امپراطوری ذهن (2)

درود بی‌کران 🌿

همه ما انسان‌ها از درد و رنج بیزار و طالب لذت و آسایشیم. اگر بپرسند لذت‌بخش‌ترین چیز در دنیا چیست؟ با اینکه جوابش ممکن است به ظاهر یک چیز باشد، اما می‌توان چیزهای مختلفی را نام برد که از یک جنس نیستند. مثلاً هم می‌شود گفت خوردن فلان غذا، هم می‌شود گفت ریاست کردن و امر و نهی کردن. خوب که نگاه کنی، جنس این لذت‌ها با هم فرق می‌کند. علتش چیست؟

گفتیم نفس از چهار جزء است: عقل، غضب، شهوت و وهم. (نراقی، معراج‌السعاده، ص ۲۴)

هر کدام از این‌ها یک درد و یک لذت دارند. اساساً لذتشان در برآورده شدن مرادشان و رسیدن به مقصودشان است، و درد و رنجشان هم در دور شدن و عدم دسترسی به خواسته‌شان است. حالا هرچه که باشد.

اساسی‌ترین اصول برای جهت دادن به این مطلب و پایه آسایش و آرامش (به‌نوعی قلق زندگی راحت) این دو تا است:

یکی اینکه باید بدانی این لذت و درد مثل صفر و یک نیست، بلکه یک بازه است که بسته به آن می‌تواند درد بیشتر یا کمتر باشد (و بالعکس، لذت بیشتر یا کمتر). مثلاً زمانی که شهوت قصد سیر شدن می‌کند، گرسنگی یک درد محسوب می‌شود؛ گرسنه‌تر، درد بیشتر. پوشیده نیست که خوردن هم لذتی است؛ هرچه غذا لذیذتر، لذت بیشتر.

دوم اینکه بین این اجزاء نفس، برای این درد و لذت همپوشانی‌ای هست که بسته به تربیتی که از نفس می‌کنی می‌تواند جای همدیگر را پر کند. مثل زمانی که گرسنه‌ای اما ایثار می‌کنی و خوراک خودت را به گرسنه‌ای دیگر می‌دهی؛ لذتی که حاصل می‌شود، درد گرسنگی را می‌پوشاند.

ما تا اینجا درباره یک نفس عادی سخن گفتیم. اما به راستی یک نفس مشکل‌دار چطور است؟

هر چیزی به اندازه خوب است. معمولش این است که وسط کار را در نظر می‌گیرند؛ نه تندرو، نه کندرو، میانه‌رو.

برای این چهار جزء هم همین‌طور است:

· اگر عقل در اندازه خود قرار گیرد، حکمت حاصل می‌شود.

· اگر شهوت متعادل گردد، عفت شکل می‌گیرد.

· اگر غضب در جایگاه خود بنشیند، شجاعت حاصل می‌شود.

· و اگر وهم نیکو گردد، فضیلت عدالت حاصل می‌شود. (نراقی، معراج‌السعاده، ص ۳۲ و ۳۵)

متعادل کردن این‌ها سخت‌ترین کار دنیاست؛ مثل بندبازی کردن بر نخی در حد ناپیدا!

این چهار فضیلت اساس همه اخلاق‌اند. چون وسطی هستند، پس یک دامنه‌ای دارند که سر و ته دارد و آن‌ها افراط و تفریطاند. پس برای هر کدام از این چهار فضیلت، هشت رذیلت است. (نراقی، معراج‌السعاده، ص ۳۵)

انحراف عقل:

· افراط عقل: آدمی نیاز دارد درباره امورات خود تدبیر کند و این لازمه‌ی کار است. اما اگر برای امور، زیادی حساب‌گر شود یا در امور بیخود غرق شود، از محدوده خودش خارج و به فساد وارد می‌شود. در اخلاق به این حالت «جربزه» می‌گویند (ص ۳۵ و ۵۷).

· تفریط عقل: اگر آدمی کمتر از حدش فکر و تحلیل کند و بیندیشد، می‌شود «بلاهت و جهل بسیط»؛ یعنی نادانی. همان بی‌مغز خودمان که می‌گویند به اندازه‌ی یک جلبک هم مغز ندارد! (ص ۳۵ و ۵۸).

انحراف غضب:

· افراط غضب: به افراطش می‌گویند «تهور»؛ یعنی خود را به هلاکت انداختن. آدمی باید از یک سری چیزها بترسد و این برای بقای انسان لازم است. اگر گفتند فلانی از هیچی نمی‌ترسد، این شخص مریض است و اصطلاحاً خودش را به فنا می‌دهد (ص ۳۵ و ۱۱۸).

· تفریط غضب: «جبن» است؛ یعنی از چیزی ترسیدن که ترس ندارد. حالا دو تا چیز هست: جبن و خوف. این‌ها ممکن است شبیه هم باشند اما یکی نیستند.

تفاوت جبن و خوف:

· جبن: یعنی اینکه آدمی از سایه خودش هم می‌ترسد؛ مثل ترس از میت و مرده، ترس از تاریکی، برق روشنه و همچی آروم برق که خاموش می‌شه ترس هم شروع میشه . این اساساً یعنی یک چیزی در خیال دارد و از آن خیال خود می‌ترسد و واقعیتی در آن نیست (ص ۱۲۰).

· خوف: یک واقعیتی در آن هست، هرچند جزئی، اما مبتنی بر حقیقت است؛ مثل ترس از تنبیه شدن شدید در اثر یک تخلف.

خوف هم خوب و بد دارد. چون آدمی که خوف نداشته باشد و نترسد، مشکل دارد.

کلی بگم؛ ترس برای امور دنیوی ناپسند و بده. چطور؟

چند حالت دارد که آدمی می‌ترسد:

۱. اتفاقی قرار است بیفتد که هیچ چیزش تحت امر انسان نیست؛ مثل مرگ. بالا بری، پایین بیای، اتفاق می‌افتد. تنها فرقی که دارد این است که زمانی که می‌ترسی، تا وقتی که اتفاق می‌افتد هر لحظه زجر می‌کشی و آخرش باید با آن حقیقت رو به رو شوی (ص ۱۲۱).

۲. قسمتی از امور دست تو است و قسمتی نیست؛ مثل اینکه دیر بروی سر کار و توبیخ شوی. دیر رفتن دست تو است، اما توبیخ نه. آنجایی که دست تو است تا می‌توانی تلاش کن که آنی که دوست نداری رخ نده؛ تا هر جا توانستی. هر جا هم نتوانستی، مثل حالت قبله! (ص ۱۱۹).

۳. کامل دست خودت است و تسلط داری؛ پس انجامش نده! همین!

۴. و بدتر از همه: ترس از چیزی که اتفاق نخواهد افتاد! مثل اینکه بترسی نکند الآن زلزله بیاید، یا در جنگ یک‌و‌هو یک موشک بخورد وسط خانه. آخه مگه تو کی هستی که بخواهند ترورت کنند؟! پس چرا باید بترسی؟! (ص ۱۱۹).

آره این‌جوریاست.

فردا درباره روش‌های درمان امراض نفسانی می‌گم.

التماس 2A

---

منابع:

· نراقی، ملا احمد. معراج‌السعاده، صفحات ۲۴، ۳۲، ۳۵، ۵۷، ۵۸، ۱۱۹، ۱۲۰ و ۱۲۱.