ویرگول
ورودثبت نام
مریم امامی
مریم امامی_ منتقد ادبی و پژوهشگر instagram.com/mim.imami
مریم امامی
مریم امامی
خواندن ۱۶ دقیقه·۱ سال پیش

عروج از نخاع

هنرمند-کیوریتور و امر کیوریتوریال[1] در «جنگ‌های تصنعی»

جنگ اول:

اکتبر 1972 پایان یکی از پرمناقشه‌ترین نمایشگاه‌های هنری قرن بیستم بود. documenta 5 با مدیریت هنریِ هارالد زیمن بسته می‌شد. رویدادی که عنوان بلندبالای «بازخواست واقعیت-جهان‌های تصویری امروز» را بر پیشانی داشت و از همان ابتدا اعلام کرد که نمایشگاه، فقط "چیدن آثار" نیست، بلکه صحنه‌ای است برای بازنویسی نسبت هنر و واقعیت. این نمایشگاه با بخش‌های تماتیک نامتعارفی چون اسطوره‌شناسی‌های فردی، تبلیغات سیاسی، نقاشی بیماران روانی، آگهی‌های تجاری و… در اولین قدم فهم مخاطب را از آنچه تا آن زمان اثر هنری می‌خواند به چالش می کشید. البته این چالش به مرز تشنج رسید تا جایی که ده نفر از هنرمندان مشارکت‌کننده در این رویداد از ادامه‌ی نمایش آثارشان در محل نمایشگاه خشمگینانه انصراف دادند و زیمن را متهم به تحریف پیام یا تزلزل در آنچه به‌راستی آثارشان به آن اشاره داشت کردند. آنها باور داشتند که اقتدار کیوریتور مایه‌ی محدودشدن وسعت میدان هنر آن‌ها شده است و البته درمقابل باید اذعان داشت که آنچه در داکیومنتا 5 رخ داد کاملن منطبق با هدف زیمن یعنی وضع ساحتی آستانه‌ای برای مات‌کردن مرز واضح هنر و ناهنر بود. این سیاست ادراک در دو اثر به‌خصوص بیشتر برجسته شد: یوزف بویس به‌جای یک اثر منفرد، «اداره‌ی دموکراسی مستقیم از طریق رفراندوم» را طی تمام صد روز زمان نمایشگاه برپا کرد. فضایی برای گفت‌وگو، ثبت، و سازمان‌دهی مشارکت سیاسی؛ و کلاس اولدنبورگ با Mouse Museum موزه‌ی موش، راهروی موزه‌مانندی ساخت که مجموعه‌ی خرده‌ریزهای روزمره را با باریک‌بینی موزه‌ای در برابر نگاه تماشاگر می‌گذاشت. این‌ها نمونه‌هایی بودند که نشان می‌دادند زیمن چگونه وزن را از «شیء» به «صحنه‌ی تجربه» منتقل کرده است. همان تغییری که بعدها به عنوان «امر کیوریتوریال» توصیف شد. داکیومنتا 5 نقطه‌ی عطفی شد که پس از آن بینال‌ها و تریدینال‌های جهان را با ایده‌ی مرکزی کیوریتور، با بخش‌های تماتیک چندرشته‌ای و با تاکید بر برنامه‌های صد روزه تعریف می‌کرد و البته بهایش ثبت نخستین مناقشه‌ی بزرگ بر سر مرزهای اختیار کیوریتور-هنرمند بود. میراثی که از خود باقی گذاشت، هنوز هم پابرجاست: هر بار که نمایشگاهی می‌کوشد تا «افق ادراک» را بگشاید، باید هم‌زمان به سیاست انتخاب و پاسخ‌گویی آن نیز فکر کند.

از منظر هنری، «گشودن افق ادراک» یعنی تبدیل فرایند نصب و چینش به ابزار آفرینش: جابه‌جایی نسبت اثر/زمینه، تدوین زمانی (برای صداها، برای نورها و برای حرکت مخاطب در فضا) و دراماتورژی فضایی (گاهی اثر به‌مثابه بازیگر و گاهی مخاطب در همان مقام)، هم‌نشینی اشیای ناهمگون (مونتاژ)، و ورود مدیاهای کم‌تر مرسوم (بو، متن، آرشیو، صدا) تا مسیرهای تازه‌ی دیدن و فهمیدن ساخته شود. اکنون نمایشگاه فقط ظرف آثار نیست، خود «مدیوم تفکر» است که با ریتم حرکت، وقفه‌ها، فاصله‌گذاری‌ و مسیرهای بدیل خوانش، تجربه‌ی حسی-مفهومی را بازآرایی می‌کند. از منظر اجتماعی-سیاسی، همین گشودگی به پرسش از رژیم‌های مرئیت می‌رسد: چه چیزی/چه کسی دیده یا نادیده می‌شود؟ چه روایت‌هایی عادی‌سازی، و کدام‌ها به حاشیه رانده شده‌اند؟ «امر کیوریتوریال» با دعوت از صداهای غایب، تولید ضد-آرشیوها، شفاف‌سازی منطق انتخاب، و طراحی فرمت‌های گفت‌وگومحور، نه فقط نمایش را بلکه شرایط دسترسی و توزیع توجه را بازتوزیع/بازتولید یا دست‌کم بازبینی می‌کند. در ساحت سیاسی-اجتماعی، نتیجه، انتقال ارزیابی از «سلیقه‌ی انتخاب» به معیارهایی چون پاسخ‌گویی نهادی[2]، مشارکت معنادار ذی‌نفعان[3]، مستندسازی روش، و امکان‌پذیر کردن هم‌تالیفیِ عمومی[4] است. فی‌الجمله یعنی سیاست ادراک به‌جای صرفن سیاست اشیاء.

اگر امر کیوریتوریال را اینگونه درک کنیم لاجرم جایگاه کیوریتور نه‌تنها موقعیتی هنری بلکه سیاسی و اجتماعی نیز می‌یابد. اوست که آثار را به نحوی مکان‌مند کرده که هریک در عین ابلاغ پیام خود، در اتحادی نامرئی با دیگر آثار، مفهومی ویژه، غیربدیهی و ناگهانی را تولید کنند و از این روست که عبارت فرا-هنرمند، Meta-Artist، از طرف کسانی چون هاینتس‌بودِه با توجه ویژه به هانس‌اولریش‌اوبریست برای معرفی چنین کیوریتورهایی به ادبیات این بحث افزوده می‌شود[5]. به بیانی دیگر اگر پیش از این از کیوریتور به مثابه هنرمند سخن در میان بود اکنون از هنرمند به مثابه کیوریتور سخن می‌گوییم. پروژه‌ای که در بی‌تعارف‌ترین اما نه انحصاری‌ترین شکل خود در MoMA از سال 1989 در سری  Artist’s Choiceدر جریان است و هر دو یا چند سال از هنرمندی تقاضا می‌شود تا ذیل مفهومی خاص آثار موزه یا هنرمند دیگری را کیوریتوری کند.

با توجه به مختصر مفهوم‌پردازی ارائه‌شده نگاهی به «جنگ های تصنعی» بیافکنیم. حمیدرضا پژمان در این اثر، واحدِ تحلیل را از «کار برپایی» به شبکه‌ی روابط منتقل می‌کند: مناسبات هنرمند/موسسه/عموم با یکدیگر و با بخشی از شهر و تاریخ آن و با بخشی از آرشیوهای موجود و تاریخ آن‌ها و با اشخاص حقیقی در مقام ارائه‌دهنده‌ی اثر در نمایشنامه‌خوانی‌ها و همین‌طور با توجه به تاثیرات آثار بر ذهن فرد ایرانی/تهرانی امروز، آن‌هم در قالب بازتوزیع تجارب شخصی خودش از فعالیتی ده‌ساله در میدان هنر معاصر ایران. در این مناسبات متعدد و پیچیده است که او رویه‌های مشروعیت‌بخشی و طریقی که دانش و ارزش در آن تولید و توزیع می‌شود را (در محدوده‌ای که خود تعریف کرده است) نمایندگی می‌کند. حالا او این قدرت را (به پشتوانه‌هایی که برای ما شفاف نیست) دارد تا جای پرسش‌ها را نیز تغییر دهد: از «چه چیزی را کجا نصب کنیم؟» به «چگونه، با چه کسانی و برای چه افقی از ادراک عمومی چه چیزی را قابل‌دیدن می‌کنیم؟». به‌همین دلیل «امر کیوریتوریالِ» در اختیار پژمان/بنیاد پژمان فراتر از گالری به نشر، برنامه‌های گفت‌وگومحور، پژوهش‌های مشارکتی (هرچند اندک و پراکنده) و حتی طراحی روش‌های مستندسازی سرریز می‌کند. او دیگر عرصه‌ی آجری آرگو را صحنه‌پردازی نمی‌کند بلکه درعمل نگاه مخاطب را صحنه‌پردازی می‌کند و این پژمان را در مقام یک فرا-هنرمند می‌نشاند. فقط مشکل آنجاست که برای سنجش میزان موفقیت و مشروعیت خود او، عرصه‌ی نقد هنری ایران به اندازه‌ی پیشرو بودن این هنرمند نه‌تنها پیشرو نیست بلکه اساسن اسباب و لوازم پیشروی را هم در اختیار ندارد. در اینجاست که نگارنده نه برای حل این معضل بلکه برای رفع آن به آراء ماریا لیند و بئاتریس‌فون‌بیزمارک متوسل می‌شود که در مقابل ایده‌ی هنرمند به‌مثابه کیوریتور یا فرا-هنرمند پیشنهاد می‌دهند تا کیوریتوری را به‌منزله‌ی روشی توزیع‌شده، میان‌رشته‌ای و فرایندی ببینیم و ازین‌رو اندکی از نگاه درون‌ماندگار هنری فاصله بگیریم و به جامعه‌شناسی میل کنیم[6].

مخاطره‌ی اساسی در «گشودن افق ادراک» آنجاست که تبدیل به تنها یک ژست زیباشناختی شود: همان‌جا که نوآوری صوری به‌سرعت به «قاب نمایش» بدل و در منطق برنامه‌ریزی یا بسته‌بندی ادغام می‌شود. خطر این است که «شوکی» که باید آگاهی انتقادی را برانگیزد، به افکت قابل‌مصرف تنزل یابد و بنابراین مشارکت مخاطب به شبه‌فعالیت بدل شود. یعنی سیاستِ انتخاب، به‌جای شکستن هیمنه‌ی آنچه پیش از این بدیهی به نظر می‌رسیده است، آن را در صورت‌بندی‌های تماتیک و روایت‌های «قابل‌مصرف» تثبیت کند. از این منظر، پاسخ‌گویی فقط الحاق بیانیه‌ی اخلاقی نیست؛ افشای سازوکارهای تولید و توزیع معنا و منافع (بودجه، اسپانسر، اقتصاد توجه، شرایط کار) و فراهم‌کردن موقعیت‌های واقعی برای مناقشه و ناسازگاری است. چه کسی دیده می‌شود، کدام سلیقه، «هنریِ مشروع» خوانده می‌شود، و کدام روایت‌ها به حاشیه می‌روند؟ اگر این فرایند بازنموده و پاسخ‌گو نشود، نمایشگاه –حتی با شعار گشودگی– می‌تواند بازتولیدکننده‌ی همان دوکسا و خشونت نمادینی باشد که وانمود می‌کند نقدشان می‌کند. بنابراین، «گشودن افق ادراک» باید با سه الزام همراه باشد: ۱) شفاف‌سازی معیارهای گزینش و شبکه‌های مشروعیت (انجمن‌ها، کلکسیون‌ها، روابط)، ۲) طراحی قالب‌هایی که امکان ضدآرشیو، تعلیق اقتدار واحدِ کیوریتور و ورود صداهای حاشیه‌ای را واقعن ممکن کند، ۳) مستندسازی و پاسخ‌گویی درباره‌ی پیامدهای نمادین انتخاب‌ها در جابه‌جایی سرمایه و موقعیت‌ها در میدان. تنها در این صورت، «امر کیوریتوریال» از بازتولید نظام ارزش به سمت ایجاد شکاف‌های شناختی/اجتماعی تازه حرکت می‌کند[7]. این سه الزام البته از متون نظری موجود در ادبیات بحث گرته‌برداری شده‌اند و پرواضح است که در میدان هنر معاصر ایران نه‌تنها سنجش میزان تحقق آن‌ها بلکه اساسن تحقق‌شان بیشتر به رویایی می‌ماند که برای تعبیرش هنوز یوسفی از چاه برنیامده و ازین‌رو مخاطبان به‌وجدآمده از حضور در رویداد «جنگ‌های تصنعی» تا اطلاع ثانوی باید به «صلح های تصنعی» رضایت دهند.

 

صلح آخر:

اکتبر 2025 شروع نمایشگاهی در کارخانه/موزه/گالری آرگو است که تفاوت عمده‌ای با دیگر رویدادهای برگزارشده در این مکان دارد. نمایشگاهی برای بزرگداشت ده سال حضور هنری آرگو و ادای احترامی به هنرمندانی که آشنایی و ارتباط با ایشان پشتوانه‌ی هنری و نمادین استواریِ آرگو و بنیاد پژمان به‌عنوان نهادی پیشرو در عرصه‌ی هنر مدرن ایران است. تفاوت نمایشگاه «جنگ‌های تصنعی» نه در اقتران نامش با فیلم هرگزساخته‌نشده‌ی ژان-لوک‌گدار و نه در آوانگاردبودن آثار به نمایش درآمده و نه در شهرت هنرمندان مشارکت‌کننده در آن است؛ بلکه –از نگاه من– بروز پررنگ و پیشرو امر کیوریتوریال‌ در ساخت و توسعه‌ی این نمایشگاه است که توانسته نه‌تنها کل ساختمان آرگو را متاثر از تفسیرهای ممکن خود، تغییر دهد بلکه به کوچه‌های اطراف نیز نشت کرده و در نسبت با فضای شهری جسمانیتی مرکزی به ساختمان آرگو بخشیده است. سری غول‌پیکر برِ کوچه‌ی بهداشت که رگ‌وپی‌هایی نامرئی به اندام‌های پراکنده‌اش در خیابان لاله‌زار و کوچه‌ی گل‌پرور و خیابان غزالی متصلش می‌کند. آرگو، فرانکنشتاین حمیدرضا پژمان است با جنگ‌هایی تصنعی!

سر بزرگ غول آجری با تمام زخم‌های حفظ‌شده‌اش از گذر روزگاران و صداهای غریبی برای گوش تهران که از شکاف جمجمه بیرون می‌تراود، بدون هیچ بدنه‌ای، توگویی تنش هنوز در تنش بخیه‌خوردن اندام‌های از گور دررفته‌ی دیگر باشد: ساختمان نیمه‌ویرانی در کوچه‌ی گل‌پرور برای سینمایش و تعبیر کابوس جنگ‌های تصنعی گدار یا چاپ‌خانه‌ای به خاموشی لمیده در کاهلی کهولت تکنیکالش، آن هم بر لاله‌زار میان آن‌همه نور تصنعی.

ضرورت این تصویرپردازی و استعاری‌کردن مکان‌های درگیر در این نمایشگاه، به‌یقین ضرورتی ادبی نیست. بلکه آنچه در این مکان‌ها به نمایش در می‌آیند و نحوه‌ی همنشینی آثار و تاثیراتی که هم‌جواری، فاصله، نور و صدا در پیچش‌های بی‌قاعده‌ی ساختمان، بر ادراک مخاطب می‌گذارد، سخن گفتن درباره‌ی این –نه نمایشگاه بلکه– تجربه را ملزم به انتخاب اشکال غیرمستقیم و نامرسوم نقد و مرور هنری خواهد کرد.

فراست پژمان اینجاست که برای این رویداد –که از نمایش فیلم و عکس و نقاشی و انیمیشن تا اینستالیشن و نمایشنامه‌خوانی و بازدید موزه‌ای را دربرمی‌گیرد– مفهومی مرکزی و نظام‌بخش (=تز کیوریتوریال) را انتخاب نکرده است و تنها بزرگداشت فعالیت‌های ده‌ساله‌ی بنیاد پژمان به مرکزیت ساختمان آرگو است که به شکلی کاملن نمادین با انتخاب‌هایی ظاهرا ناهمساز و همجوار شاکله‌ی این رویداد را تشکیل می‌دهد. «چیزهایی» که در مدعای جمع‌آوری «آنچه عموما در گالری به نمایش در نمی‌آید و در موزه نگهداری نمی‌شود»، وجاهت کافی برای همنشینی با یکدیگر را می‌یابند. ماهیت دورگه‌ی این مدعا آنچنان تشنجی در دریافت کلی و یکه‌ی مخاطب ایجاد می‌کند که وی در نامیدن آنچه با آن مواجه است جانب احتیاط را نگه خواهد داشت: نمایشگاه یا تجربه؟ رویداد یا رخداد؟ نگارنده این ارتعاش آشکار در وضعیت دریافت خود را شق سوم دانسته و ازین‌رو هیچ درصدد تعیین تکلیف با نامگذاری آنچه «در آن قرار گرفته» نیست. از همین‌رو پیشنهادی دوگانه برای مشاهده‌ی «جنگ های تصنعی» ارائه می‌دهد: مبنا را بر مکان بگذاریم یا زمان؟ برای مغشوش‌کردن مرز روشن بین زمان و مکان است که این نوشتار به اسالیب و ایماژهای ادبی چنگ می‌زند تا بتواند تا حد ممکن ماهیت دورگه‌ی مشهود را در متن بازبتاباند. چنین است که مخاطب در ساحتی –و به قصد نمی‌گویم فضایی– کاملن در اختیار و سلطه‌ی امر کیوریتوریال وارد می‌شود بدون آنکه به‌وسیله‌ی مفهوم یا موضوعی کلی بتواند به جهت‌گیری مشخصی برای جهان ذهنی پژمان که چیره و خونسرد و با فاصله او را به درون خوانده، راهنمایی شود[8].

«جنگ های تصنعی» خود بر لبه‌ی موهوم بین زمان و مکان جریان دارد. ده سال را در ساختمانی قدیمی، بزرگ داشتن، تاریخ یک چاپخانه را در تغییر کاربری اتاق‌های دست‌نخورده‌اش برای نمایشنامه‌خوانی زنده کردن، فیلمی هرگز به دنیا نیامده را در خرابه‌ی سینمایی از دنیا رفته به نمایش درآوردن، آرشیوی از فیلم‌های سالخورده را چون آثاری آوانگارد به عرصه و روی پرده آوردن و تمام این‌ها را کف خیابانی ریختن که شمالش به نجوای دلاردلار مضطرب است و جنوبش به سکوت اسباب بزم و بزک طبقه متوسط، مزدحم، و به جای تمام چراغ‌های خاموش تماشاخانه‌های روزگارِ "قِشنگ تهرون"، لامپ‌های کم‌مصرف و حباب‌های بی‌مصرف، روشن. این‌ها را به‌جای زمان یا کلیت این تجربه می‌گیریم و به همین نسبت وارد مکان آرگو می‌شویم: سر سودایی فرانکنشتاین پژمان.

از منخرین این سر سودایی به درون فروکشیده می‌شوم. پله‌ها نخاع منعطفی که به مغز آرگو راه می‌برند زیر دو چشم تابه‌تا به فضای گشوده‌ی سفیدی منتهی می‌شوند. من از عروج از این نخاع شروع می‌کنم و می‌دانم هیچ امر متعالی فراتر از جمجمه‌اش نیست. روابط عصبی طبقه‌ی بالا مهیب‌ترین پیام‌های نَه ده‌سال اخیر که صدسال اخیر را مخابره می‌کرد و هرچه بالاتر و پایین‌تر از آن‌ها بود تشنج‌های ناگهانی خاطراتی پخش در میان اشیاء تصنعی به چشمم می‌نمود. دو پرده‌ی نمایش، فیلمِ پرفرمنسِ «دلقک» (اثر آن ایمهوف) را همراه با نعره‌ی ناقوس نشان می‌دهند. گویی درون سر ایستاده‌ام و هر چشمم لحظه‌ای روایتی سرخ و لحظه‌ای خاکستری از جهانی را می‌بیند که خود محاکات جهانی است از آمیختن سرخ‌ها و سیاه‌ها که خود محاکاتی است از جهانی ناب اما مختل. سلول خاکستری تنهایی در میان سفیدی مغزی که روزمره‌گی‌هایش با میله‌هایی نازک، شکل یک روز بی‌رنگ در خانه را با اصرار در سر نگه می‌دارد (اثر نیل بلوفا) و به تماشای فاجعه مشغول است. محاکاتِ محاکاتِ محاکات. صدای ناقوس به‌مرور به تناوب ناگهانی جیغ‌هایی با لهجه‌ی اسپید متال می‌رسد و شدت دریافت پژواک آن‌چنان است که از گوش تا نخاع و کاسه‌ی سر را مرتعش می‌کند. آن‌چه ما به میانجی دو چشم سرخ آرگو تماشا می‌کنیم، روایتی است از یاس عمیق انسان مدرنی که «نمی‌تواند ادامه دهد پس ادامه می‌دهد» یا قرن بیست و یکم وقتی بخواهد با صدای خودش برای «در انتظار گودو» پانویسی بسازد. حالا بار تحمل وزن ابزوردیته‌های بنیادین هستی با شناعت تمام بر دوش من است. وقت نواخته‌شدن ناقوسِ پایانِ چشم‌چرانی بر زمین، به چشم‌درانیِ رو به آسمان دعوت می‌شوم. از فضای جمجمه به سمت حلق، حفره‌ای است که بر سقفش آسمان بیروت آبی‌تر از دریا گشوده شده (اثر لارنس ابوحمدان). سقف کوتاه آسمان، بدن‌های مبهوتِ سرازیرشده را به سر بالا بردن دعوت می‌کند و تازه اینجاست که می‌فهمم از همان لحظه که از انحنای نخاع بالا آمدیم دیگر تن‌های ما از آن ما نبود. ما جایی زیر آسمانی سیمانی گیر کرده‌ایم. اگر بایستیم و سر را بالا بگیریم به فیگورهایی الاهیاتی بدل خواهیم شد که روایت روان چرخیدن پهبادهای اسرائیلی بر فراز بیروت را با دقتی که قبلن کتاب مقدس خیمه‌ی خداوند را از جهت ابعاد و ابزارش توصیف کرده بود می‌شنویم این‌بار «بلسان عربی مبین». انگار کف پای خدای جنگ را با فرکانس‌های کر کننده‌ی موشک‌هایش نگاه می‌کنیم و اگر به دعوت عالیجناب کیوریتور روی تشکچه‌های نرم بخوابیم و سقف را خوابیده نگاه کنیم تبدیل به فیگورهای سیاسی خواهیم شد که تبرکن نقش اجساد بی‌نامِ بر زمین افتاده‌ی اخبار و آمار را خواهیم داشت، آن‌هم ما که از دوازده روز جهنمی تهران جان به‌در برده‌ایم و اگر عافیت‌طلبانه راه محافظه‌کار میانه را انتخاب کنیم و بنشینیم دیر یا زود مجبوریم چشم از تصویر آسمان بدزدیم و سر در گریبان به صدای هولناک نزدیک‌تر شدن موشک‌ها گوش کنیم و هنوز کسی دارد روی ترس و لرز ما با آرامش و معقول درباره‌ی تاثیرات مخرب صدای جنگ با پس زمینه‌ی آداجیو بمباران اطلاعاتی می‌کند. پس از این دیگر «انتقام سختِ» رضا آرامش در تسخیر فضای کاخ‌های اروپا با بدن‌های دفرمه‌ی ابوغریب برایم آرامش نمی‌آورد و تذکرات اخلاقی نازگل انصاری‌نیا درباره‌ی دیدزدن موثر نمی‌افتد الا وقتی چشم‌های خیره‌ی پنج زن آفریقاییِ جان به‌در برده از قاچاق جنسی (اثر نیوشا توکلیان) از پس رنگ‌ها و خطوط هاشورزده بر صورتشان مرا دید می‌زنند و آن نحیف‌ترین و زشت‌ترین دست‌خط، رنگِ روی صورتش را تراشیده و آن «هجای خونین» را با کمرنگ ترین و بی تناسب ترین اندازه می‌خراشد: FAITH. من سال‌هاست که به آغاز فصل سرد «ایمان» آورده‌ام. پس از ایمان اعتراضی هست؟ حنای «طلا مدنی» الان دیگر رنگی ندارد و کلاژ گدار هرچند در ویرانه‌ها، چیزی بیشتر از قبل را پاره‌پاره نمی‌کند. در بازدم بویناک خروج، آن انگشت عظیم که ملاج نرم بیننده را تا سرحد ترکیدن فشار داده، به‌سخره اشاره‌ای می‌کند به ملانصرالدین و الاغ پشت و رویش. یکی به شوخی می‌گوید این هم «فرشته‌ی تاریخ» ماست، ملانصرالدین رو به گذشته بر الاغ نشسته و به آینده رانده می‌شود (اثر گروه اسلاوها و تاتارها). آنچه ما «زنجیره‌ی رخدادها» می‌نامیم، برای فرشته‌ی تاریخ بنیامین یک فاجعه‌ی واحد است و برای ملای شوخ ما یک لطیفه‌ی واحد که به هر حال «ویرانه را بر ویرانه» می‌افزاید. ملای ما قصد ایستادن ندارد که اصلن حرکتش با الاغش است و قصد مرمت شکسته‌ها را هم که دم الاغ خودش را هم شکسته‌اند. اگر وظیفه‌ی فرشته‌ی تاریخ بنیامین نجات خاطره‌ی مغلوبان و برهم‌زدن پیوستگی روایت رسمی است، نصرالدین ما این‌همه را با لطیفه‌ای تازه می‌کند: یه روز یه «ایرانیه» یه نمایشگاه راه می‌ندازه اسمشُ میذاره جنگ های «تصنعی»!


[1] در این متن به جای استفاده از واژه‌های مصوب محتسبان زبان برای curator به‌معنای هنر گردان و the curatorial  به‌معنای امر هنرگردانی از نوشتار فارسی خود آن کلمات استفاده کرده‌ام چراکه این برگردان‌ها را نارس و نارسا می‌دانم. نارس چرا که در کیوریتور اثری از واژه‌ی هنر نیست و وجه تالیفی کار کیوریتور به‌عنوان مولف صحنه‌ی ادراک، در هنرگردانی نادیده گرفته می‌شود و نارسا چراکه در امر کیوریتوریال به وضعیت یا شرایط میدانی که به «عمومی‌شدنِ» هنر و فرهنگ، سازوکارهای آن و روابطی که در این مسیر تولید می‌شوند اشاره می‌شود که در امر هنرگردانی این مفاهیم مفقودند. و اینکه الحق وضع واژه‌ی هنرگردانی گرچه برای عموم ترتیبات منتج به نمایشگاه‌ها در ایران صدق می‌کند که صرفن به انتخابی اتفاقی و نصب و ویترین‌سازی می‌پردازند ولی در مورد «جنگ های تصنعی» به کار بردن این واژه چندان مصداقی ندارد.

[2] یعنی در سه حوزه‌ی انتخاب، بودجه و قدرت، هر پرسشی که با چ آغاز می‌شود را پاسخ‌گو باشد!

[3] یعنی تمام افراد، گروه‌ها و نهادهایی که از یک پروژه تاثیر می‌پذیرند یا بر آن تاثیر می‌گذارند، با هر نوع منفعت: مادی، نمادین، حرفه‌ای، اجتماعی، حقوقی، یا عاطفی. از آنجا که مشارکت ذینفعان در نمایشگاه حوزه‌ی وسیعی را در بر می‌گیرد برای نظم و سهولت بخشیدن به مطالعه‌ی آن، طبقه‌بندی‌های متنوعی در ادبیات بحث پیشنهاد داده شده است که هر یک متضمن رویکرد تحلیلی ویژه‌ی خود خواهد بود.

[4] البته هم‌تالیفی با تعامل تفاوتی بنیادین دارد. اکنون در ایران ما در بهترین حالت تعامل، مشاوره یا جمع‌سپاری را در نسبت با مخاطب اثر مشاهده می‌کنیم. اما منظور از هم‌تالیفی عمومی، اشتراک در اختیار روایی و سردبیری به علاوه‌ی اعتبار و حقوق مولفانه است یعنی فراهم‌آوردن امکانی از سوی کیوریتور برای عموم تا نه فقط شنیده شوند، بلکه در روایت شراکت کنند، آن هم با اختیار، نام، حقوق و اثر قابل‌اندازه‌گیری در نتیجه‌ی پروژه (برای اکنونِ ما اتوپیایی است اما بر کره‌ی خاکی هستند مکعب‌هایی سیمانی که با چنین قوانینی اداره می‌شوند).

[5] هم‌زمان، خود اصطلاح «فرا-هنرمند» موضوع نقدهای تاریخی/جنسیتی هم بوده است. برای نمونه در  On-Curatingمنشا «توپوس کیوریتور به‌مثابه فرا-هنرمند» (از داکیومنتا ۵ به بعد) طرح و نقد می‌شود و مقاله‌ای دیگر تکرار این تصویر را در همایش‌ها زیر سوال می‌برد.

[6] ... که قلم نگارنده ظرفیت این مقال را ندارد.

[7] Beatrice von Bismarck, The Curatorial Condition, Sternberg Press / MIT Press, 2022.

Janet Marstine (ed.), The Routledge Companion to Museum Ethics: Redefining Ethics for the Twenty-First-Century Museum, Routledge, 2011.

Maria Lind, “Situating the Curatorial”, e-flux journal #116 (2021).

Paul O’Neill, Mick Wilson, Lucy Steeds (eds.), The Curatorial Conundrum (MIT Press, 2016).

[8] داوری بر سر درست یا نادرست بودن این رویکرد کاملن به میزان وابستگی ایدئولوژیک منتقد به نظام‌های معناساز هنر بستگی دارد. اینکه چنین نظام‌هایی را ضروری بداند و بنابراین برای تامین ضرورت آن به رژیم‌های مراقبتی خاص جهت پرورش سلیقه‌ی عموم باور داشته باشد یا اینکه عرصه‌های بی قید برای تخیل مخاطب را جهت تمرین و تدقیق تجربه‌ی آزادی و برابری اولویت بخشد. به زبانی که در این متن به خدمت گرفتیم: آیا بر درگاه هنر چون داروغه با داغ و درفش دانش مدرسی بایستد یا در کوچه‌پس‌کوچه‌ها با تبرزین و کشکولِ کشف و شهود درویشان، خط و نشانی به جا بگذارد.

۲
۰
مریم امامی
مریم امامی
_ منتقد ادبی و پژوهشگر instagram.com/mim.imami
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید