کابینه‌ی نسل Z
اخیرا از سوی شورای اطلاع‌رسانی دولت، نهادی با عنوان «شورای مشاوران نسل Z» تشکیل شده است؛ شورایی متشکل از جوانان متولد دهه‌های هفتاد و هشتاد که قرار است نقش مشاوران رسانه‌ای و ارتباطی دولت را ایفا کنند. این شورا، به ابتکار الیاس حضرتی، رئیس شورای اطلاع‌رسانی دولت، با هدف گشودن مسیر گفت‌وگو میان دولت و نسل تازه‌ای از شهروندان آغاز به کار کرده است. حضرتی در نخستین نشست این شورا با تأکید بر این‌که «هر نسلی باید جانشین خود را پرورش دهد»، از جوانان خواست تا با نگاهی انتقادی و خلاق، دولت را در فهم بهتر مسائل جامعه و اصلاح شیوه‌های اطلاع‌رسانی یاری کنند. او شورا را «کابینه‌ی نسل Z» توصیف کرد؛ جمعی که می‌تواند در مقام یک بدنه‌ی مشورتی فعال، ایده‌ها و طرح‌های خود را برای حل مسائل کشور ارائه دهد.
بر اساس برنامه اعلام‌شده، قرار است ترکیب اعضای این شورا تا پایان سال گسترش یابد و در نهایت به حدود هزار نفر برسد تا از میان آن‌ها گروهی منتخب، به‌صورت منظم با رئیس‌جمهور و دستگاه‌های دولتی در ارتباط باشند. اعضای شورا در نخستین جلسات، از مشکلات حوزه آموزش، اشتغال، رسانه و مشارکت اجتماعی سخن گفتند و تأکید کردند که حضور نسل Z نباید صرفاً جنبه‌ی نمادین داشته باشد، بلکه باید به گفت‌وگویی واقعی میان نسل‌ها منجر شود. تشکیل شورای مشاوران نسل Z را می‌توان تلاشی در جهت بازتعریف رابطه دولت با جوانان دانست؛ تلاشی که اگر از مرز نمایش بگذرد و به گفت‌وگویی مستمر و تأثیرگذار بدل شود، شاید بتواند در مسیر اعتمادسازی و مشارکت اجتماعی نسلی که کمتر به سازوکارهای رسمی اعتماد دارد، نقشی تازه ایفا کند. اما به نظر می‌رسد صرف داشتن نیت افزایش مشارکت جوانان در نظام حکمرانی، چنین نتیجه‌ای را رقم نخواهد زد و باید به پیچیدگی‌های طراحی چنین نهاد‌هایی نیز توجه داشت. به ویژه از آن جهت که نسل Z دارای تفاوت‌های زیادی با نسل‌های پیش از خود است.
نسلی میان سرعت، تصویر و تردید
نسل Z، عنوانی است برای جوانانی که در میانه‌ی دهه‌ی ۱۹۹۰ تا اوایل دهه‌ی ۲۰۱۰ میلادی به دنیا آمده‌اند؛ نسلی که در جهانی دیجیتال چشم گشوده و از همان آغاز، ارتباط، یادگیری و حتی هویت‌سازی خود را در فضای آنلاین تجربه کرده است. آنان نخستین نسلی‌اند که جهان را نه از خلال واسطه‌های سنتی، بلکه از طریق رسانه‌های شخصی و شبکه‌های اجتماعی می‌شناسند؛ جایی که مرز میان فرد و جامعه، و میان گفت‌وگو و قدرت، به‌کلی تغییر کرده است. این نسل با جهانی‌شدن خو گرفته و ارزش‌هایی چون تنوع، برابری، آزادی انتخاب و شفافیت را بخشی از بدیهیات زندگی می‌داند. در برابر اقتدارهای صلب و زبان رسمی قدرت، واکنش محتاط و منتقدانه دارد و بیشتر به شبکه‌ها و جریان‌های افقی اعتماد می‌کند تا به ساختارهای عمودی و نهادهای رسمی. آنان با سرعت و دقت در معرض حجم انبوهی از داده‌ها قرار دارند و به همین دلیل، نگاهشان به سیاست و اجتماع بیشتر مسئله‌محور است تا ایدئولوژیک.
اما شاید مهم‌ترین ویژگی نسل Z، تناقض درونی میان میل به مشارکت و بی‌اعتمادی به نهادها باشد. این نسل، برخلاف ظاهر بی‌تفاوتش، عمیقاً به مشارکت و تأثیرگذاری باور دارد، اما کمتر به کارآمدی سازوکارهای رسمی برای تحقق این مشارکت اعتماد می‌کند. به همین دلیل، اگرچه خواهان حضور در تصمیم‌گیری‌هاست، ترجیح می‌دهد از مسیرهای غیررسمی، شبکه‌ای و خلاقانه صدای خود را به گوش برساند. نسل Z را می‌توان نسلی دانست که در جهانی پرسرعت و ناپایدار، بیش از هر زمان دیگر خواهان تغییر است، اما نسبت به توان نهادها برای ایجاد آن تردید دارد؛ نسلی که از یک سو جویای معنا و اثرگذاری است، و از سوی دیگر نگران فرورفتن در سازوکارهایی است که اعتمادش را از دست داده‌اند.
چرا ایده‌ی «کابینه نسل Z» کار نخواهد کرد؟
ایده‌ی تشکیل شورای مشاوران نسل Z، در ظاهر تلاشی برای گشودن باب گفت‌وگو میان دولت و نسل جوان است، اما در عمل بیش از آن‌که نشانه‌ای از تغییر در منطق حکمرانی باشد، بازتابی از همان سیاست نمایشی جوان‌گرایی است که از بالا سامان می‌یابد. شورایی که از دل ساختار رسمی دولت بیرون آمده، نه از بطن جامعه و تجربه‌ی زیسته‌ی نسل جوان، به‌سختی می‌تواند حامل گفت‌وگویی واقعی باشد. این تناقض بنیادین، نخستین مانع در مسیر کارآمدی چنین طرحی است: دعوت نسلی بی‌اعتماد به نهادها، برای مشاوره دادن در درون همان نهادها.
مسئله‌ی دیگر، ترکیب اعضای شورا است که خود گویای نوع نگاه طراحان آن است. بیشتر اعضا از میان دانشجویان دانشگاه‌های بزرگ پایتخت و رشته‌های حقوق، مدیریت و علوم انسانی انتخاب شده‌اند؛ چهره‌هایی که اغلب به جریان‌های رسمی‌تر نهادهای آموزشی نزدیک‌اند. در این میان، هیچ اثری از دانشجویان مناطق محروم، کارگران جوان، فعالان فنی، استارت‌آپی‌ها، هنرمندان و سایر گروه‌ها دیده نمی‌شود. ترکیب این شورا نشان می‌دهد که سامان‌دهندگان آن، همچنان نخبگی را در منطق دانشگاهی آن فهم می‌کنند. منطقی که دیگر نسبتی با فهم خود نسل Z از نخبگی ندارد. چنین ترکیبی نمی‌تواند بازتاب‌دهنده‌ی تنوع پیچیده‌ی نسل Z در ایران باشد؛ نسلی که هم طبقات اجتماعی متنوعی دارد و هم گرایش‌های فرهنگی و فکری گسترده‌ای.
در کنار این کاستی، شورای اطلاع‌رسانی دولت هنوز روشن نکرده بر پایه‌ی کدام پشتوانه‌ی نظری یا مطالعاتی چنین ساختاری را بنا کرده است. این شورا باید توضیح دهد که طرح «کابینه نسل Z» بر اساس چه سند مطالعاتی یا بنچ‌مارک جهانی شکل گرفته است. کدام تجربه‌ی موفق جهانی، الگوی این شورا بوده؟ از سوی دیگر، باید پرسید وقتی سال‌هاست نخبگان کشور در حوزه‌های گوناگون از انرژی و آموزش گرفته تا محیط‌زیست و اقتصاد، هشدار داده و راهکار ارائه کرده‌اند، بر چه مبنایی فرض می‌شود که «مسائل کشور هنوز احصا نشده‌اند»؟ در موضوعاتی مانند بحران انرژی، بسیاری از متخصصان از سال‌ها قبل نسبت به پیامدهای وضعیت فعلی هشدار داده‌اند و پیشنهادهای مشخصی هم داده‌اند، اما آن هشدارها در لایه‌های بوروکراسی و بی‌عملی دفن شده است. در چنین شرایطی، مأموریت شورایی تازه برای شناسایی مجدد مسائل کشور، بیشتر به نوعی پی نخود سیاه فرستادن شبیه است تا اصلاح ساختار تصمیم‌سازی.
واقعیت آن است که نسل Z با زبان نمادین و وعده‌های صوری اقناع نمی‌شود. او به مشارکت واقعی باور دارد، اما به سازوکارهای رسمی بی‌اعتماد است. شوراهایی از این دست، اگر صرفاً برای تلطیف چهره‌ی قدرت ساخته شوند، همان شکافی را که قرار بوده پر کنند، عمیق‌تر خواهند کرد. تا زمانی که منطق قدرت در دولت تغییر نکند، تا وقتی گفت‌وگو جایگزین گزینش و اعتماد جایگزین کنترل نشود، نه تنها هیچ شورایی حتی اگر هزار جوان در آن عضو باشند نمی‌تواند میان حاکمیت و نسلی که در جهان شبکه‌ای رشد کرده، پلی واقعی بزند، بلکه در نگاهی بدبینانه صرفا به ابرازی برای توزیع رانت میان جوانان مورد اعتماد حاکمیت بدل می‌شود.
پیشنهاد‌هایی برای اصلاح
در ارزشمندی نیتِ توجه به نسل Z نمی‌توان تردید کرد. این‌که شورای اطلاع‌رسانی دولت به ضرورت گفت‌وگو با نسل تازه‌ای از شهروندان پی برده، گامی مهم و حتی کم‌سابقه در ساختار رسمی کشور است. همین که دولت، ولو در قالب شورایی مشورتی، می‌پذیرد صدای این نسل باید شنیده شود، اتفاقی مبارک است و بی‌تردید نسبت به بسیاری از بخش‌های دیگر حکمرانی، این شورا یک گام جلوتر ایستاده است. اما مسئله در چگونگی فهم مشارکت نهفته است. نسل Z دیگر سیاست را در قالب‌های کلاسیک عضویت، نمایندگی و فرمان از بالا نمی‌فهمد. مشارکت برای او امری شبکه‌ای، افقی و داوطلبانه است، نه سلسله‌مراتبی و از پیش تعیین‌شده. اگر شورای اطلاع‌رسانی با همان عینک دیروز به امروز نگاه کند، حتی بهترین نیت‌ها نیز در همان منطق قدیمی هدر می‌رود.
برای آن‌که این شورا بتواند به معنای واقعی کلمه پل ارتباطی دولت و نسل جوان باشد، چند شرط اساسی لازم است: نخست، شفافیت در فرایندها؛ از نحوه‌ی عضویت و انتخاب تا تعیین دستورکار و ارزیابی عملکرد. شورا باید گزارش‌های خود را منتشر کند، قابل نقد باشد و از نقد استقبال کند. دوم، دموکراتیک‌بودن دستورکارها؛ یعنی موضوعات نه از بالا، بلکه از پایین و در گفت‌وگو با بدنه‌ی جوان جامعه شکل بگیرند. نسل Z اگر حس کند صرفاً شنونده‌ی دستور است، خیلی زود از میدان خارج می‌شود. و سوم، تنوع ترکیب شورا؛ زیرا نسل Z یک‌دست نیست. از دانشجویان و کارآفرینان گرفته تا هنرمندان، ورزشکاران و فعالان اقتصاد دیجیتال، همگی بخشی از واقعیت این نسل‌اند و حذف هر کدام، همان خطای تکراری انحصار را بازتولید می‌کند.
شاید موفقیت این طرح در گرو آن باشد که دولت نه در جایگاه راهبر، بلکه در مقام شنونده ظاهر شود. اگر این شورا بتواند از نماد به نهاد تبدیل شود — نهادی که به‌جای تقلید از ساختار قدرت، بازتاب‌دهنده‌ی تنوع جامعه باشد — آن‌گاه می‌توان گفت تشکیل «کابینه‌ی نسل Z» نه حرکتی تبلیغاتی، بلکه گامی در جهت آشتی نسلی خواهد بود که هنوز فرصت شنیده شدن را نیافته است.
