
همین لحظه، در چه موقعیتی قرار دارید؟
فرض کنید بلیط کنسرتی به دستتان میرسد، آیا میتوانید در عرض پانزده دقیقه خود را به کنسرت خواننده مورد علاقهتان در قارهای دیگر برسانید؟
آیا این امکان را دارید که طی چند دقیقه لباس جدیدی خریده، آراسته شده و در مهمانی دوستتان شرکت کنید؟
تصور کنید مشکلی در شرکتتان پیش آمده، آیا میتوانید ظرف پنج دقیقه جلسهای تنظیم کرده و تمام همکارانتان را دور یک میز جمع کنید؟
شاید تمام این موارد محال به نظر برسد، اما ایده جسورانه متاورس دیر یا زود دنیای دیجیتالی میسازد که اتفاقهای باورنکردنی فعلی در آن ممکن میشود.
شما تنها با استفاده از یک عینک و هدست و احتمالا در آینده دورتر با یک لنز و شاید حتی در توسعههای بعدی با یک تراشه ذهنی، وارد دنیاهای موازی میشوید. متاورس را به طور خلاصه میتوانیم آینده اینترنت تلقی کنیم. یک جهان بیحد و مرز آنلاین که در آن همه ما هویت و شخصیت مستقل خود را داریم و حتی میتوانیم با تکنولوژی NFT، مانند دنیای واقعی شناسنامهای داشته باشیم که هویت ما را تایید کند. در مقاله پیشرو به بررسی دقیقتر متاورس و ویژگی های مختلف آن میپردازیم.
متاورس (Metaverse) از ترکیب دو کلمه metaبه معنای "فراتر" و verseبرگرفته از لغت universe به معنای "جهان" تشکیل شده است و در اصطلاح "فراتر از جهان" ترجمه میشود. برخلاف تصور عموم کاربران، متاورس مفهومی نیست که تازه شکل گرفته باشد و ریشه آن را میتوان در رمان علمی-تخیلی Snow crash اثر نیل استیفنسون که در سال ۱۹۹۲ منتشر شد، یافت. این نویسنده آمریکایی واژه متاورس را برای به تصویر کشیدن دنیایی به کار برد که در آن قهرمان داستان در قالب آواتار (آواتار به طور خلاصه به معنی وجود سهبعدی و یا به عبارت دیگر تصویر و نمود یک شخصیت واقعی در دنیای مجازی میباشد.) با دیگران ارتباط برقرار میکرد، امور روزمره خود را انجام میداد و حتی با دشمنان دنیای واقعی مبارزه میکرد. بعد از خلق واژه متاورس در این رمان، اصطلاح متاورس در اغلب آثار علمی-تخیلی مانند فیلمهای سهگانه "ماتریکس" (Matrix) و فیلم "بازیکن شماره یک آماده" (Ready player one) به کار برده شد. کمکم این اصطلاح به دنیای بازیهای مجازی راه پیدا کرد و شرکتها با استفاده از هدستهای واقعیت مجازی و بسیاری ابزار دیگر سعی کردند دنیای جدیدی را برای کاربران خود بسازند.
اصطلاح متاورس اگر چه بهتازگی شکل نگرفته، اما مفاهیم آن به قدری گسترده است که هنوز توافق نظری روی تعریف واحدی از متاورس صورت نگرفته است. تعریف متاورس مثل این میماند که بخواهیم دهکده جهانی را برای فردی در دهه ۴۰ شمسی توضیح دهیم. به طور کلی میتوان گفت مفهوم متاورس سوار بر نسل جدید اینترنت، ارتباط بین جهان فیزیکی و جهان مجازی را به شکلی که افراد دوست دارند، فراهم میکند. میتواند محیط کاملا مجازی یا مجموعهای از تصاویر سه بعدی باشد که مثل لایهای روی واقعیت فیزیکی ما سوار میشوند و بعد خلاقانه و جدیدی به آن میبخشند. تعریف متاورس به نقل از متیو بال (Matthew Ball) مدیر سایت "متاورس پرایمر" (Metaverse Primer) و کسی که اشراف خوبی بر این حیطه دارد، به این شکل است:
متاورس شبکهای گسترده از جهانها و شبیهسازهای سهبعدی پایدار است که به صورت آنی و لحظه به لحظه پردازش میشوند. در آن هویت اشخاص، اشیای فیزیکی، تاریخ بشر و حتی سیستمهای پرداختی پیوستگی خودشان را حفظ میکنند. این مجموعه میتواند همزمان تعداد زیادی از افراد را به صورت مجازی در خود جای دهد، بدون آن که لازم باشد این افراد در یک مکان فیزیکی حضور داشته باشند.
در یک دستهبندی دیگر میتوانیم به تعریف راف کاستر (Raph Koster) اشاره کنیم. کاستر معتقد است "متاورس درواقع چند جهان ترکیب شده با یکدیگر است که بیشتر با دنیای واقعی تعامل دارند و در آنها عناصر مجازی و حقیقی مثل واقعیت مجازی، اتاقهای پرو مجازی برای مغازههای واقعی و حتی اپلیکیشنهایی مانند گوگل مپس با یکدیگر ترکیب شدهاند."
عبارت "چندجهانی" یا Multiverse که کاستر به آن اشاره کرد، برگرفته از نظریهای است که معتقد است چند جهان کاملا مستقل از هم به طور موازی در جریان هستند. در واقع متاورس به لحظهای از زمان گفته میشود که این چند جهان در یک جهان با یک دیگر ادغام شده و یک فرد بتواند به تمامی جهانها دسترسی داشته باشد.
ما میتوانیم در کوتاه مدت از طریق گوشیهای تلفن وارد متاورس شویم اما مفهوم کامل آن با عینکهای واقعیت مجازی و تجهیزات وابسته به آن تحقق میابد که احتمال میرود عینکها نیز با لنزهای ساده، سبک و در دسترس جایگزین شوند.
هر زمان از متاورس صحبت میشود، حتما از مفاهیمی مانند واقعیت مجازی، واقعیت افزوده و... نیز سخن به میان میآید. تکنولوژیهایی که کمک میکنند مرز بین واقعیت و دنیای مجازی رفته رفته کمرنگتر شده و متاورس به وقوع بیپوندد. البته سنگینی فعلی این عینکها یکی از موانع استفاده دائمی از آنها میباشد که احتمالا در آینده نزدیک رفع شده و حتی به جایی میرسد که بتواند کیفیت صدا را متناسب با فاصله کاربران به اشیای مجازی تغییر دهد. تعریف ساده این مفاهیم ما را در درک بهتر متاورس یاری میدهد.
· واقعیت مجازی (Virtual Reality)
واقعیت مجازی یا VRدر سادهترین تعریف به معنای شبیهسازی یک دنیای ساختگی است که به کاربر اجازه میدهد وارد یک فضای جدید و متفاوت از محیط اطراف خود شده و حتی در آن راه برود و از حرکات دست خود برای انجام کارهای مختلف استفاده کند و نیز صداها را بشنود. واقعیت مجازی قادر است تجربهای جدید برای شما فراهم کند که میتوانید در آن بازی کنید، آموزش ببینید، فعالیتهای درمانی، خدماتی و بسیاری کار دیگر را انجام دهید.
برای تجربه واقعیت مجازی باید از هدستهای واقعیت مجازی و یا ابزارهای مختلفی استفاده کرد که روز به روز در حال توسعه میباشند. هدستهای واقعیت مجازی معمولا به یک کامپیوتر و یا یک کنسول بازی متصل میشوند اما دستگاههای دیگری مانند گوگل کارد بورد وجود دارد که به طور مستقل کار میکند. ویدیوهای 360 درجه یوتیوب نمونهای در دسترس هستند که با آن میتوانید هدست واقعیت مجازی بپوشید و از حضور کامل در فضا لذت ببرید.
· واقعیت افزوده (Augmented Reality)
تفاوت واقعیت مجازی و واقعیت افزوده یا AR را میتوان در مصنوعی و واقعی بودن آنها تعریف کرد. در بیانی بهتر میتوان گفت واقعیت مجازی کاملا مجازی و تخیلی است و یک دنیای کاملا مصنوعی را جایگزین میکند. اما واقعیت افزوده، دنیای واقعی و فضای فیزیکی اطراف ما را حفظ کرده و مقداری محتوای دیجیتال به آن اضافه میکند. واقعیت افزوده کمک میکند تا صداها، عناصر بصری و سایر ورودیهای حسی فرد نیز به تجربه کاربر در فضا اضافه شود. شما با داشتن یک گوشی هوشمند بهروز به راحتی میتوانید یک اپلیکیشن واقعیت افزوده مانند بازی "پوکمونگو" را دانلود کرده و فناوری واقعیت افزوده را تجربه کنید. در این بازی میلیونها کاربر دوربین گوشیهای خود را فعال میکنند و دنبال هیولاهای کوچک مجازی در محیط اطرافشان میگردند. نمایشگرهای هولوگرافیک و سایر تکنولوژیهایی مانند هدستهای واقعیت مجازی، مانند گوگل گلس نیز، محتوای دیجیتال را روی نمایشگر کوچکی که جلوی چشم کاربر ظاهر میشود، نمایش میدهد.
· واقعیت ترکیبی (Mixed Reality)
واقعیت ترکیبی یا MRبر بستر فناوری واقعیت مجازی و واقعیت افزوده سوار شده و ماحصل ترکیب دنیای فیزیکی با دنیای دیجیتال میباشد. به بیان دیگر، واقعیت ترکیبی اشیای مجازی را به دنیای حقیقی متصل کرده و به کاربر این امکان را میدهد تا روی آنها اثر گذاشته و با آنها تعامل داشته باشد. شاید بتوان واقعیت ترکیبی را نسخه پیشرفته واقعیت افزوده تلقی کرد. واقعیت ترکیبی هم میتواند دنیای مجازی جدیدی خلق کند که در آن اشیا مجازی شبیه به نمونههای واقعی هستند و هم میتواند دنیای فیزیکی را حفظ کرده و محتوای دیجیتال تعاملپذیر به آن اضافه کند. تصاویر در واقعیت افزوده و واقعیت ترکیبی، آمیزهای از تصاویر رندر شده دیجیتال و اشیای واقعی محیط میباشد.
متاورس نوید ساخت دنیایی را میدهد که سه ویژگی اصلی دارد.
۱_حضور یا presence
یکی از انتقادهای همیشگی مخاطبان به ارتباطات آنلاین، کیفیت تعاملات است. متاورس بستری می سازد که با آن میتوان حضور واقعی در دنیای دیجیتال را محقق کرد. برای مثال در متاورس میتوانید در یک گالری هنری، کنار آواتار دوست خود که به صورت هولوگرام در کنار شما قرار میگیرد راه بروید و به او یک کارت تبریک هولوگرامی هدیه دهید.
۲_تعاملپذیری یا Interoperability
در متاورس به کمک آواتار خود میتوانید با سایر کاربران تعامل برقرار کنید. کسب و کار خود را توسعه داده و حتی داراییهای خود را معامله کنید. در متاورس میتوانید بدون از دست دادن آواتار و داراییهای دیجیتال، از نقطهای به نقطه دیگر مهاجرت کنید. به طور مثال در متاورس میتوانید از دیجیکالا لباسی خریداری کرده و در دنیای واقعی آن را تحویل بگیرید.
3_استانداردسازی یا Standardization
استاندارد سازی گسترده و غیرمتمرکز، شفافیت و امنیت را به متاورس میبخشد و تعاملپذیری بین پلتفرمهای مختلف سراسر متاورس را ممکن میسازد. متاورس واقعی زمانی با حضور اکثر مردم محقق میشود که به صورت غیرمتمرکز اداره شود.
پاسخ این سوال مشخص نیست. اگر چه شرکتهای بزرگی مانند متا (فیسبوک سابق) زمان تقریبی تحقق اهداف خود را اعلام کردهاند؛ اما ساخت جهانی گسترده که تمام پلتفرمهای فعال آن با هم در تعامل بوده و ظرفیت حضور تمام مردم را داشته باشد، به رفع مشکلات زیادی بستگی دارد که به سالها برنامهریزی و تلاش نیازمند است.
· زیرساخت
در حال حاضر، محدودیتهای سخت افزاری بزرگترین مانع بر سر راه متاورس است. همگرایی میان دنیای فیزیکی به واسطه اینترنت 5G و 6G، پردازندههای گرافیکی قوی، سختافزارهایی مانند عینک و لنز واقعیت مجازی محقق میشود که هنوز زیرساختهای آن فراهم نبوده و قادر به پشتیبانی از میلیونها کاربر به طور همزمان نمیباشد. از طرفی دیگر با فرض فراهم بودن زیرساختها، مصرف انرژی چنین فضایی آنقدر زیاد است که مشکلات جدی برای شبکههای برق و محیط زیست ایجاد میکند که هنوز راهحلی برای آن وجود ندارد.
· توافق عمومی
متاورس نیز مانند هر فناوری جدید به مدت زمانی احتیاج دارد تا مردم آن را بشناسند، به سمتش بروند، کارکرد آن را درک کنند و در نهایت بپذیرند و آن را وارد جریان زندگی خود بکنند. این در حالی است که متاورس ایدهای کاملا نو و انقلابی است که طبیعتا درک آن را سختتر و منتقدان آن را بیشتر میکند. بنابراین فرهنگسازی آن به تلاشی مضاعف نیاز دارد تا مردم متاورس را به عنوان بخشی از تغییرات سبک زندگی آینده بپذیرند و به سمت آن گام بردارند.
متاورس دنیایی بیحد و حصر است که به جای تماشا، در آن حضور فعال داریم. دنیای فیزیکی ما به مجموعه بینهایت از دادههایی تبدیل میشود که از طریق کامپیوترها پردازش شده و تقریبا مانند تجربه وبگردی میتوان روی آنها کلیک کرده و در میان آنها قدم برداشت، فعالیت کرد و به تعاملات کاری و اجتماعی پرداخت. بنابراین چشمانداز متاورس، خبر از دنیایی دیجیتال اما کاملا جدی میدهد که واقعا در آن حضور داریم و فعالیت میکنیم. چنین چشماندازی برای عبور از یک ایده زودگذر و تحقق آینده حتمی به ساختار نظارتی و اقتصادی پویا و مختص به خود نیاز دارد.
متاورس به راهی برای احراز حکمرانی عادلانه احتیاج دارد. به یک سیستم غیرمتمرکز که تحت کنترل هیچ نهاد دولتی و یا شرکت و پلتفرمی نباشد و به دست کاربران شکل بگیرد و کنترل شود. از طرفی دیگر کاربران باید بتوانند مانند دنیای فیزیکی داراییهای دیجیتال ارزشمندی داشته باشند که به زندگی و فعالیتشان اعتبار بیشتری ببخشد. کاربران باید بتوانند، مالکیت داراییهای دیجیتال خود را اثبات کرده، آنها را معامله کرده و از پلتفرمی به پلتفرم دیگر منتقل کنند.
امنیت کاربران و حفاظت از داراییهای دیجیتال، به بحث و دغدغه مهمی میان مخاطبان و علاقهمندان متاورس تبدیل شده است. فناوری بلاکچین سیستم نظارتی غیرمتمرکز و شفافی ایجاد میکند که امنیت متاورس را تامین کرده و سازگاری و ارتباط میان پلتفرمها را امکانپذیر میکند. در سیستم بلاکچین، هر تغییری در متاورس در معرض دید همه کاربران قرار گرفته و هیچ کاربر، نهاد و دولتی حق دخل و تصرف در آن را ندارد. از طرف دیگر بلاکچین به دلیل غیرمتمرکز بودن، تحت کنترل هیچ دولت و سیستمی نیست و درنتیجه امکان رشد و توسعه عادلانه میان کاربران را فراهم میکند.
بلاکچین همچنین به کمک فناوری NFT، امکان ثبت مالکیت داراییهای دیجیتال را فراهم کرده و به این ترتیب در ساخت اقتصاد پویای متاورس کمک شایانی میکند. تکنولوژی NFT، به واسطه قراردادهای هوشمند بر بستر بلاکچین، مالکیت و یکتایی دارایی دیجیتال را اثبات میکند. NFT این ظرفیت را دارد که آواتار شما در متاورس را به مالکیت شما درآورد. با توکن غیرمثلی NFT، برای مثال میتوانید قطعه زمین خود در دیسنترالند را بفروشید، با مقداری از پول آن چند اسلحه در فورتنایت خریده، به کنسرت خواننده محبوبتان رفته و بقیه آن را در کیفپول خود نگه دارید.
اگر دوست دارید در مورد NFT بیشتر بدانید به مقاله NFT چیست مراجعه کنید.
به زعم بسیاری، برخی از بازیهای سه بعدی دیجیتال مانند روبلاکس و فورتنایت مسیری را طی کردهاند که به مفهوم متاورس بسیار نزدیک است. درواقع این پلتفرمها به تنهایی متاورس نیستند اما به دلیل تاکید بر واقعیت مجازی سه بعدی به محیط متاورس و تجربه حضور در آن بسیار نزدیک هستند. این شرکتها با فراهم کردن امکانات و قابلیتهای مختلف، جنبههای دیگر زندگی را به فضای سه بعدی میآورند و با ایجاد اقتصاد مجازی، فراتر از یک بازی عمل میکنند. برای مثال در فورتنایت و روبلاکس میتوانید به کنسرت خواننده مورد علاقه خود بروید و جلسههای کاری خودتان را برگزار کنید. روبلاکس در یک رخداد مجازی، مراسم صدمین سالگرد برند گوچی را میزبانی کرد.
تاکنون شرکتهای بازیسازی مختلفی مانند کمپانی استیو جکسون گیمز (Stive Jackson games-1993)، جهانهای فعال (Active worlds_1995)، زندگی دوم (Second life_ 2003)، روبلاکس (Roblox_ 2006)، ویآرچت (VR chat_ 2014)، کریپتوکسلز (Cryptocoxels)، سندباکس (Sand Box) و دیسنترالند (Desentraland) تصویری شبیه به آنچه متاورس مینامیم ساخته و پرداختهاند.
برای مثال دیسنترالند فضای آنلاینی است که واقعیت مجازی را بر بستر فناوری بلاکچین میسازد. این بازی به دارندگان NFT اجازه میدهد که در مسیر بازی تاثیر بگذارند. حتی بازیکنان میتوانند داراییهای NFT خود را در بازارهای ثانویه به فروش برسانند. نمونه موفقتر دیگر، Second life"زندگی دوم" میباشد. در این فضا کاربران میتوانند هویت خود را خلق کرده و با دیگر کاربران تعامل داشته باشند.
اگر به بازی ها علاقه دارید و میخواهید از آن کسب درآمد کنید به این مقاله مراجعه کنید
در حال حاضر یک متاورس مشترک نداریم. اما ابرقدرتهای تکنولوژی در حال توسعه و تحقق آن هستند و اگرچه متاورس باید یک اکوسیستم تعاملی از تمام شرکتها و پلتفرمهای فعال در این حوزه باشد؛ اما در ماه گذشته چشمانداز و برنامههای جسورانه فیسبوک برای آینده دیجیتال و تحقق متاورس توجه بسیاری را به خود جلب کردهاست.
مارک زاکربرگ مدتی پیش اعلام کرد که شرکت فیسبوک به "متا" تغییر نام میدهد. مارک زاکربرگ با تخصیص هزینهای معادل با تمام هزینههایی که تا امروز صرف متاورس شدهاست، با بهکارگیری بهترین متخصصان و همکاری با پیشگامان این حوزه قصد دارد از رهبران اصلی متاورس باشد. البته این تصمیمی نیست که یک شبه اتفاق افتاده باشد و سران فیسبوک از مدت ها قبل برنامهریزی آن را شروع کردهاند. در ماه آگوست 2021، متا اولین سرمایهگذاری واضح خود را در زمینه متاورس، روی پروژهای به نام هورایزن ورکروم (Horizon workroom) انجام داد. در این پروژه از واقعیت ترکیبی برای ساخت دفتر کاری مجازی و همچنین تعامل افراد در محیط استفاده شده است.
اگرچه زاکربرگ معتقد است متاورس رویای دوران نوجوانیاش بوده که همیشه در پی تحقق آن بوده است، اما بسیاری آن را اقدامی در جهت فراموش کردن حواشی و اتهامهای وارد شده به فیسبوک و احیای دوباره شرکت فیسبوک میدانند.
متاورس را دروازهای برای اکثر تجربیات دیجیتال، جزئی کلیدی از تمام تجربیات فیزیکی و پلتفرم بعدی خلق ارزش آینده میدانند. اما اگر به هر دلیل ساختاری، حکمرانی و زیرساختی، متاورس در مفهومی که توضیح داده شد، ساخته نشود، باز هم به عنوان یک پلتفرم با قابلیتهای متفاوت، طرفداران زیاد و درنتیجه میلیاردها دلار ارزش خواهد داشت. بنابراین فرصت مناسبی برای سرمایهگذاری شرکتهای مرتبط ایجاد میکند که حتی اگر نتوانند مالک حقیقی آن بشوند باز هم سود زیادی میبرند. مانند شرکتهای مبتنی بر اینترنت که اگرچه مالک حقیقی آن نیستند اما جز ارزشمندترین شرکتها می باشند.
میتوان گفت امکان خلق متاورس نیز همزمان با اختراع اینترنت شکل گرفته و فقط در زمان حال، بستر و زیرساختهایی فراهم شده که مفهوم آن شکل بگیرد و ایده آن مطرح شود. متاورس علاوه بر خلق امکانات ویژه، بسیاری از قابلیتهای اینترنت فعلی را توسعه بخشیده و کیفیت نتایج آن را بهبود میبخشد.
· از بین بردن مرزهای جغرافیایی
انسان همواره به دنبال جهانی آرمانی بوده است که در آن مرزهای جغرافیایی از بین برود. متاورس جهانی میسازد که هیچ ارتباطی با موقعیت مکانی فیزیکی شما ندارد. شما میتوانید اهل بندرعباس باشید و کنار دوست خود از دورتموند به تماشای فیلم آخر جیم کری در هالیوود بروید.
· سفر در زمان و مکان
متاورس میتواند هر دنیایی که میتوانید تصور کنید را بسازد. شما میتوانید به گذشته و آینده سفر کرده و برای مثال در جهانی شبیه به دهه ۳۰ شمسی زندگی کنید.
· سرعت بیشتر
در جهان شتابزده معاصر، سرعت پردازش اطلاعات و انجام فعالیتها به عنصر مهمی تبدیل شده است. سرعت متاورس قطعا بسیار بیشتر از اینترنت فعلی خواهد بود. شما میتوانید ظرف چندثانیه تمام همکاران خود را برای جلسه کاری دور یک میز جمع کنید.
· صرفه جویی در زمان و هزینه
با سرعت بخشیدن به امور مختلف، حذف وقتهای تلف شده در مسیر، حذف واسطهها، حذف هزینه حمل و نقل و... هزینه و زمان بیشتری نسبت به اینترنت فعلی صرفهجویی میشود.
· تداوم حیات
کاربران میتوانند هویت و تجربههای آنلاین خود را در تمام دنیای بیحد و مرز متاورس حفظ کرده و در همه جا خود واقعیشان باشند. شما میتوانید با همان آواتار یا پروفایلی که در یک پلتفرم دارید، در پلتفرم دیگر حضور داشته باشید.
· تحقق رویا و خیال
به طور ساده میتوان گفت هر چیزی در متاورس ممکن است. لباس شما میتواند به شکل یک آبشار باشد، کلاهی از آتش بر سر داشته باشید و روی سطح خورشید قدم بزنید.
· کیفیت حضور
یکی از ایرادهایی که به ساختار اینترنت فعلی وارد است، عدم دریافت حس حضور و ملموس نبودن ارتباطات است. متاورس با خلق فضای سهبعدی و استفاده از آواتارهایی که هر روز کیفیت بهتری پیدا میکنند، به خلق تجربه حضوری واقعی و ملموس کمک میکند.
· تغییر ظاهر
در متاورس میتوانید هر تغییر ظاهری که میخواهید انجام دهید. حتی این امکان وجود دارد که تفاوت ظاهری که مدتها باعث آزارتان شده را رفع کنید. برای مثال کسی که نمیتواند راه برود در متاورس امکان تجربه نزدیک به واقعیتی از راه رفتن را پیدا میکند. در مثال دیگر کسی که چهرهاش به هر دلیلی سوخته میتواند با چهره سابق خود در متاورس حضور پیدا کند.
· فرصت کسبوکار جدید
متاورس میتواند انبوهی از فرصتهای ارزشمند را برای کسب و کار خلق کند.
فرض کنید اینترنت به مدت یک ماه قطع شود. لیستی از کارهایی که دیگر نمیتوانید و یا دست کم سخت میتوانید انجام دهید، تهیه کنید. نتیجه حاصل، بخشی از تاثیر اینترنت بر سبک زندگی ما را نشان میدهد. اختراع جسورانه اینترنت، جهان را به شهری بزرگ تبدیل کرده است که با آن کسب و کارهای کوچک و بزرگ شکل دیگری به خود گرفتهاند و درآمد بیشتری حاصل کردهاند. آموزش، فراتر از مکان جغرافیایی در دسترس عموم قرار گرفته است، خرید و تجارت شیوه ی کارآمدتری پیدا کرده و به طور خلاصه بیشتر جنبههای زندگی ما تحت تاثیر قرار گرفته است. البته این حقیقت که اینترنت جنبههای منفی نیز در زندگی انسان داشته است، غیرقابل انکار است؛ اما میتوان گفت تاثیر و تغییری که اینترنت در سبک زندگی ایجاد کرده غیرقابل چشمپوشی و غیرقابل اجتناب است. بنابراین بهتر است آن را به عنوان یک تغییر پذیرفت و با آن همراه و همگام شد.