فصل سوم
آرتور؛ تراژدی روشنفکری که میخواست جهان را دوباره اختراع کند
در نخستین صحنههای «تانگو»، آرتور تنها شخصیتی است که هنوز از واژههایی چون «نظم»، «مسئولیت»، «رسم» و «اخلاق» با جدیت سخن میگوید. در خانهای که بینظمی به عادت روزمره تبدیل شده، او آخرین کسی است که احساس میکند چیزی از دست رفته است. همین ویژگی سبب شده است بسیاری از اجراها و حتی برخی نقدها، او را قهرمان نمایشنامه بدانند؛ جوانی آرمانخواه که در برابر فروپاشی ارزشها ایستاده است. اما مروژک از همان آغاز نشانههایی در متن میگذارد که این برداشت را به چالش میکشد.
اعتراض آرتور از جنس نوستالژی نیست. او صرفاً آرزو ندارد گذشته بازگردد، بلکه میخواهد جهانی تازه بنا کند؛ جهانی که در آن هر چیز دوباره معنا و جایگاه خود را پیدا کند. به همین دلیل، اصرار او بر برگزاری مراسم ازدواج، تنها دفاع از یک سنت خانوادگی نیست. ازدواج در ذهن او آیینی است که میتواند نظم نمادین ازهمگسیخته را دوباره برقرار کند. مروژک با انتخاب همین موقعیت، نشان میدهد که آرتور بیش از آنکه دلبسته سنت باشد، شیفته ساختار است؛ او باور دارد جامعه بدون آیین، قرارداد و قواعد مشترک نمیتواند دوام بیاورد.
اما درست در همین نقطه، شخصیت او وارد قلمرویی خطرناک میشود. آرتور هرچه بیشتر برای بازگرداندن نظم میکوشد، کمتر به این پرسش میاندیشد که آیا دیگران نیز چنین نظمی را میخواهند یا نه. او به جای آنکه بکوشد خانواده را متقاعد کند، به تدریج به این نتیجه میرسد که آنان باید حقیقت را بپذیرند، حتی اگر خود به آن باور نداشته باشند. این تغییر، آرام و تدریجی رخ میدهد و همین تدریجی بودن، شخصیت او را باورپذیر میکند.
در اینجا یکی از ظریفترین نکات نمایشنامه آشکار میشود. مروژک هرگز نشان نمیدهد که آرتور در پی منافع شخصی است. برعکس، او تقریباً در تمام طول نمایش از آینده، اخلاق و مسئولیت سخن میگوید. مسئله این نیست که هدف او نادرست است؛ مسئله آن است که به تدریج، هدف جای خود را به وسواس میدهد. هنگامی که انسان یقین پیدا کند تنها راه درست را یافته است، فاصله میان اصلاحگری و اقتدارگرایی به شکلی نگرانکننده کاهش مییابد.
از این منظر، آرتور را میتوان وارث سنتی از روشنفکران قرن بیستم دانست که میخواستند جامعه را از نو طراحی کنند. در اندیشه او، آشوب نتیجه آزادی بیحد است و بنابراین، علاج آن نیز باید بازگرداندن انضباط باشد. اما نمایشنامه نشان میدهد که انضباط، اگر از رضایت و مشارکت انسانها جدا شود، به آسانی به فرمان و اجبار تبدیل میشود. آرتور این مرز را دیر تشخیص میدهد؛ زمانی که دیگر راه بازگشتی باقی نمانده است.
نکته قابل توجه آن است که شکست آرتور نه از ضعف اندیشه، بلکه از ناتوانی او در فهم واقعیت پیرامونش ناشی میشود. او گمان میکند با استدلال میتوان جهانی را که دیگر به هیچ معیار مشترکی باور ندارد، تغییر داد. در حالی که دیگر شخصیتهای نمایش، مدتهاست از حوزه استدلال خارج شدهاند. گفتوگو برای آنان ابزاری برای کشف حقیقت نیست، بلکه عادتی بینتیجه است. آرتور زمانی این واقعیت را درمییابد که تقریباً همه ابزارهای خود را از دست داده است.
به همین دلیل، تراژدی او تنها مرگش نیست. تراژدی واقعی آن است که در واپسین لحظات، خود نیز به همان منطقی نزدیک میشود که سالها با آن مخالفت کرده بود. او که میخواست قدرت را با اخلاق مهار کند، سرانجام به این نتیجه میرسد که شاید بدون قدرت، اخلاق نیز توان بقا نداشته باشد. این لحظه، یکی از عمیقترین لایههای نمایشنامه است؛ زیرا مروژک نشان میدهد انسان ممکن است در مسیر مبارزه با استبداد، آرامآرام شیوه اندیشیدن مستبدان را در خود بازتولید کند.
از این رو، آرتور را نباید قهرمان شکستخورده یا قربانی صرف دانست. او شخصیتی تراژیک است؛ زیرا فضیلت نخستینش، یعنی میل به برقراری نظم، همان نیرویی است که در نهایت او را به مرز اقتدارگرایی میرساند. مروژک با خلق چنین شخصیتی، یکی از سادهترین دوگانههای اندیشه سیاسی را فرو میریزد. او نشان میدهد که مرز میان آزادیخواهی و اقتدار، همیشه از میان دو انسان متفاوت عبور نمیکند؛ گاه از درون یک انسان میگذرد.
در پایان، آرتور نه به این دلیل شکست میخورد که خواستههایش نامشروعاند، بلکه به این دلیل که میخواهد جامعه را پیش از آنکه قانع کند، سازمان دهد. مروژک هشدار میدهد که هیچ نظمی، حتی اگر با نیت خیر آغاز شود، زمانی که گفتوگو را کنار بگذارد و جای آن را یقین مطلق بگیرد، از خطر تبدیل شدن به شکلی تازه از سلطه در امان نخواهد بود. شاید به همین دلیل است که آرتور، بیش از آنکه شخصیت یک نمایشنامه باشد، تصویری از بحران روشنفکری در جهان مدرن است؛ روشنفکری که میخواهد انسان را نجات دهد، اما سرانجام فراموش میکند که نجات، بدون آزادی انتخاب، معنایی نخواهد داشت.