جستاری در جامعه نگاری جام جهانی
راستش را بخواهید من به فوتبال در زندگی شخصی ام علاقه ای ندارم اما نمی توان جامعه شناسی خواند و از این تجربه مشترک در زیست روزمره ملت های جهان به سادگی گذر کرد. اینکه زمانی در یک کشور ۹۰ میلیونی مانند ایران از شمال تا جنوب و از غرب تا شرق، فارغ از تمایزات اجتماعی اعم از جنس، سن، فاصله های طبقاتی و فرهنگی به خیابان سرازیر شدند تا موفقیت تیم ملی شان را جشن بگیرند، یک پدیده عادی و کم اهمیتی نیست. اینکه با ضربه یک بازیکن تیم ملی در یک موقعیت خاص از طریق مجموعه ای از کنش ها، دیالوگ ها و...؛ مناسبات اجتماعی و نظام معنایی وسیعی را شکل می دهد مسئله مندی «فوتبال» در امر روزمره و تجربه زیسته آدم ها را نشان می دهد.
درگیر شدن با جام جهانی ۲۰۲۶ به واسطه شغل خبری و پوشش مسابقات و حواشی آن، برای من تنها یک تجربه رسانهای_شغلی نبود؛ بلکه فرصتی فراهم کرد تا فوتبال را از خلال زندگی روزمره مردمانی ببینم که هر یک به شیوهای متفاوت آن را زندگی میکنند. از یک سو، ویدئوها و روایتهای هواداران را دنبال میکردم که تجربه خود را از خیابانها، ورزشگاهها و کافهها به اشتراک میگذاشتند و از سوی دیگر، بهعنوان یک تماشاگر تلویزیونی در کنار دیگر تماشاگران، با بخش دیگر از مناسبات اجتماعی حول فوتبال مواجه می شدم. همچنین فناوریهای جدید، از جمله دوربینهای نصبشده بر لباس داوران و تصاویر متنوعی که از درون زمین مسابقه منتشر میشد، امکان مشاهده بازی را از زاویهای متفاوت تر از تماشاگران را فراهم میکرد. شبکههای اجتماعی نیز این امکان را به وجود آورده بودند که همزمان در خیابانهای تورنتو، سارایوو، قاهره یا سانفرانسیسکو قدم بزنم و رفتار هواداران را مشاهده کنم. هرچند هیچیک جای مشاهده میدانی را نمیگیرد، اما همین موارد واسطهای نیز نشان میداد که در فوتبال معناها و مناسباتی شکل میگیرد که مردم آن را زندگی میکنند. فوتبال فقط تاکتیکهای بازی، تاریخ آن، یا اطلاعات فوتبالی و جداول رده بندی و... نیست بلکه بخشی از زیست جمعی و روزمره مردمی است که با آن میخندند، گریه میکنند و هویت جمعی خود را تعریف می کنند.
فوکو معتقد بود ما در فضاهای ناهمگونی زندگی می کنیم این فضاها ترکیبی هستند از مکان ها و روابط. فوکو فضاها را به دو بخش تقسیم می کند فضاهای واقعی مانند گورستان، کلیسا، تئاتر، پارک، موزه و.. در مقابل از نظرفوکو فضاهایی نیز وجود دارند که غیرواقعی اند یعنی مکان هایی امکان خلق جهانی دیگر را فراهم میکنند، فضاهایی که نابرابری ها و تفکیک ها را پنهان می کنند مانند سینما. شاید بتوان گفت استادیوم فوتبال ترکیبی از این دو فضا است. از یک سو مکانی واقعی و عینی است و از سوی دیگر، فضایی است که در آن احساسات، هویتها، امیدها و تخیل جمعی شکل تازهای پیدا میکنند و طبقات و نابرابری های اجتماعی در سکوها ناپدید می شود. البته در سالیان اخیر با ایجاد و توسعه جایگاه «تماشاگر ویژه» این خصلت نیز در حال از میان رفتن است. جالب این جا است که کسانی در این جایگاه می نشستند که خود زمانی در درون زمین بازی بودند و مدیون هواداران روی سکو! وجه غیر عینی دیگر فوتبال از منظر فوکو را می توان در خیابانهای اطراف ورزشگاه، کافهها، بازارها و حتی خانههایی نگاه کرد که فوتبال در آنها به تجربهای روزمره تبدیل میشود.
اگر بخواهیم مناسبات اجتماعی را فهم کنیم، با تحلیل زیمل معنای دیگری پیدا می کند. زیمل نشان میدهد که زندگی مدرن بر شبکهای از روابط، مبادلات و منافع استوار است؛ روابطی که افراد ناآشنا را در قالب سازوکارهای اقتصادی به یکدیگر پیوند میدهد. فوتبال حرفهای امروز نیز چنین جهانی را پیش روی ما قرار میدهد. سامانههای فروش بلیت، بازار سیاه، قراردادهای تبلیغاتی، فروش پیراهن تیمها، انتقال بازیکنان و گردش سرمایه، همگی بخشی از نظام معنایی «اقتصاد فوتبال» را میسازند که کنش های مشخصی را در پی دارد. به عنوان مثال بدن ورزش دیده، به سرمایهای تبدیل میشود که ارزشگذاری، خریدوفروش و مبادله میشود. همان چیزی که زیمل از آن با تبدیل شدن انسان به جزئی از سازوکار عظیم اشیا و قدرتها یاد میکند. اگر سازمان های جهانی بهداشت و جریان های سلامت عمومی به همراه سیاستمداران یک نظام ارزشی و اخلاقی را پیرامون ورزش شکل دادند، اقتصاد فوتبال، سلامت و ورزشی را نه یک نظام ارزشی بلکه یک کالا می بیند. این از تناقضات زندگی روزمره در دنیای مدرن است اگر به تماشاگران روی سکو نگاه کرده باشید و یا تماشاگران تلویزیونی احتمالا دیده اید که به مصرف تنقلات مشغول اند و همبرگر سفارش می دهند. نکته جالب آنکه در این لحظات فوتبالی، جایگاه تخمه در زیست روزمره ایرانی ها به مقام چای می رسد و در کشورهای اروپایی آمریکایی پاپ کورن و نوشیدنی جایگاه ویژه ای دارد.
با این حال، اگر تنها در سطح این نظریه ها متوقف بمانیم، شناخت ما از فوتبال همچنان انتزاعی خواهد بود و فوتبال در زیست روزمره را نمی توان از این راه تحلیل کرد. دیالکتیک هگلی نشان می دهد که شناخت «فوتبال» هرچقدر از شناخت مفهومی و نظری به سمت شناخت انضمامی حرکت کند کامل تر می شود. یعنی باید آن را در قصههای روزمره مردمانی جست که با آن زندگی میکنند.
در اینجا دو مسیر به یکدیگر میرسند. اول، مقوله ژانرهای ادبی و سینمایی است که در هر دوره تاریخی با واقعیت های زیست روزمره آن دوره منطبق اند. معتقدم ژانرهای ادبی از دل قصه های روزمره افراد می جوشد به عنوان مثال سعدی در اشعار و روایت های دیستوپیایی خود به قصه های روزمره اشاره دارد. دوم، «معرفت پدیداری» است. بدین معنا که فهم کلیت از طریق شناخت اجزای آن ممکن است که هگل از آن ها با عنوان «میانجی» یاد می کند. میانجی هایی همچون خیابان، کافه، پرسه زنی، خانواده و در این مطلب فوتبال خود میانجی مهمی برای فهم جوامع امروزی است و فوتبال شامل میانجی های دیگری همچون باشگاه ها، نهادهای مالی، تیم ها، استادیوم ها و...است.
از همین نقطه است که روایتهای مردمنگارانه این نوشتار آغاز میشوند. آنچه در ادامه خواهد آمد، کوششی برای فهم جامعه از خلال قصههایی است که در حاشیه جام جهانی، در خیابانها، میان هواداران و در متن زندگی روزمره شکل گرفتهاند؛ جایی که فوتبال، بیش از آنکه یک بازی باشد، به میانجی شناخت جهان اجتماعی تبدیل میشود.
تگنگاری ها
نمی خواهم بگویم همه یا اکثریت افراد چون آمار دقیق و معتبری در دسترس نیست اما حداقل «تجربه مشترک»، پرتکرار و متعدد بسیاری از پسران ایرانی فوتبال بازی کردن با بچه های محله و همسایگان بود. وقتی به فیلم های ایرانی نگاه می کنید، می بینید که در تصویر سازی از یک محله یا کوچه حتما چند کودک را به تصویر می کشند که مشغول فوتبال هستند. این موضوع طبیعتاً از خلاء شکل نگرفته است بلکه از دل تجربه روزمره ایرانیان است که کارگردان برای ایجاد تصویر دقیقی از یک محله برای مخاطب و فضاسازی از یک امر آشنا استفاده می کند.
به سراغ یکی از شگفتیهای جام جهانی برویم؛ شگفتیهایی که هر یک روایتی برای گفتن دارند. در میان آنها، داستان دروازهبان ۴۰ ساله تیم کیپورد جالب توجه است. او پس از دیدار با ماتادورها در جمع خبرنگاران حاضر شد و نخستین جملهای که بر زبان آورد، نه درباره بازی، بلکه درباره فقر خانوادهاش بود: «مادرم بهخاطر ویزا و پول به آمریکا نیامد.» سپس افزود: «ما از منطقهای بسیار کوچک هستیم و مسیر دشواری را برای صعود به جام جهانی طی کردیم. امروز رویای ما با رقابت مقابل تیمی چون اسپانیا تحقق پیدا کرد» چند روز بعد، رسانهها تصاویر حضور مادر او را در ورزشگاه منتشر کردند؛ تصویری که بیش از آنکه صرفاً یک لحظه فوتبالی باشد، روایتی از عبور از مرزهای نابرابری را به نمایش میگذاشت. در چنین لحظاتی، فوتبال صرفاً یک مسابقه نیست؛ بستری است که در آن رؤیاها میتوانند بر محدودیتهای جهان اجتماعی، از جمله چالش های شمال و جنوب، فقر و غنا، غلبه کنند یا دستکم آنها را برای لحظاتی به تعلیق درآورند.
شاید همین ویژگی است که فوتبال را به پدیدهای منحصربهفرد تبدیل میکند. این بازی، در تجربه زیسته کنشگرانش، کمتر به تمایزهای اجتماعی مانند طبقه، فرهنگ، زبان یا نژاد تن میدهد و امکان همنشینی کسانی را فراهم میآورد که در موقعیت های اجتماعی دیگر، جهانهای اجتماعی متفاوتی را تجربه میکنند.
برخی روایتهای تاریخی نشان میدهند که فوتبال، در شکل اولیه خود، از دل معادن و کارخانههای انگلستان پس از انقلاب صنعتی سر برآورد. یعنی ریشه ای در زندگی روزمره و تجربه جمعی طبقه فقیر کارگر دارد. با وجود تحولات گستردهای که فوتبال حرفهای در دهههای اخیر تجربه کرده است، هنوز میتوان ردپای همان خاستگاه مردمی را در آن مشاهده کرد؛ با این تفاوت که امروز این بازی نهتنها در میان فرودستان، بلکه در میان ثروتمندان نیز جایگاهی ویژه یافته و به یکی از معدود عرصههایی تبدیل شده است که گروههای اجتماعی متفاوت را، هرچند موقت، در تجربهای مشترک گرد هم میآورد.
فوتبال برای آن کشورهایی که زمانی درگیر جنگ و حوادث وحشتناکی بودند معنای دیگری دارد. خصوصاً آنکه سازمان های بین المللی پرمدعا از جمله فیفا جام جهانی را بهانه ای برای صلح مطرح می کنند. در سارایوو، شهری که زمانی خیابانهایش صحنه جنگ داخلی یوگسلاوی سابق و نسلکشی بود، اکنون میتوان روایت دیگری از زندگی روزمره را مشاهده کرد. تصاویر و مشاهدات منتشرشده از کوچهها و خیابانهای قدیمی شهر، بدنهایی را به نمایش میگذارند که این بار نه با نشانههای جنگ، بلکه با پیراهنهای تیم ملی «بوسنی و هرزگوین» در فضای عمومی حضور یافتهاند. این بدنها دیگر نماینده یوگسلاوی سابق نیستند؛ بلکه هویتی تازه را در عرصه عمومی بازنمایی میکنند. در میان جمعیت، زنان مسلمان با حجاب، بیهیچ دغدغهای از کنار دیگران عبور میکنند یا در کافههای شهر مینشینند و آرامش جاری در زندگی روزمره را نظاره میکنند. بازارها مملو از لباسها و کالاهای فوتبالی است و خیابانهایی که روزگاری محل دویدن برای بقا بودند، اکنون به فضایی برای قدم زدن، خرید و گفتوگو درباره فوتبال تبدیل شدهاند. همین جابهجاییِ معنایی، شاید یکی از ملموسترین نشانههای بازگشت زندگی به شهری باشد که زمانی خشونت بر آن سایه انداخته بود.
بوسنیاییها طعم تلخ نسلکشی نژادی از سوی صربها را در حافظه جمعی خود حفظ کردهاند. درست ساعاتی قبل از بازی مقابل آمریکا، در خیابانهای سانفرانسیسکوی کشور رقیب، در قامت هواداران تیم ملی گرد هم میآیند، گفتوگوهایشان تنها به فوتبال محدود نمیشود. آنان از نسلکشی در سواحل شرقی مدیترانه نیز سخن میگویند و فوتبال را فرصتی برای یادآوری ارزش صلح، همدلی و ضرورت مداخله مؤثر نهادهای بینالمللی در برابر فجایع انسانی میدانند. در اینجا فوتبال، بیش از آنکه صرفاً یک مسابقه باشد، به موقعیتی مشترک برای روایت رنجهای تاریخی و بیان امید به آیندهای صلحآمیز تبدیل میشود.
ویدئو قاهره را نشان می دهد، بازی مصر و استرالیا است. رسانهها میگویند در صورت پیروزی، مصر برای نخستین بار به جمع شانزده تیم پایانی جام جهانی راه خواهد یافت(این قسمت پیش از پایان بازی نوشته شده است) بسیاری از مردم در کنار خیابانها نشستهاند و با بادبزنهای دستی گرمای شب را تحمل میکنند. شهر در انتظار است؛ انتظاری که نه در سکوت، بلکه در نگاهها، گفتوگوها و بدنهایی که چشم به صفحههای نمایش دوختهاند، قابل مشاهده است. ناگهان نخستین گل به سود مصر به ثمر میرسد. همان خیابانهایی که تا لحظهای نفس در سینه حبس کرده بودند، یکباره به فضایی سرشار از فریاد، شادی و حرکت جمعی تبدیل میشوند. نکته جالب توجه آنکه خیابانهای مصر سالها پیش در جریان بهار عربی، محل گردهمایی، اعتراض و مطالبهگری بودند، این بار به واسطه فوتبال میزبان نوع دیگری از حضور جمعیاند. مضمون این گردهمایی تغییر کرده است، اما خیابان همچنان نقش خود را بهعنوان فضایی برای ظهور احساسات مشترک و بازنمایی هویت جمعی حفظ کرده است.
ویدئوی دیگر لابی هتلی در مکزیک؛ درست لحظه تماشای بازی الجزایر_اتریش را نشان می دهد. لابی هتل برای لحظاتی به مکانی مشترک برای تجربه امید، اضطراب و انتظار از دریچه تلویزیون تبدیل شده است. الجزایر گل می زند و لابی منفجر می شود. دوربین به سمت دیگر لابی می چرخد و بازیکنان تیم ملی ایران را نشان می دهد که خوشحالی می کنند. گویی سرنوشت تیم ایران از لحاظ جدول بازی ها، به این بازی بستگی داشت. در جام جهانی، مرزهای معمول هواداری همواره ثابت باقی نمیمانند. افراد گاه نه برای تیمی که به آن تعلق خاطر دارند، بلکه برای نتیجهای که سرنوشت تیم خودشان را دگرگون میکند، واکنش هایی دارند. در واقع نوعی از مناسبات اجتماعی میآفریند که در آن، احساسات جمعی نه بر پایه ملیت، بلکه بر اساس «رقابت» شکل میگیرد.
جمع بندی
هر ملت و فردی به اندازه تجربه های زیسته خود درکی از «فوتبال» به عنوان یکی از اجزای جهان اجتماعی خود دارد. در دیالکتیک این تجربه های روزمره است که می توان جوامع را در مواجهه با پدیده ها و خود پدیدارها اجتماعی را شناخت. قصه های روزمره و تجارب زیسته وجه انضمامی به مطالعات می بخشد و درک نزدیک تر و عینی تری در رابطه با پدیده ها فراهم می کند.
بر مبنای آنچه که مشاهده و گفته شد، سازوکار فوتبال را می توان به شرح ذیل خلاصه کرد:
نخست، فوتبال جمعیت عظیمی از جامعه را درگیر می کند و تابع نظم خود کرده است. بازیکنان، باشگاه های ورزشی، داوران، هواداران، متولیان صنعت ورزش، دلالان و... پر روشن است که فوتبال جامعه خود را آفریده است.
دوم، فوتبال به سازوکاری برای تعیین وضعیت بدن بازیکنان و تماشاگران تبدیل شده است. از طریق این سازوکار ظرفیت های بالقوه بدن های بازیکنان بالفعل می شود، برای ورود به این عرصه در معرض تست ها و آزمون ها قرار می گیرد، نظام تغذیه ای مشخصی اعمال می شود، تمرینات متعددی طراحی مشود تا بازیکنان بتوانند در مستطیل سبز قدرت بدنی خد را ثابت کنند و از این طریق توسط شبکه اقتصادی فوتبال ارزش گذاری می شود. بدن تماشاگران نیز در ساعت معین، در محل مشخص بر روی سکوها و یا کافه ها و خانه ها و...قرار می گیرد. قرار گرفتن هواداران و تماشاگران در صف بلیط و یا ورود به استادیوم خود نشان گر حاکم شدن نظم مشخص بر بدن ها است.
سوم، فوتبال شبکه بزرگی از نظام اقتصاد سیاسی خود را شکل داده است. از فدراسیون، باشگاه ها و تبلیغات تجاری گرفته تا دلالان و متولیان خرید و فروش بازیکن، طراحان و تولید کنندگان لوازم ورزشی. همچنین تیم های پزشکی و نظام مالی سازمان های متولی فوتبال مانند فیفا. منابع مالی بزرگی میان این شبکه ها صورت می گیرد.
چهارم، فوتبال به مناسک گذار از محرومیت ها و فقر به امکانات و ثروت تبدیل شده است. از در حاشیه بودن به مرکز بودن، از ناشناخته بودن به شهرت رسیدن.
پنجم، سازوکار رقابت در فوتبال مناسبات اجتماعی حول آن را پیچیده تر می کند. همانطور که در روایت لابی هتل مکزیک اشاره کرده ام گاهی موفقیت «دیگری» بر موقعیت و امکان صعود «خود» اثری مثبت دارد و مجموعه ای از واکنش های متناسب با خود را شکل می دهد.