد» (سوره شمس، آیه ۹)]؛
۳-داخل شدن «سـ» (سین آینده)، [مانند سخن خداوند متعال: «به زودی به تو میخوانیم پس فراموش نخواهی کرد» (سوره اعلی، آیه ۶)]؛
۴-داخل شدن «سَوْفَ»، [مانند سخن خداوند متعال: «هرگز (چنین نیست)، به زودی خواهید دانست» (سوره تکاثر، آیه ۳)]؛
۵-جزم خوردن (در حالت مجزوم)، [مانند سخن خداوند متعال: «(خداوند) نزاده و زاده نشده است» (سوره اخلاص، آیه ۳)]؛
۶-تصریف شدن به زمان ماضی و مضارع؛
۷-امر و نهی بودن؛
۸-اتصال ضمایر آشکار مرفوع (ضمایر فاعلی)، [مانند سخن خداوند متعال: «گفتند: اکنون حق را آوردی» (سوره بقره، آیه ۷۱)، و «گفتند: ای مریم، به راستی چیزی شگفت آور آوردهای» (سوره مریم، آیه ۲۷)، و «(نوح) گفت: من قوم خود را شب و روز خواندم» (سوره نوح، آیه ۵)]؛
۹-اتصال «تاء تأنیث ساکنه»، [مانند سخن خداوند متعال: «بریده باد هر دو دست ابولهب» (سوره مسد، آیه ۱)]؛
۱۰-اتصال «نونهای تأکید» (نون تأکید ثقیله و خفیفه)، [مانند: «اِضْرِبِنَّ» (حتماً بزن) و سخن خداوند متعال: «قطعاً دوزخ را خواهید دید» (سوره تکاثر، آیه ۶)]. بیگمان همه اینها از ویژگیهای خاص فعل هستند.
دو توضیح: ۱-معنای «خبر دادن با آن» این است که به عنوان حکم (خبر) در جمله به کار رود، [مانند سخن امام علی(ع): «با تقوای خداوند یگانه حرکت کن» و سخن امام علی(ع): «حسود هرگز ریاست نمییابد»]؛ ۲-[فعل] به نام اصل خود که «مصدر» است، «فعل» نامیده میشود؛ زیرا مصدر در حقیقت، عملِ فاعل است.