بر اساس گزارشهای سدیدالسلطنه و روایتهای محلی، جزئیات این زنجیره صنعتی و تجاری به این شرح است:
🏭 مالکیت و موقعیت ۳۰ کارگاه سنگتراشی
این کارگاهها مستقیماً در خود روستای بستانو نبودند، بلکه در کوههای اطراف بستانو و در منطقه «محال» (شامل بستانو، گچین و نواحی اطراف) پراکنده بودند. سنگتراشان در همان محل استخراج سنگ، آن را تراش میدادند.
اداره کارگاهها: به احتمال بسیار زیاد این کارگاهها زیر نظر خاندان درویش قلندر و اجدادشان اداره میشده است. تیره قلندری (کوهی) تنها تیره سنگتراش بستانو بود که سنت سنگتراشی مکران را با خود به این منطقه آورده بود.
🪨 نوع سنگهای تراشیدهشده
سنگ خام از کوههای دامنه همان قریه استخراج میشد و پس از تراش، به محصولات زیر تبدیل میگردید:
· سنگ آسیاب (هاش): مهمترین محصول کارگاهها بود. هر جفت سنگ آسیا به قیمت یک تا سه قران فروخته میشد.
· هاون سنگی (جوغن): برای کوبیدن مواد غذایی و دارویی استفاده میشد.
· سنگهای ساختمانی: برای ساخت بناهای مهم مانند مسجد گلهداری بندرعباس به کار میرفت که آثار این سنگها هنوز در کف حیاط مسجد پایدار است.
🐪 حمل با شتر به ساحل
سنگهای تراشیدهشده بوسیله شتر از کوههای بستانو به ساحل حمل میشدند. با توجه به سنگینی سنگهای آسیاب (گاهی تا حدود ۹۰۰ کیلوگرم یا حتی یک تن)، این حملونقل نیازمند شترهای قوی و ساربانان ماهر بود. شترها بار را از کوهستان به اسکلههای ساحلی بستانو میرساندند.
⛵ حمل با لنج و مسیر صادرات
پس از رسیدن سنگها به ساحل، با لنج به مقاصد دور و نزدیک فرستاده میشدند. مقاصد صادراتی عبارت بودند از:
· کشورهای منطقه خلیج فارس
· هندوستان
🗺️ درباره «West Bank» (کرانه غربی)
اشاره شما به «West Bank» احتمالاً به کرانه غربی خلیج فارس یا مسیر دریایی به سمت غرب (کشورهای عربی و آفریقا) اشاره دارد. لنجهای بستانو در مسیرهای تجاری خود، سنگ آسیاب را به عمان، یمن، سومالی، کنیا و تانزانیا نیز حمل میکردند. بنابراین «West Bank» در این زمینه به کرانههای غربی خلیج فارس و دریای عمان در مسیر تجارت سنتی اشاره دارد، نه به منطقه جغرافیایی دیگری.
💎 جمعبندی
زنجیره کامل این صنعت چنین بود: استخراج سنگ از کوههای بستانو → تراش در ۳۰ کارگاه کوهستانی → حمل با شتر به ساحل → بارگیری در لنج → صادرات به هند و کشورهای حوزه خلیج فارس و کرانههای غربی. این چرخه، بستانو را به یک مرکز صنعتی و تجاری مهم در غرب بندرعباس تبدیل کرده بود.