بلوچهای مکران و صنعت سنگتراشی در بستانو
در کرانههای دریای عمان و خلیج فارس، سرزمینی به نام مکران گسترده است. این سرزمین که از دیرباز زیستگاه مردمان بلوچ بوده، یکی از کهنترین کانونهای صنعت و هنر در ایران محسوب میشود. بلوچهای مکران، مردمانی سختکوش و ماهر بودند که با دریا و سنگ و کوه خو گرفته بودند. آنها نه تنها دریانوردان توانمندی بودند، بلکه در فنون سنگتراشی و صیقلکاری نیز مهارتی بینظیر داشتند.
صنعت سنگتراشی در مکران، ریشهای چند هزار ساله دارد. از دوران پارینهسنگی که انسانهای نخستین در سواحل مکران ابزارهای سنگی میساختند، تا عصر مفرغ که هنرمندان مکرانی از سنگ کلریت مجسمهها و ظروف ظریف میتراشیدند، تا دورههای تاریخی که سنگقبرهای تاجدار (چوکنڈی) در بلوچستان و سند رواج یافت — همه و همه نشاندهنده یک سنت پیوسته و شکوفا در این سرزمین است.
بلوچهای مکران با ابزارهایی که در زمان خود پیشرفته محسوب میشد — چکشهای فلزی، قلمهای تراش، سوهانهای صیقل — سنگها را با دقتی حیرتانگیز میتراشیدند. آنها میتوانستند سنگ را به شکل تاج درآورند، لبههای آن را صیقل دهند، و بر آن خط و نقش حک کنند. این مهارت، نسل به نسل منتقل میشد و به عنوان میراثی خانوادگی و قومی حفظ میگشت.
درویش قلندر، از تبار همین بلوچهای مکران بود. او و خاندانش، وارثان این سنت دیرینه سنگتراشی بودند. آنها از طریق دریا — که کمخطرتر و آسانتر از مسیرهای زمینی بود — از مکران به سواحل هرمزگان آمدند. مسیر دریایی از مکران به بستانو چند هفته بیشتر طول نمیکشید، در حالی که قوم گلنگ برای رسیدن از طارم به خونسرخ، ۴۰۰ سال در مسیر زمینی در حرکت بودند.
درویش قلندر و خانوادهاش در نزدیکی خور چپویی و در دامنه کوههای اطراف بستانو سکنی گزیدند. آنها این منطقه را نه به تصادف، بلکه به دلیل وجود سنگهای قابل تراش در کوههای بستانو و گنبد نمکی گچین انتخاب کردند. در آنجا، آنها به تراشیدن سنگ آسیاب (هاش)، هاون (جوغن)، و سایر ابزارهای سنگی مشغول شدند. سنگهای تراشیده را با شتر به ساحل میبردند و از آنجا با لنج به هندوستان و بنادر خلیج فارس حمل میکردند.
اما قدیمیترین و مهمترین سند حضور آنها در بستانو، سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری است. این سنگ قبر که در قبرستان قدیم بستانو کشف شد، دارای ویژگیهای منحصر به فردی است که آن را با سنت سنگقبرهای مکران پیوند میدهد:
نخست، شکل تاجدار آن است. سنگقبرهای تاجدار در مکران و بلوچستان (به ویژه مقبرههای چوکنڈی) از قرنها پیش رایج بودهاند. در این سبک، بالاترین قطعه سنگ قبر به شکل تاج یا عمامه تراشیده میشود. سنگ قبر ۷۲۱ هجری بستانو نیز دقیقاً همین ویژگی را دارد.
دوم، ساختار دو تکه آن است. سنگ قبر ۷۲۱ از دو تکه سنگ جداگانه ساخته شده بود که لبههای کناری هر دو صیقل داده شده بود تا دقیقاً کنار هم قرار بگیرند. این نشاندهنده طراحی آگاهانه و مهارت فنی بالای سازنده آن است.
سوم، حکاکی ظریف آن است. بر این سنگ، سه سطر حک شده بود: «مرحومی»، «این خانه»، و «۲۱ جوزا ۷۲۱ هجری». این ساختار سهبخشی (نام + شعر + تاریخ) دقیقاً با سنت سنگقبرنویسی در مکران و سند مطابقت دارد. در آن مناطق نیز اشعاری با مضامین عرفانی یا پندآموز بر سنگ قبر حک میشد و تاریخ فوت با سال هجری و ماه برجی (مانند جوزا) ثبت میگشت.
چهارم، جنس و وزن سنگ است. سنگ قبر ۷۲۱ بسیار سنگین بود و از سنگی متراکم و بادوام ساخته شده بود. این نشان میدهد که سازندگان آن، سنگهای مناسب را از کوههای اطراف بستانو استخراج کرده و با زحمت فراوان به قبرستان حمل کردهاند.
همه این شواهد نشان میدهد که سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری، ساخته دست سنگتراشان ماهری است که سنت مکران را با خود به بستانو آورده بودند. این سنگ، ۴۰۰ سال قبل از درویش قلندر ساخته شده و بنابراین متعلق به اجداد او یا ساکنان قدیمیتر منطقه است. وجود این سنگ در قبرستان قدیم بستانو، ثابت میکند که اجداد درویش قلندر — که از بلوچهای مکران بودند — حداقل از ۷۰۰ سال پیش در این منطقه ساکن بودهاند و به حرفه سنگتراشی اشتغال داشتهاند.
سنت سنگتراشی که توسط این بلوچهای مکران به بستانو آورده شد، تا دورههای بعدی تداوم یافت. کوهیها (فرزندان درویش قلندر) همچنان سنگتراش بودند و سنگ آسیاب (هاش) و هاون (جوغن) میساختند. حتی در دوره معاصر، علی میران، سنگتراش نابینای بستانو، آخرین بازمانده این سنت بود که با وجود نابینایی، سنگ را حس میکرد و به تراشیدن آن مشغول میشد.
بدین ترتیب، سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری، نه تنها یک سند تاریخی، بلکه نمادی از پیوند عمیق فرهنگی و صنعتی میان بستانو و مکران است. این سنگ، گواهی است بر حضور دیرینه بلوچهای سنگتراش در این سرزمین، و یادگاری است از هنر و مهارتی که از نسلی به نسل دیگر منتقل شد و در دل تاریخ این روستا جاودانه ماند.
تهیه و تنظیم: محمد جمالی بستانوئی (حداد)