مقدمه
صنعت سنگتراشی، ستون فقرات اقتصاد تاریخی بستانو و هویت اصلی تیره قلندری (کوهی) است. این صنعت نه یک فعالیت حاشیهای، بلکه یک چرخه تولید و تجارت عظیم بوده که آوازه آن از سواحل خلیج فارس تا هندوستان و آفریقا رفته است. شواهد این مدعا را میتوان در سه لایه تاریخی بررسی کرد: شواهد باستانشناسی و شفاهی (دوران کهن)، اسناد دوره قاجار، و گزارشهای رسمی اروپایی (دوران معاصر).
بخش اول: ریشههای کهن و شواهد باستانشناسی
قدمت این صنعت در بستانو به قرنها پیش بازمیگردد.
· سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری: قدیمیترین سند مادی، سنگ قبری با تاریخ ۲۱ جوزا ۷۲۱ هجری در قبرستان قدیم بستانو است. این سنگ با طراحی تاجدار، از دو تکه مجزا و با حکاکی ظریف، نشاندهنده حضور سنگتراشان ماهر در ۷۰۰ سال پیش است.
· پیوند با مکران: طبق روایتهای شفاهی و پژوهشهای محلی، درویش قلندر (جد اعلای تیره قلندری) و اجداد او از بلوچهای مکران بودند که از طریق بندر جاسک به این منطقه آمدند. آنها سنت چند هزار ساله سنگتراشی را با خود آوردند و در نزدیکی خور چپویی (بالای کوه تنب برکه و کنار خور نمک) سکنی گزیدند تا به سنگ و نمک دسترسی داشته باشند.
· محصولات: کوهیها عمدتاً سنگ آسیاب دستی (هاش) و هاون سنگی (جوغن) میساختند. سنگ خام از کوههای بستانو استخراج و در همانجا تراشیده میشد.
بخش دوم: اوج شکوفایی در دوره قاجار (روایت سدیدالسلطنه)
محمدعلی خان سدیدالسلطنه کبابی در کتاب «بندرعباس و محال» (اواخر دوره قاجار)، تصویری دقیق از اقتصاد این منطقه ارائه میدهد:
· حجم تولید: او اشاره میکند که در منطقه «محال» (شامل بستانو و گچین) زمانی بیش از سی کارگاه سنگتراشی و بیست کارگاه نساجی دایر بوده است.
· صنعت اصلی: سدیدالسلطنه مینویسد: «صنعت سکنۀ آنجا ساختن سنگ آسیا است.» سنگ خام از کوههای بستانو استخراج میشد و هر جفت سنگ آسیا به قیمت یک تا سه قران فروخته میشد.
· گمرک و دپو: در ساحل غربی بستانو (منطقه هیدرو / West Bank)، محلی به نام نمکریز وجود داشت که محل دپوی سنگ و نمک بود. گمرک بستانو در آنجا قرار داشت و از حجم عظیم صادرات (تا هزار سنگ آسیاب) عوارض گمرکی دریافت میکرد.
بخش سوم: شبکه تجاری و صادرات بینالمللی (روایتهای محلی و اسناد)
· خریداران بندرعباسی: بر اساس روایت پدر همسر نویسنده، تجار شهر بندرعباس خریداران اصلی این سنگهای آسیاب بودند. آنها سنگها را از بستانو خریداری کرده و با لنجهای خود به بازارهای دور و نزدیک میفرستادند.
· گستره صادرات: این سنگها علاوه بر بنادر خلیج فارس (مانند بصره)، به هندوستان و حتی کشورهای آفریقایی صادر میشدند. سنگهای تزئینی بستانو نیز در ساخت بناهای شاخصی چون مساجد بندرعباس و معبد هندوها (بت گوران) به کار رفته است.
· گزارش رسمی بریتانیا (۱۹۱۴): کاپیتان بی. دبلیو. مینپرایس (افسر مهندسی نیروی دریایی بریتانیا) در گزارش خود اشاره میکند که در بازدید ماه سپتامبر ۱۹۱۳، حداقل هزار سنگ آسیاب آماده ارسال در ساحل بستانو دپو شده بود که با کشتیهای بادبانی کوچک به بصره فرستاده میشدند.
نتیجهگیری
مجموعه این شواهد نشان میدهد که صنعت سنگتراشی بستانو یک سنت پیوسته و عظیم بوده است. بستانو نه فقط یک روستای ماهیگیری، بلکه یک کارگاه صنعتی فعال بود که محصولاتش توسط تجار بندرعباس به بازارهای بزرگتری چون هند و آفریقا صادر میشد. از اجداد مکرانی درویش قلندر که با چکش و قلم در کوهها سنگ میتراشیدند، تا کارگاههای دوره قاجار که هزاران سنگ را برای صادرات تولید میکردند، این صنعت تا دهه ۱۳۵۵شمسی (با تلاش استادانی چون حاج محمد سینو) ادامه یافت و در نهایت با درگذشت علی میران، آخرین سنگتراش نابینای بستانو، چراغ این هنر چندصدساله خاموش شد.
تهیه و تنظیم: محمد جمالی بستانوئی (حداد)