سنگ قبر ۷۲۱ هجری: سند ۷۰۰ ساله بستانو
در قبرستان قدیم بستانو، زیر درختی کهن، سنگی افتاده بود که سالها کسی به آن توجهی نمیکرد. اهالی میگفتند: «این سنگ مال یک درویش است.» اما کنجکاوی محمد جمالی بستانوئی (حداد)، نویسنده این کتاب، باعث شد این سنگ از فراموشی نجات یابد و راز ۷۰۰ سالهاش آشکار شود.
سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری، از دو تکه سنگ جداگانه ساخته شده بود، نه اینکه شکسته باشد. لبههای کناری هر دو تکه صیقل داده شده بود تا دقیقاً کنار هم قرار بگیرند. سنگ بسیار سنگین بود و از سنگی متراکم و بادوام ساخته شده بود. شکل آن تاجدار بود؛ بالای سنگ، دندانههایی به شکل تاج تراشیده شده بود. این سنگ با مهارتی بالا و ظرافتی ستودنی حکاکی شده بود.
بر روی سنگ، سه سطر حک شده بود:
سطر اول: «مرحومی» — و نام متوفی که به مرور زمان پاک شده بود.
سطر دوم: «این خانه» — و بقیه شعر که پاک شده بود.
سطر سوم: «۲۱ شهر جوزا ۷۲۱ هجری» — تاریخ دقیق فوت متوفی.
این سنگ، ۴۰۰ سال قبل از درویش قلندر ساخته شده است. یعنی پیش از آنکه درویش قلندر و خانوادهاش در بستانو سکنی گزینند، سنگتراشان ماهری در این منطقه حضور داشتند که توانایی ساخت چنین سنگ قبری را داشتند.
سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری، از چند جهت دارای اهمیت است:
نخست، شکل تاجدار آن است. سنگ قبرهای تاجدار در مکران و بلوچستان، به ویژه مقبرههای چوکنڈی، از قرنها پیش رایج بودهاند. در این سبک، بالاترین قطعه سنگ قبر به شکل تاج یا عمامه تراشیده میشود. سنگ قبر ۷۲۱ هجری بستانو نیز دقیقاً همین ویژگی را دارد.
دوم، ساختار دو تکه آن است. سنگ قبر ۷۲۱ از دو تکه سنگ جداگانه ساخته شده بود که لبههای کناری هر دو صیقل داده شده بود تا دقیقاً کنار هم قرار بگیرند. این نشاندهنده طراحی آگاهانه و مهارت فنی بالای سازنده آن است.
سوم، حکاکی ظریف آن است. بر این سنگ، سه سطر حک شده بود: «مرحومی»، «این خانه»، و «۲۱ جوزا ۷۲۱ هجری». این ساختار سهبخشی (نام + شعر + تاریخ) دقیقاً با سنت سنگ قبرنویسی در مکران و سند مطابقت دارد. در آن مناطق نیز اشعاری با مضامین عرفانی یا پندآموز بر سنگ قبر حک میشد و تاریخ فوت با سال هجری و ماه برجی (مانند جوزا) ثبت میگشت.
چهارم، جنس و وزن سنگ است. سنگ قبر ۷۲۱ بسیار سنگین بود و از سنگی متراکم و بادوام ساخته شده بود. این نشان میدهد که سازندگان آن، سنگهای مناسب را از کوههای اطراف بستانو استخراج کرده و با زحمت فراوان به قبرستان حمل کردهاند.
پنجم، استفاده از تقویم تلفیقی است. در این سنگ، سال به هجری قمری و ماه به برج شمسی (جوزا) نوشته شده است. این شیوه در مکران، بلوچستان و سواحل خلیج فارس رایج بوده و نشاندهنده پیوند فرهنگی بستانو با آن مناطق است.
سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری، ساخته دست سنگتراشان ماهری است که سنت مکران را با خود به بستانو آورده بودند. این سنگ، ۴۰۰ سال قبل از درویش قلندر ساخته شده و بنابراین متعلق به اجداد او یا ساکنان قدیمیتر منطقه است.
وجود این سنگ در قبرستان قدیم بستانو، ثابت میکند که اجداد درویش قلندر — که از بلوچهای مکران بودند — حداقل از ۷۰۰ سال پیش در این منطقه ساکن بودهاند و به حرفه سنگتراشی اشتغال داشتهاند.
سنت سنگتراشی که توسط این بلوچهای مکران به بستانو آورده شد، تا دورههای بعدی تداوم یافت. کوهیها (فرزندان درویش قلندر) همچنان سنگتراش بودند و سنگ آسیاب (هاش) و هاون (جوغن) میساختند. حتی در دوره معاصر، علی میران، سنگتراش نابینای بستانو، آخرین بازمانده این سنت بود که با وجود نابینایی، سنگ را حس میکرد و به تراشیدن آن مشغول میشد.
سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری، به تنهایی شاهد تمام روایت نسل و اجداد درویش قلندر است. این سنگ، سند زندهای از حضور سنگتراشان ماهر در بستانو در ۷۰۰ سال پیش است و نشان میدهد که پیش از قوم گلنگ و پیش از رییس احمد، سنگتراشان ماهری در بستانو و اطراف آن زندگی میکردهاند.
امروز، این سنگ قبر متأسفانه به سرقت رفته است. اما طرح دستنویس و مشاهدات دقیق نویسنده، سند جایگزینی است که میتواند هویت تاریخی بستانو را برای نسلهای آینده حفظ کند.
تهیه و تنظیم: محمد جمالی بستانوئی (حداد)