سنگتراشی در بستانو
سنت سنگتراشی در بستانو، ریشهای چندصدساله دارد. بر اساس شواهد تاریخی و روایتهای شفاهی، بستانو از دیرباز یکی از کانونهای سنگتراشی در منطقه بوده است.
سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری
قدیمیترین سند مکتوب سنگتراشی در بستانو، سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری است. این سنگ با طراحی تاجدار، از دو تکه جداگانه با لبههای صیقلخورده، و حکاکی با مهارت بالا ساخته شده است. این سنگ، ۴۰۰ سال قبل از درویش قلندر ساخته شده و نشان میدهد که پیش از او نیز سنگتراشان ماهری در این منطقه حضور داشتهاند.
روایت پدر همسر نویسنده
پدر همسر نویسنده، حاجی آقای بندریپور، روایت میکند که انواع سنگ در کوههای بستانو تراشیده میشد. سنگهای تراشیدهشده با شتر به ساحل حمل میشد و از آنجا با لنج به کشورهای منطقه و حتی هندوستان فرستاده میشد. او همچنین اشاره میکند که سنگهای تراشیدهشده بستانو برای ساخت مسجد گلهداری بندرعباس استفاده شده و هنوز آثار این سنگها در کف حیاط مسجد پایدار است.
روایت دکتر جلالی
دکتر جلالی، اهل بستانو و آگاه به تاریخ شفاهی این منطقه، روایت میکند که کوهیها (درویش قلندر و خانوادهاش) سنگتراش بودند و سنگ آسیاب (هاش) و هاون (جوغن) درست میکردند. آنها برای حمل سنگ و تراشیدن سنگ به این منطقه آمدند و در نزدیکی خور چپویی سکنی گزیدند.
سند سدیدالسلطنه
بر اساس نوشتههای محمدعلی خان سدیدالسلطنه کبابی در کتاب «بندرعباس و خلیج فارس» (اعلام الناس فی احوال بندرعباس)، محال یکی از شش بلوک اصلی تشکیلدهنده بندرعباس قدیم بوده است. روستاهای عمده محال شامل خونسرخ، بستانو، گچین، کشار، کلات، ایسین، تازیان، گنو، شهرو، نانگ، باغو، سرخان و خورگو میشد.
بر اساس گزارش سدیدالسلطنه، شغل مردم در نواحی غربی بندرعباس (مانند خونسرخ، بستانو، گچین و کلات) عمدتاً صیادی، ملوانی، نساجی، سنگتراشی و دامداری و اندکی کشاورزی به صورت دیم بوده است. در گچین و بستانو، سنگتراشان محلی انواع سنگهای فرش و سنگ آسیاب را میتراشیدند و به بازارهای دور و نزدیک صادر میکردند. در کارگاههای نساجی این نواحی، انواع چادر، گلیم و عبا بافته میشد. گفته شده زمانی بیش از بیست کارگاه نساجی و سی کارگاه سنگتراشی در این منطقه دایر بوده است.
مالیات محال در سال ۱۲۸۷ هجری قمری (۱۲۴۹ خورشیدی)، در زمان حکومت احمد خان سرتیپ (پدر سدیدالسلطنه)، معادل ۷۵٬۰۰۰ ریال بوده است. مالیات گچین به تنهایی ۱٬۵۰۰ ریال و مالیات کشار و کلات ۳٬۰۰۰ ریال بود.
پیوند با خاندان درویش قلندر
با توجه به اینکه سنت سنگتراشی در بستانو حداقل از ۷۰۰ سال پیش (سنگ قبر ۷۲۱ هجری) رواج داشته، و به گفته دکتر جلالی، کوهیها (فرزندان درویش قلندر) سنگتراش بودند، به احتمال بسیار زیاد این کارگاهها زیر نظر خاندان درویش قلندر و اجدادشان اداره میشده است. تیره قلندری (کوهی) تنها تیره سنگتراش بستانو بود و سنت سنگتراشی مکران را با خود به این منطقه آورده بود.
علی میران، آخرین سنگتراش بستانو
علی میران، سنگتراش نابینای بستانو، آخرین بازمانده سنت چندصدساله سنگتراشی در این سرزمین بود. خانه او نزدیک بند چلو قرار داشت و با وجود نابینایی، سنگ آسیاب (هاش) و هاون سنگی (جوغن) میساخت. او نشسته کار میکرد و با وجود نابینایی، سنگ را حس میکرد. با درگذشت او، زنجیرهای چندصدساله از مهارت و هنر سنگتراشی در بستانو به پایان رسید.
نتیجه
سنگتراشی در بستانو، میراثی دیرینه از تبار بلوچ درویش قلندر بود که ریشه در سنت چند هزار ساله سنگتراشی در مکران داشت. سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری، سند زندهای است که نشان میدهد این مهارت در بستانو به سطحی از ظرافت و هنر رسیده بود که توانایی ساخت سنگنوشتههایی با طراحی تاجدار و خطاطی زیبا را داشتهاند. سند سدیدالسلطنه، وجود سی کارگاه سنگتراشی در منطقه محال را ثبت کرده است. و علی میران، آخرین حلقه از این زنجیره چندصدساله بود.
تهیه و تنظیم: محمد جمالی بستانوئی (حداد)