نتیجهگیری
بر اساس بررسیهای میدانی، روایتهای شفاهی، اسناد تاریخی، و شواهد باستانشناسی، میتوان نتیجه گرفت که بستانو یکی از کهنترین سکونتگاههای کرانه خلیج فارس است که تاریخ آن بهمراتب قدیمیتر از آن است که تاکنون تصور میشد.
قبرستان قدیم بستانو، واقع در نزدیکی جاده اصلی بندرعباس به بندر خمیر، از دیرباز محل دفن همه اهالی این منطقه بوده است. حتی حاجی محسین، حاج علی محرف، حاج علی سین، قاضی، حسین حاجی محسین (پدربزرگ نویسنده) و پدر نویسنده در همین قبرستان دفن شدهاند. قبرستان شاه ذوالنون، چسبیده به روستا، از قبرستانهای جدید است و پس از آن ایجاد شده است. این تداوم مکانی در دفن، نشاندهنده سکونت پیوسته در بستانو از حدود ۱۰۰۰ سال پیش تاکنون است.
مردم بستانو از دو تیره اصلی تشکیل شدهاند: کلپری (از رییس احمد) و کوهی (از محداریش یا قلندر). کلپریها دامدار و کشاورز بودند و در کلپر ساکن شدند. کوهیها برای حمل سنگ و نمک از کوه به لنج به این منطقه آمدند و در نزدیکی خور چپویی ساکن شدند. اکثر آنها سنگتراش بودند و سنگ آسیاب (هاش) و هاون (جوغن) درست میکردند. این روایت، از دکتر جلالی، اهل بستانو و آگاه به تاریخ شفاهی این منطقه است.
سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری، که در قبرستان قدیم بستانو کشف شد، سند زندهای است بر حضور سنگتراشان ماهر در این منطقه در ۷۰۰ سال پیش. این سنگ قبر با طراحی تاجدار، از دو تکه جداگانه با لبههای صیقلخورده، و حکاکی ظریف، دقیقاً با سنت سنگقبرهای تاجدار مکران و بلوچستان (چوکنڈی) مطابقت دارد. ساختار سهبخشی آن (نام + شعر + تاریخ) نیز با سنت سنگقبرنویسی در مکران و سند همخوانی کامل دارد.
دکتر جلالی درباره هویت متوفی سنگ قبر ۷۲۱ گفت: «شاید آدم رهگذری بوده که فوت شده.» اما آنچه مهم است، هویت متوفی نیست؛ مهم این است که در هفتصد سال پیش، انسانهایی در بستانو وجود داشتند که در هنر سنگتراشی مهارتی بالا داشتند. سنگ قبر ۷۲۱، سند زندهای از این مهارت است که از اجداد درویش قلندر (بلوچهای مکران) به کوهیها و سپس به علی میران، آخرین سنگتراش بستانو، منتقل شد.
روایتها نشان میدهد که درویش قلندر و خانوادهاش از بلوچهای مکران بودند و از طریق دریا (که کمخطرتر و آسانتر از مسیر زمینی بود) به این منطقه آمدند. مسیر دریایی از مکران به بستانو چند هفته بیشتر طول نمیکشید، در حالی که قوم گلنگ برای رسیدن از طارم به خونسرخ، ۴۰۰ تا ۵۰۰ سال در مسیر زمینی در حرکت بودند. بنابراین، اجداد درویش قلندر بسیار زودتر از قوم گلنگ در بستانو ساکن شدند. خود دکتر جلالی نیز میگوید: «اولین ساکنین بستانو خانواده درویش قلندر بودند.»
سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری، به تنهایی شاهد تمام روایت نسل و اجداد درویش قلندر است. این سنگ، روایت قوم گلنگ را که ۷۰۰ سال پیش تازه از طارم حرکت کرده بودند، رد میکند. اگر قوم گلنگ ۷۰۰ سال پیش تازه از طارم حرکت کرده بودند، چگونه سنگ قبر ۷۲۱ در همان زمان در بستانو ساخته شده است؟ این تناقض آشکار، نشان میدهد که قبل از قوم گلنگ، اجداد درویش قلندر در بستانو ساکن بودند و سنگتراشان ماهری داشتند. سنگ قبر ۷۲۱، سند زندهای است که بخشی از تاریخ بستانو را که در روایتهای رسمی نادیده گرفته شده بود، آشکار میکند.
زنجیره صنعتی سنگ در بستانو، از تراش در کوههای بستانو تا حمل با شتر به ساحل، بارگیری در Bostanu Bank (West Bank)، و حمل دریایی به هندوستان و کشورهای منطقه، توسط روایت پدر همسر نویسنده (حاجی آقای بندریپور) تأیید شده است. او همچنین اشاره میکند که سنگهای تراشیدهشده بستانو برای ساخت مسجد گلهداری بندرعباس استفاده شده و هنوز آثار این سنگها در کف حیاط مسجد پایدار است.
قبرستان قدیم بستانو، با گسترش تدریجی خود از محوطه صاف به دامنه تپه و سپس پایین تپه، نشاندهنده تداوم دفن در این مکان در طول قرنهاست. سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری، قدیمیترین سنگ قبر کشفشده در این قبرستان است، اما وجود قبرهای متعدد زیر درخت در بخش قدیمی و احتمال وجود قبرهای قدیمیتر که به مرور زمان زیر خاک مدفون شدهاند، نشان میدهد که قدمت این قبرستان میتواند به بیش از ۱۰۰۰ سال یا بیشتر برسد.
در پایان، میتوان گفت که بستانو، این بندر کهن در کرانه خلیج فارس، نه یک روستای معمولی، بلکه یک تقاطع تاریخ است. سنگ قبر ۷۲۱ هجری قمری، سند زندهای از حضور بلوچهای سنگتراش مکران در این منطقه در ۷۰۰ سال پیش است. این سنگ، گواهی است بر پیوند عمیق فرهنگی و صنعتی میان بستانو و مکران، و یادگاری است از هنر و مهارتی که از نسلی به نسل دیگر منتقل شد و در دل تاریخ این روستا جاودانه ماند.
تهیه و تنظیم: محمد جمالی بستانوئی (حداد)