«مرد عنکبوتی: روزی نو» بهجای تلاش برای بزرگتر کردن آشوب چندجهانی قسمت قبل، دامنه روایت را محدود میکند و پیتر پارکر را دوباره به خیابانها، پشتبامها و محلههای نیویورک بازمیگرداند. این تصمیم مهمترین امتیاز فیلم است. داستان هنوز از سازوکار جهان سینمایی مارول، حضور شخصیتهای مهمان و زمینهچینی برای آینده جدا نشده، اما مرکز ثقل آن روشن است: جوانی که همهچیز را برای نجات دیگران قربانی کرده و اکنون باید بفهمد آیا حذف کامل زندگی شخصیاش از او قهرمان بهتری ساخته یا فقط انسانی فرسودهتر.
چهار سال از طلسمی گذشته که خاطره پیتر پارکر را از ذهن جهان پاک کرد. مردم هنوز مرد عنکبوتی را میشناسند، اما هیچکس فرد زیر نقاب را به یاد نمیآورد. امجی و ند زندگی خود را ادامه دادهاند، می پارکر مرده است و پیتر تنها نگهبان خاطرات رابطههایی است که برای دیگران هرگز وجود نداشتهاند. فیلم پیامد این وضعیت را به یک اندوه گذرا یا مقدمهای سریع برای نبرد بعدی تقلیل نمیدهد. تنهایی پیتر ساختار زندگی، رفتار و حتی بدن او را تغییر داده است. او بهجای سوگواری، خود را در کار دفن میکند و تقریباً تمام هویتش را به مرد عنکبوتی واگذار میکند.
پرسش مرکزی فیلم تقابل ساده میان «پیتر پارکر بودن» و «مرد عنکبوتی بودن» است، اما فیلمنامه آن را به دو هویت مستقل و قابل انتخاب تبدیل نمیکند. مسئله این است که هیچکدام بدون دیگری دوام نمیآورند. پیتر تصور میکند مسئولیت یعنی تحمل درد در سکوت، قطع رابطه با نزدیکان و تبدیل شدن به ابزاری دائمی برای نجات شهر. نتیجه، قهرمانی است که از بیرون فعالتر و کارآمدتر شده، اما از درون میل خودویرانگرانه دارد. او شبانهروز مجرمان را تعقیب میکند، زخمی به خانه برمیگردد و پیش از آنکه جسم یا ذهنش فرصت ترمیم پیدا کند، دوباره به خیابان میزند.
این الگو در یک مونتاژ ابتدایی پرشتاب تثبیت میشود. دشمنان خیابانی، تعقیبها، گزارشهای شهری و بازگشتهای کوتاه به آپارتمان خالی پیتر، زندگی او را شبیه شیفت کاری بیپایان نشان میدهند. فیلم در این بخش مفهوم فرسودگی را دقیقتر از بسیاری از آثار ابرقهرمانی تصویر میکند. فعال بودن با بهبود یافتن یکسان نیست و انجام وظیفه نمیتواند جای رابطه انسانی را بگیرد. پیتر با مشغول نگه داشتن خود از درد فرار میکند، اما هر بار که امجی یا ند را میبیند، روشن میشود گذشته نه حل شده و نه قابل حذف است.
بازگشت به مقیاس محلی فقط تصمیمی روایی نیست؛ هویت بصری فیلم را نیز تعیین میکند. نیویورک این بار پسزمینهای عمومی برای انفجارهای دیجیتال نیست. کوچهها، بامها، خیابانهای شلوغ، اداره پلیس، ساختمانهای فرسوده و فاصله طبقاتی محلهها به جهان پیتر وزن میدهند. شهر حس سکونتپذیری دارد و مرد عنکبوتی واقعاً جزئی از بافت آن به نظر میرسد. حتی زمانی که تولید خارج از نیویورک انجام شده، طراحی صحنه و قاببندی موفق میشوند محیطی زنده، کثیف و متراکم بسازند که با زندگی منزوی قهرمان تضاد دارد.
دستین دنیل کرتون در صحنههای حرکت میان ساختمانها، سرعت و ارتفاع را قابل لمس میکند. دوربین فقط مرد عنکبوتی را از دور دنبال نمیکند؛ شتاب تاب خوردن، تغییر ناگهانی جهت و خطر سقوط را منتقل میکند. تأثیر زبان بصری بازیهای جدید مرد عنکبوتی در حرکتهای سیال، ترکیب آکروباتیک ضربهها و مکثهای کوتاه میان جهشها آشکار است، اما فیلم به تقلید مکانیکی تبدیل نمیشود. چند نمای آهسته و ترکیببندی شبیه قاب کمیک، قدرت بدنی شخصیتها را برجسته میکند و اکشن را به مجموعهای از ذرات بیوزن فرو نمیکاهد.
بهترین نبردها خوانا، فیزیکی و دارای هدف دراماتیکاند. درگیری با گروهی از مبارزان نقابدار امکان استفاده از طراحی رزمی سریع و چندلایه را فراهم میکند و حضور هالک دوباره ترس نهفته در نیروی مهارنشدنی او را یادآور میشود. تقابلها صرفاً برای نمایش تواناییهای تازه ساخته نشدهاند؛ وضعیت روانی پیتر را نیز آشکار میکنند. با افزایش قدرت و حساسیت حواس او، کنترلش کاهش مییابد. بدنش اضطرابی را بیان میکند که زبانش سرکوب کرده است. جهش زیستی تازه، از جمله تغییر در سازوکار تارافکنی، هم نشانه تکامل است و هم هشدار فروپاشی.
فیلم این دگرگونی جسمانی را به مضمون قدرت پیوند میزند. توانایی ویژه در این جهان امتیاز خالص نیست؛ بار، انزوا و وسوسه تحمیل اراده را نیز همراه دارد. پیتر باید یاد بگیرد مسئولیت فقط استفاده درست از قدرت نیست، بلکه گاهی خودداری از دخالت، پذیرش محدودیت و درخواست کمک است. تهدید اصلی فیلم نیز از همین زاویه معنا پیدا میکند. موجودی که میتواند ذهن انسانها را تصرف کند، درد شخصی را به مجوز کنترل دیگران تبدیل کرده است. شباهت او با پیتر در رنج و تنهایی، نبرد نهایی را از تضاد ساده خیر و شر فراتر میبرد.
خط معمایی مربوط به حملههای ذهنی و سازمان کنترل خسارت، موتور بیرونی روایت است. دشمن از بدنی به بدن دیگر میرود و افراد عادی را به ابزار نفوذ تبدیل میکند؛ بنابراین تعقیب او نه با شناسایی یک چهره ثابت، بلکه با کشف انگیزه و مقصدش پیش میرود. سازمانی که مدعی حفاظت از شهر است، اطلاعات مهمی را پنهان میکند و بیل متزگر با آرامش اداری خود به تهدیدی مبهم تبدیل میشود. این ابهام در نیمه نخست کار میکند، هرچند فیلم گاهی برای حفظ راز، اطلاعات را بیش از اندازه عقب میاندازد.
روایت همزمان چند مسیر را دنبال میکند: بحران جسمی پیتر، ارتباط نامتقارن او با امجی و ند، معمای مهاجم ذهنی، همکاری پرتنش با پانیشر، مشورت با بروس بنر و نقش کارآگاه دیولف. فیلمنامه بیشتر این مسیرها را به مضمون هویت و کنترل متصل میکند و برخلاف ظاهر شلوغش معمولاً خط اصلی را گم نمیکند. با این حال زمان ۱۴۵ دقیقهای کاملاً توجیه نمیشود. پرده اول برای استقرار وضعیت تازه بیش از حد مکث میکند و تعقیب تانک، با وجود اجرای فنی دقیق، گاهی شبیه نمایش توانایی جلوههای بصری است تا بخش ضروری روایت.
دو پرده بعدی منسجمتر و پرتحرکترند. روابط شخصیتها شکل روشنتری پیدا میکند، راز مرکزی فشار اخلاقی بیشتری بر پیتر وارد میسازد و اکشن از نمایش صرف به نتیجه تصمیمهای او تبدیل میشود. فیلم در بهترین لحظاتش اجازه میدهد سکوت، نگاه و تردید جای توضیح مستقیم را بگیرد. در ضعیفترین لحظات، دوباره به عادت شناختهشده مارول برمیگردد: ورود یک شخصیت آشنا، شوخی فوری و اشارهای که بیش از نیاز صحنه به آینده مجموعه اهمیت میدهد. دستکم یک حضور دیرهنگام قابل حذف است و نبود آن فیلم را فشردهتر میکرد.
تام هالند پختهترین اجرای خود در نقش پیتر را ارائه میدهد. بازی او بر نمایش آشکار اندوه متکی نیست. مکث در گفتوگو، تغییر صدا هنگام روبهرو شدن با امجی و تلاش برای حفظ شوخی در شرایط نامناسب، شکاف میان نقاب و انسان را نشان میدهد. پیتر هنوز همان جوان دستوپاچلفتی و خوشنیت است، اما تجربه فقدان بر بدن و چهرهاش نشسته است. هالند میتواند در یک صحنه سرعت و سرزندگی قهرمان را حفظ کند و چند لحظه بعد با یک نگاه روشن سازد که این انرژی بیشتر سازوکار بقاست تا نشانه آرامش.
صحنههای پیتر و امجی مؤثرترین بخش عاطفی فیلماند، زیرا دو شخصیت در دو واقعیت احساسی متفاوت زندگی میکنند. برای پیتر، هر کلمه ادامه رابطهای عمیق است؛ برای امجی، او غریبهای آشنا و نامطمئن است. فیلم بهدرستی این فاصله را با بازیابی ناگهانی خاطرات یا راهحل رمانتیک آسان از بین نمیبرد. شیمی میان هالند و زندایا همچنان قوی است، اما ارزش این صحنهها از محدودیت و نابرابری اطلاعات میآید. پیتر حق ندارد گذشته مشترک را بهزور به امجی تحمیل کند، حتی اگر سکوت برای خودش ویرانگر باشد.
ند نیز فقط وسیلهای برای بازگرداندن شوخیهای سهنفره نیست. علاقه بیدلیل او به مرد عنکبوتی و ساخت ابزار ردیابی برای یافتن قهرمان، نشانهای ظریف از باقی ماندن اثر یک رابطه حذفشده است. ذهن او پیتر را نمیشناسد، اما عادتها و کششهای عاطفی گویی رد محوی از گذشته را حفظ کردهاند. این ایده میتوانست زمان بیشتری دریافت کند، زیرا رابطه پیتر، امجی و ند هسته انسانی مجموعه قبلی بود. فیلم لحظات خوبی میان آنها میسازد، اما تعداد شخصیتها و خطوط فرعی اجازه نمیدهد این مثلث به اندازه ظرفیتش گسترش یابد.
فرانک کسل کارکردی روشنتر از یک مهمان مشهور دارد. او نقطه مقابل اخلاقی پیتر است: مردی که خشونت را راهحل نهایی میداند و برای حذف مجرم تردید ندارد. همکاری آنها اصطکاک لازم را ایجاد میکند و شوخیها اغلب از تفاوت روش و جهانبینی میآیند، نه از قطع مصنوعی جدیت صحنه. جان برنتال حضور سنگین و خشنی دارد و همزمان میتواند بیحوصلگی و زمختی شخصیت را به طنز تبدیل کند. مشکل زمانی شکل میگیرد که فیلم بیش از حد به او تکیه میکند و فرانک را به مرد عصبانی و پرصدای یکبعدی نزدیک میسازد.
بروس بنر حضور مفیدتری دارد، چون بحران کنترل بدن و خشم او مستقیماً با وضعیت پیتر ارتباط پیدا میکند. او نقش استاد یا ناجی تازه را تصاحب نمیکند و مرد عنکبوتی دوباره شاگرد یک قهرمان بزرگتر نمیشود. کارآگاه دیولف نیز پیوندی زمینی میان قهرمان و شهر ایجاد میکند و نشان میدهد فعالیت پیتر بهتدریج ساختاری اجتماعی پیدا کرده است. این شخصیتها جهان را وسیعتر میکنند، اما فیلم زمانی موفق است که آنها را در خدمت مسئله پیتر نگه میدارد، نه زمانی که حضورشان به یادآوری فهرست تولیدات دیگر تبدیل میشود.
طنز فیلم نسبت به چند اثر اخیر مارول کنترلشدهتر است. بخش عمده شوخیها از شخصیتپردازی میآیند: اختلاف پیتر و فرانک بر سر کشتن، شور افراطی دانشجویان در کلاس بنر و ناآگاهی ند از رابطه سابقش با پیتر. با این حال چند شوخی خودآگاهانه تصویر را تضعیف میکنند. وقتی فیلم نمایی دقیق و کمیکوار از هجوم مبارزان میسازد و خود قهرمان فوراً شگفتی آن را به زبان میآورد، فرصت واکنش مستقل از تماشاگر گرفته میشود. مرد عنکبوتی باید شوخ باشد، اما هر تصویر چشمگیر به توضیح طعنهآمیز نیاز ندارد.
عنوان «روزی نو» وعده شروعی کامل میدهد، اما فیلم در عمل هم بازآغاز است و هم ادامه. لباس، موقعیت اجتماعی، روابط و شیوه فعالیت پیتر تغییر کردهاند؛ در عین حال گذشته و شبکه بزرگ مارول همچنان بر داستان فشار میآورند. اثر از چندجهانی فاصله میگیرد و خطر نابودی جهان را کنار میگذارد، اما کاملاً مستقل نمیشود. این دوگانگی هم نقطه قوت است و هم محدودیت. آشنایی قبلی به لحظات عاطفی وزن میدهد، ولی زمینهچینیهای بعدی گاهی مانع میشوند داستان در همان چارچوب محلی و شخصی که انتخاب کرده باقی بماند.
مهمترین دستاورد «روزی نو» بازتعریف مسئولیت است. پیتر در آغاز، فداکاری را با محو کردن خود برابر میداند. مسیر فیلم نشان میدهد ازخودگذشتگی بدون ارتباط میتواند به خودویرانگری تبدیل شود. می، امجی و ند حتی در غیاب یا فراموشی، هویت اخلاقی او را ساختهاند. قهرمانی او فقط از قدرت، واکنش سریع یا تحمل ضربه نمیآید؛ از توان دیدن درد دیگری در زمانی میآید که خودش زیر فشار درد قرار دارد. پاسخ او به دشمن نیز زمانی معنا پیدا میکند که بهجای اثبات برتری، امکان همدلی و توقف چرخه آسیب را جستوجو میکند.
فیلم بینقص نیست. طول زیاد، پرده اول کند، چند شوخی توضیحی، اتکای مقطعی به حضورهای مهمان و تمایل همیشگی مجموعه برای کاشتن بذر پروژههای بعدی، تمرکز آن را کاهش میدهند. تهدید مرکزی در بخشهایی قربانی پنهانکاری میشود و بعضی عناصر فقط به اندازهای توضیح داده میشوند که برای مخاطب پیگیر جهان مارول آشنا باشند. با این حال این ضعفها هسته اثر را نابود نمیکنند. داستان میداند درباره چه کسی است و تقریباً تمام خطوط مهم در نهایت به بحران هویت، تنهایی و ضرورت پیوند انسانی بازمیگردند.
«مرد عنکبوتی: روزی نو» یک بازگشت موفق به مقیاس انسانی است؛ فیلمی تیرهتر و بالغتر که اکشن روشن و فیزیکی را با درامی جدی درباره سوگ، فرسودگی و مسئولیت ترکیب میکند. تام هالند مرکز عاطفی محکمی میسازد، زندایا به رابطهای نامتقارن عمق میدهد و حضور جان برنتال تضاد اخلاقی و انرژی لازم را فراهم میکند. فیلم از ماشین جهان سینمایی مارول کاملاً آزاد نیست، اما برای نخستین بار در مدت طولانی، اتصالها عمدتاً پیرامون قهرمان اصلی سازمان یافتهاند. امتیاز نهایی: ۸ از ۱۰.