گزارش روستای بستانو (بندرعباس)
بستانو، روستایی ساحلی در غرب بندرعباس و در دهستان گچین است. فاصله آن تا بندرعباس حدود ۲۵ کیلومتر و تا درگهان در جزیره قشم حدود ۷/۷ مایل دریایی است. همین موقعیت، بستانو را به نزدیکترین نقطه ساحل سرزمین اصلی به درگهان و جزیره قشم تبدیل کرده است. نام روستا در متون دوره قاجار، از جمله گزارشهای سدیدالسلطنه، به صورت «بستانی» و در زبان محلی «بستانو» ثبت شده است.
پیشینه بستانو بسیار کهن است. برخی پژوهشها موقعیت آن را با بندر باستانی «آپستانه» تطبیق میدهند. آپستانه بندری هخامنشی در کرانه شمالی خلیج فارس بود که ناوگان نئارخوس، دریاسالار اسکندر مقدونی، در آن پهلو گرفت. نئارخوس پس از عبور از تنگه هرمز و جزیره قشم، در این بندر توقف کرد. راهنمای او، هیدراکس، از بلوچهای مکران بود و با سواحل و بنادر این منطقه آشنایی کامل داشت. آثار دوره صفویه مانند کاروانسرا و آبانبار نیز در این روستا شناسایی شده است. مسجدی به نام مسجد مطر نیز با قدمتی حدود ۵۰۰ سال در بستانو وجود داشته است. روایتهای محلی از دو دوره سکونت یاد میکنند: «بستانو قدیم» که ساکنان آن از «اهل جزیرت» بودند و بعدها ترک شد، و «بستانو جدید» که حدود ۳۰۰ سال پیش با سکونت طوایف کلپری و کوهی شکل گرفت.
سدیدالسلطنه بستانو را از آبادیهای بلوک «محال» در غرب بندرعباس معرفی کرده است. به گزارش او، مرز غربی بلوک محال «خور خونو» و گچین، مرز شرقی رودخانه شور، مرز شمالی کوه گنو و مرز جنوبی خلیج فارس بوده است. او جمعیت بستانو را حدود ۲۰۰ سال پیش کمتر از ۱۰ خانه و در زمان خودش حدود ۳۰ خانوار ثبت کرده است.
مهمترین شاخصه تاریخی بستانو، صنعت سنگتراشی است. سدیدالسلطنه از وجود سی کارگاه سنگتراشی در کوههای بستانو و منطقه محال خبر داده است. در این کارگاهها سنگ آسیاب (هاش) و هاون سنگی (جوغن) تراشیده میشد. سنگ خام از کوههای اطراف استخراج میشد و هر جفت سنگ آسیا به قیمت یک تا سه قران فروخته میشد. سنگهای تراشیدهشده با شتر به ساحل حمل میشد و از آنجا با لنج به هندوستان، عمان، یمن و کشورهای حاشیه خلیج فارس صادر میگردید. نمک نیز از کوههای بستانو استخراج و از همین مسیر بارگیری میشد.
بر اساس روایتهای محلی، سنت سنگتراشی بستانو با مهاجرت درویش قلندر و خاندانش از مکران پیوند دارد. درویش قلندر از بلوچهای مکران بود که از طریق بندر جاسک به سواحل هرمزگان و بستانو آمد. او و خانوادهاش سنگتراش بودند و در نزدیکی خور چپویی در غرب بستانو سکنی گزیدند. تیره قلندری یا کوهی، تنها تیره سنگتراش بستانو بود که این میراث را از مکران با خود آورد. وجود سنگ قبری با تاریخ ۷۲۱ هجری قمری در قبرستان قدیم بستانو، نشانهای از قدمت حضور این صنعتگران در منطقه است.
درباره نام خور چپویی باید گفت در گویش بلوچی، «چپ» به معنای چپ و پسوند «ـویی» پسوند نسبت مکانی است. بنابراین «چپویی» یعنی جای چپ یا مربوط به سمت چپ. اگر درویش قلندر و همراهانش از سمت شرق به غرب آمده باشند، خور در سمت چپ آنها قرار میگرفته و آن را چپویی نامیدهاند. در گزارشهای سدیدالسلطنه، نام «خور خونو» برای مرز غربی بلوک محال ثبت شده و در نقشههای جدید نیز خور خونو در اطراف گچین دیده میشود. با توجه به موقعیت یکسان و نزدیکی این دو نام، به احتمال قوی خور چپویی و خور خونو یک عارضه واحد بودهاند؛ «چپویی» نام کهن، محلی و بلوچی، و «خونو» نام ثبتشده در اسناد و متون دوره قاجار.
منطقه ساحلی غرب بستانو که با نام «West Bank» یا کرانه غربی شناخته میشود، محل ورود لنجها برای بارگیری سنگ آسیاب و نمک بوده است. این اسکله سنتی، در واقع همان بندرگاه طبیعی بستانو است که از دیرباز برای صادرات محصولات کوهستانی و دریایی استفاده میشده است.
مشاغل قدیمی اهالی بستانو عمدتاً شامل صیادی، دریانوردی، تجارت با لنج، سنگتراشی، کشاورزی دیم و صنایع دستی بود. صیادی همواره شغل اصلی مردم این روستا بوده و امروزه نیز حدود ۹۰ درصد اهالی به ماهیگیری اشتغال دارند. ساخت «السجم» با استفاده از جذوع نخل و خوص نیز از صنایع دستی قدیمی بستانو بوده است. بستانو در گذشته گمرک داشته و مبادلات تجاری آن با کشورهای حاشیه خلیج فارس حدود صد سال ادامه داشته است.
جمعیت بستانو در سرشماری سال ۱۳۸۵ حدود ۱۷۵۳ نفر (۳۸۴ خانوار) و در سرشماری سال ۱۳۹۵ حدود ۲۰۳۰ نفر ثبت شده است. اهالی بستانو مردمانی خونگرم، مهماننواز و وابسته به دریا توصیف شدهاند.
بستانو روستایی است با تاریخی کهن که ریشه در دوران هخامنشی و پیش از آن دارد. گزارشهای سدیدالسلطنه، سنت سنگتراشی مکرانی، نامهای محلی مانند خور چپویی و موقعیت استراتژیک آن در برابر قشم، همه نشاندهنده اهمیت این روستا در تاریخ خلیج فارس است.