پ
---
آپستانه، بندر گمشدهٔ هخامنشی: استدلالی برای انطباق با بستانو (بندرعباس) و ضرورت پژوهشهای آینده
محمد جمالی بستانوئی [۱]
[۱] پژوهشگر تاریخ محلی، بستانو، بندرعباس، هرمزگان، ایران
---
📄 صفحهٔ ۱
چکیده
بندر باستانی «آپستانه» که در سفرنامهٔ نئارخوس بهعنوان یکی از ایستگاههای کلیدی ناوگان اسکندر در بازگشت از هندوستان ذکر شده، تاکنون موقعیت قطعی آن مشخص نشده است. این مقاله با رویکردی میانرشتهای، شواهد تاریخی، جغرافیایی، زبانشناختی و مردمشناختی را برای اثبات انطباق این بندر با روستای کنونی «بستانو» در ۲۵ کیلومتری غرب بندرعباس گردآوری کرده است. بررسی مسیر دریایی ناوگان، حضور راهنمای بلوچ مکرانی (هیدراکس)، تطبیق کوه «اوکوس» بطلمیوس با تاقدیسهای هرنگ و جِزِه، معنای نام «آپستانه» (پناهگاه)، وجود لنگرگاه طبیعی با عمق ۸ تا ۱۲ متر، ثبت نام «بستانی» در متون قاجاری توسط سدیدالسلطنه، و تداوم سنت سنگتراشی مکران در بستانو، همگی فرضیهٔ «آپستانه = بستانو (بندرعباس)» را بهشدت تقویت میکنند. این مقاله ضمن ارائهٔ چارچوب استدلالی منسجم، از پژوهشگران برای انجام کاوشهای باستانشناسی زیرآب و مطالعات تطبیقی دعوت میکند.
واژگان کلیدی: آپستانه، بستانو، نئارخوس، خلیج فارس، هخامنشی، مکران، هیدراکس
Abstract
The ancient port of Apostana, mentioned in Nearchus's periplus as a key stopover of Alexander's fleet returning from India, has not yet been definitively located. This paper adopts an interdisciplinary approach, assembling historical, geographical, linguistic, and ethnographic evidence to argue for the identification of this port with the modern village of Bostanu, 25 km west of Bandar Abbas. The analysis of the fleet's maritime route, the presence of the Makrani Baloch guide Hydraces, the identification of Ptolemy's Mount Ochus with the anticlines of Harang and Jezeh, the meaning of the name Apostana ("shelter"), the existence of a natural anchorage with a depth of 8–12 meters, the registration of the name "Bostani" in Qajar-era texts by Sadid al-Saltaneh, and the continuity of the Makran stone-carving tradition in Bostanu, all strongly reinforce the hypothesis "Apostana = Bostanu (Bandar Abbas)." This paper presents a coherent argumentative framework and invites scholars to conduct underwater archaeological excavations and comparative studies.
Keywords: Apostana, Bostanu, Nearchus, Persian Gulf, Achaemenid, Makran, Hydraces
---
📄 صفحهٔ ۲
۱. مقدمه
در سال ۳۲۵ پیش از میلاد، اسکندر مقدونی پس از لشکرکشی به هندوستان، بخشی از سپاه خود را به فرماندهی نئارخوس مأمور بازگشت دریایی از دهانهٔ رود سند به خلیج فارس کرد. سفرنامهٔ این سفر که توسط آریان در «ایندیکا» ثبت شده، یکی از کهنترین اسناد دریانوردی در خلیج فارس محسوب میشود. در میان ایستگاههای متعدد این سفر، بندری به نام «آپستانه» (Ἀπόστανα) جایگاه ویژهای دارد؛ زیرا نئارخوس در آنجا با «کشتیهای بسیاری» مواجه شد که در آن لنگر انداخته بودند: «سپس ۴۵۰ استاد پیش رفتند و در آپستانه لنگر انداختند؛ کشتیهای بسیاری در آنجا پهلو گرفته بودند و روستایی در فاصلهٔ ۶۰ استادی از دریا قرار داشت».
با وجود اهمیت این بندر، موقعیت دقیق آن همچنان محل اختلاف پژوهشگران است. در کرانهٔ شمالی خلیج فارس، دو آبادی با نام مشابه «بستانو» وجود دارد و همین تشابه اسمی، تطبیق قطعی را دشوار کرده است. این مقاله استدلال میکند که شواهد موجود، بهطور قاطع گزینهٔ بستانو (بندرعباس) را تقویت میکند و سایر گزینهها را تضعیف مینماید.
۲. مسئلهٔ پژوهش
پرسش اصلی این پژوهش آن است که کدام یک از دو آبادی موسوم به بستانو، محتملترین مکان برای بندر باستانی آپستانه است؟ فرضیهٔ اصلی این است که بستانو (بندرعباس)، به دلیل موقعیت جغرافیایی، مسیر دریایی ناوگان نئارخوس، حضور راهنمای مکرانی، و شواهد زبانشناختی و مردمشناختی، با آپستانهٔ باستانی منطبق است.
---
📄 صفحهٔ ۳
۳. شواهد و استدلالها
۳.۱. مسیر دریایی ناوگان نئارخوس
نئارخوس پس از عبور از سواحل مکران و تنگهٔ هرمز، در کرانهٔ شمالی خلیج فارس به سمت غرب حرکت کرد. بستانو (بندرعباس) در حدود ۲۵ کیلومتری غرب بندرعباس و دقیقاً در همین مسیر قرار دارد. در مقابل، هر گزینهٔ دیگری که دورتر از تنگهٔ هرمز باشد، در مسیر مستقیم اولیهٔ ناوگان پس از ورود به خلیج فارس قرار نمیگیرد. خستگی خدمه، فرسودگی کشتیها، نیاز به آب و آذوقه و تعمیرات، توقف در نخستین پناهگاه امن پس از تنگه را ضروری میکرد.
۳.۲. نقش هیدراکس، راهنمای بلوچ مکرانی
آریان به صراحت از هیدراکس، راهنمای بومی گدروزیا (مکران)، یاد میکند که از موسارنا به ناوگان پیوست و آنها را تا کارمانیا هدایت کرد. این نشان میدهد ناوگان در آبهای خلیج فارس از راهنمایی فردی آشنا به سواحل مکران بهره میبرد. این پیوند، با مهاجرت بعدی درویش قلندر از بلوچهای مکران از مسیر بندر جاسک به بستانو همراستا است.
---
📄 صفحهٔ ۴
۳.۳. منابع جغرافیایی کهن
بطلمیوس کوه اوکوس را در محدودهٔ غرب بندرعباس (تاقدیسهای هرنگ و جِزِه) ثبت کرده که با موقعیت بستانو همخوانی دارد. استرابون نیز از سواحل پارس و پناهگاههای امن کشتیها یاد کرده است. نام آپستانه از ریشهٔ پارسی میانه «اپاستان» به معنای «پناه» یا «پناهگاه» گرفته شده است. این نام دقیقاً با ویژگی جغرافیایی بستانو (وجود لنگرگاه امن) مطابقت دارد.
۳.۴. لنگرگاه طبیعی و عمق دریایی
در نزدیکی بستانو، یک لنگرگاه امن با عمق ۸.۲ تا ۱۲.۸ متر و بستر مناسب برای لنگر انداختن وجود دارد. این ویژگی جغرافیایی، مکان را به پناهگاهی امن در برابر بادهای موسمی تبدیل کرده است. پژوهشگران معتقدند خلیج کوچک نایبند در نزدیکی بستانو، در فصل زمستان که زمان وزش بادهای موسمی جنوبشرقی بوده، جای مناسبی برای در امان ماندن از باد محسوب میشده است.
۳.۵. شواهد زبانشناختی و اسناد تاریخی
مشیرالدوله در «ایران باستان» و به تبع آن دهخدا در لغتنامه، «آپستانه» را با «بستانهٔ امروزی» تطبیق دادهاند. سدیدالسلطنه در «بندرعباس و محال» نام این آبادی را به صورت «بستانی» ثبت کرده است. این ثبت، یک سند مکتوب معتبر از دورهٔ قاجار است که پیوند زبانی و تاریخی میان نام باستانی «آپستانه» و نام کنونی «بستانو» را مستند میکند.
---
📄 صفحهٔ ۵
۳.۶. شواهد فرهنگی و مردمشناختی
تیرهٔ قلندری (کوهی) در بستانو، سنت سنگتراشی مکران را با خود آورده و حفظ کرده است. سنگقبر ۷۲۱ هجری قمری در قبرستان قدیم بستانو، شباهت زیادی با سنگنوشتههای مکران دارد. وجود معادن گوگرد، نمک، سنگ آهن و زاج در کوههای بستانو میتوانسته عامل جذب سنگتراشان مکرانی باشد. سدیدالسلطنه از وجود سی کارگاه سنگتراشی در کوههای بستانو خبر داده است.
۳.۷. فاصلهٔ دریایی و انطباق گوگانا با بندر کنگ
نئارخوس فاصلهٔ آپستانه تا گوگانا را ۶۰۰ استاد (حدود ۱۱۱ کیلومتر) اعلام کرده است. فاصلهٔ دریایی بستانو تا بندر کنگ حدود ۱۴۰ تا ۱۵۰ کیلومتر است که به رقم نئارخوس بسیار نزدیکتر از فاصله تا کنگان (حدود ۳۹۰ کیلومتر) است. بنابراین، گوگانا محتملاً بندر کنگ است، نه کنگان. این انطباق، ترتیب مسیر نئارخوس را منسجم میکند: آپستانه (بستانو) → گوگانا (کنگ) → سیتاکوس (رود مند).
۴. تداوم حیات و شواهد مادی
شواهد باستانشناسی و منابع محلی نشان میدهد بستانو از دوران هخامنشی تا دورهٔ ساسانی و اسلامی، حیات خود را تداوم داده است. مسجد مطر با قدمتی حدود ۵۰۰ سال، کاروانسرا و آبانبار دورهٔ صفویه، و سنگقبر ۷۲۱ هجری قمری، همگی نشاندهندهٔ پیوستگی فرهنگی طولانیمدت در این منطقه است. این تداوم طولانیمدت، با جایگاه بندری آپستانه در مسیر ناوگان نئارخوس کاملاً همخوانی دارد.
---
📄 صفحهٔ ۶
۵. نتیجهگیری و دعوت به پژوهش
مجموعهٔ شواهد ارائهشده — مسیر دریایی نئارخوس، حضور راهنمای مکرانی (هیدراکس)، منابع جغرافیایی کهن، معنای آپستانه، موقعیت بستانو، فاصلهٔ دریایی تا کنگ، سنت سنگتراشی مکران، سنگقبر ۷۲۱ هجری، ثبت «بستانی» توسط سدیدالسلطنه و لنگرگاه طبیعی بستانو — فرضیهٔ آپستانه = بستانو (بندرعباس) را بهشدت تقویت میکند. این فرضیه، منسجمترین روایت تاریخی از مسیر ناوگان اسکندر در کرانهٔ شمالی خلیج فارس ارائه میدهد.
با این حال، اثبات قطعی این فرضیه نیازمند کاوشهای باستانشناسی زیرآب برای یافتن بقایای لنگرگاه، اسکله یا سازههای بندری هخامنشی در نزدیکی بستانو است. همچنین مطالعات کتیبهشناسی تطبیقی بر روی سنگقبر ۷۲۱ هجری و مقایسهٔ آن با نمونههای مکران، و نقشهبرداری دقیق سواحل باستانی با استفاده از فناوریهای سنجش از دور میتواند در تأیید یا رد این فرضیه مؤثر باشد.
از پژوهشگران، باستانشناسان، متخصصان تاریخ خلیج فارس و نهادهای علمی مرتبط دعوت میشود تا این فرضیه را با رویکردی میانرشتهای و نگاه انتقادی بررسی کنند. بستانو، بهعنوان یک نقطهٔ کلیدی در تاریخ دریانوردی خلیج فارس، شایستهٔ توجهی بسیار بیشتر از آنچه تاکنون به آن شده است، میباشد.
منابع
· آریان، «ایندیکا» (سفرنامهٔ نئارخوس)، ترجمهٔ E. Iliff Robson.
· استرابون، «جغرافیا».
· بطلمیوس، «جغرافیا».
· پیرنیا، حسن (مشیرالدوله)، «ایران باستان»، جلد ۲.
· سدیدالسلطنه، «بندرعباس و محال».
· دهخدا، لغتنامه، مدخل «بستانه» و «آپستانه».
· جمالی بستانوئی، محمد، مجموعهٔ «بستانو در دل تاریخ کهن»، ویرگول.
· Vosooghi, M. B., & Sefatgol, M. (2016). "Recognition of an Achaemenid port in the Persian Gulf." Sinus Persicus.
· گزارشهای دریانوردی مدرن (Sailing Directions) دربارهٔ لنگرگاههای خلیج فارس.
· Zarrinkoob, R. (2001). "Recognition of an Achaemenid port in the Persian Gulf." In M. B. Vosoughi (Ed.), Conference of Persian Gulf: Culture and Civilization (pp. 270–276). Tehran.
---
📌 راهنمای صفحهآرایی در Word
برای درج خودکار شمارهٔ صفحه در Word:
1. به تب Insert بروید.
2. روی Page Number کلیک کنید.
3. گزینهٔ Bottom of Page و سپس Plain
۴. Number 2 (وسطچین) را انتخاب کنید.
اگر نیاز