سنگتراشی در بستانو — تصحیح و تکمیل
بر اساس اطلاعات دقیقتر، کارگاههای سنگتراشی در خود روستای بستانو نبوده، بلکه در کوههای بستانو قرار داشته است. سنگ خام در همان کوه تراش میخورد و پس از آماده شدن، بوسیله شتر به هرجا که مورد نیاز بود حمل میشد. به نظر میرسد هر کس به هر نوع سنگی که احتیاج داشت، به این کارگاهها سفارش میداد تا برایش آماده کنند.
وجود سی کارگاه سنگتراشی در منطقه، نشاندهنده یک مجموعه بزرگ صنعتی با مهارت بالا بوده است. این کارگاهها در کوههای اطراف بستانو و در منطقه محال (شامل بستانو، گچین و نواحی اطراف) پراکنده بودهاند و سنگتراشان در همان محل استخراج سنگ، آن را تراش میدادند.
سدیدالسلطنه در کتاب بندرعباس و خلیج فارس مینویسد: «صنعت سکنۀ آنجا ساختن سنگ آسیا است.» سنگ خام از کوه دامنه همان قریه استخراج میشد و هر جفت سنگ آسیا به قیمت یک تا سه قران فروخته میشد.
پدر همسر نویسنده، حاجی آقای بندریپور، نیز روایت میکند که سنگ در کوههای بستانو تراشیده میشد و با شتر به ساحل حمل میشد و از آنجا با لنج به کشورهای منطقه و حتی هندوستان فرستاده میشد. او همچنین اشاره میکند که سنگهای تراشیدهشده بستانو برای ساخت مسجد گلهداری بندرعباس استفاده شده و هنوز آثار این سنگها در کف حیاط مسجد پایدار است.
به گفته دکتر جلالی، کوهیها (درویش قلندر و خانوادهاش) سنگتراش بودند و سنگ آسیاب (هاش) و هاون (جوغن) درست میکردند. آنها برای حمل سنگ و تراشیدن سنگ به این منطقه آمدند و در نزدیکی خور چپویی، در غرب بستانو و نزدیک گچین، سکونت گزیدند.
با توجه به اینکه سنت سنگتراشی در بستانو حداقل از ۷۰۰ سال پیش (سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری) رواج داشته، و به گفته دکتر جلالی، کوهیها (فرزندان درویش قلندر) سنگتراش بودند، به احتمال بسیار زیاد این کارگاهها زیر نظر خاندان درویش قلندر و اجدادشان اداره میشده است. تیره قلندری (کوهی) تنها تیره سنگتراش بستانو بود و سنت سنگتراشی مکران را با خود به این منطقه آورده بود.
علی میران، سنگتراش نابینای بستانو، آخرین بازمانده سنت چندصدساله سنگتراشی در این سرزمین بود. خانه او نزدیک بند چلو قرار داشت و با وجود نابینایی، سنگ آسیاب (هاش) و هاون سنگی (جوغن) میساخت. او نشسته کار میکرد و با وجود نابینایی، سنگ را حس میکرد. با درگذشت او، زنجیرهای چندصدساله از مهارت و هنر سنگتراشی در بستانو به پایان رسید.
نتیجه
سنگتراشی در بستانو، میراثی دیرینه از تبار بلوچ درویش قلندر بود که ریشه در سنت چند هزار ساله سنگتراشی در مکران داشت. سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری، سند زندهای است که نشان میدهد این مهارت در بستانو به سطحی از ظرافت و هنر رسیده بود که توانایی ساخت سنگنوشتههایی با طراحی تاجدار و خطاطی زیبا را داشتهاند. سند سدیدالسلطنه، وجود سی کارگاه سنگتراشی در کوههای بستانو و منطقه محال را ثبت کرده است. و علی میران، آخرین حلقه از این زنجیره چندصدساله بود.
تهیه و تنظیم: محمد جمالی بستانوئی (حداد)