چند وقت پیش بود که متوجه شدم، گاهی در روزهایی که حالم خوب است، ناگهان غمگین میشوم. سعی کردم علتش را پیدا کنم و دیدم به شکل غریبی، هر زمان که به پایان سریال مورد علاقهام نزدیک میشوم، در اندوهی عمیق فرو میروم. حتی در برخی موارد به صورت خاص از دیدن قسمت آخر به هنگام آخر شب، تعمداً اجتناب میکردم، چون میدانستم اگر قسمت پایانی را ببینم، بعد از آن با غلتزدنهای طولانی و فکری مشغول بیدار خواهم ماند. در تاریکی اتاقم پلک خواهم زد و به سرنوشت شخصیتهای اصلی خواهم اندیشید.
اگر بخواهم علائم روحیام از این واقعه را شرح دهم باید بگویم چیزی شبیه یک احساس ناراحتی انتزاعی در حوالی شکمم رخ میدهد. چیزی در من حل نمیشود و مانند یک گلولهی کاموا بر روحم سنگینی میکند. و آن احساس اگر قرار باشد به واژه تبدیل شود، احساس پوچیاست. با تمام شدن هر سریال، دیگر داستانی وجود ندارد تا من را از دنیا جدا کند و در خود فرو ببرد. ماجراجوییهای من در کنار و یا در درون (توصیف وضعیت مخاطب در مرحلهی همذاتپنداری سخت است) شخصیتهای مورد علاقهام تمام میشود و پاهایم ناخواسته به زمین سفت برخورد میکند و دوباره به یاد میآورم که من عضوی از دنیای آنها نیستم. من در دنیای خودم زندگی میکنم که در آن زمان با سرعتی ثابت -و نه با سرعت انتخابی نویسنده- سپری میشود و مجبورم با سبکی تحملناپذیر وجود داشتنم کنار بیایم. قضیه اینجاست که وقتی کتاب یا فیلمی تمام میشود، موج عظیمی از تو خالی بودن به من حمله میکند. انگار که بخشی از وجودم را کنده و یا از من گرفتهاند و حالا من با خلأی از جنسی غیر مادی مواجهام که نمیتوانم آن را با هیچ معادلی در دنیای بیرون پر کنم.
شاید این احساس زنده بود در داستان است که با پایان داستان از من گرفته میشود. انگار که من در درون وجودم زندگیای را در یک لایهی پنهان آغاز کردم و حالا دیگر نمیتوانم ادامهی آن را زندگی کنم. هرچند مرزهای جهانی که نویسنده خلق میکند در واقع بیانتهاست. ولی ما محدود به تعداد کلماتی هستیم که او به کار میبرد. هرجا که او تصمیم به پایان بگیرد، پایان همانجاست. به همین دلیل انسان مشتاق به شنیدن بقیهی آن است. و کوچکترین نشانهای از شخصیتهای مورد علاقهمان در کتابهای دیگر ما را به هیجان میآورد. یادم است وقتی سوفی و هاول مثل بازیگر مهمان، از وسط ماجرایی در جلد سوم مجموعه یعنی خانهی هزارتو رد شدند، ذوق بسیاری کردم. چون انگار نخی نامرئی داشت دنیاهای مورد علاقهام را به سمت هم میکشید و بخشی از داستانی را که به آن علاقه داشتم، ادامه میداد.
این میل به ادامه پیدا کردن، میل به ادامه دادن و نیاز به شنیدن قصه، در کتاب حیوان قصهگو، تنها با یک حالت جسمی-روحی توصیف شده است. اعتیاد. بشر به شنیدن قصهها و خیالپردازی معتاد است و شاید همین اعتیاد است که طرفداران شرلوک هولمز را وا میدارد تا آن قدر به سر آرتور کانن دویل نامه بنویسند که او مجبور شود شخصیتی مرده را زنده کند (بنابراین شاید بتوان گفت با تلاش و زور کافی، شاید ما چندان هم محدود به کلمات نویسنده نباشیم!).
و شاید همانطور که بخشی از چرخ اقتصاد جهان با اعتیاد به مواد مخدر میچرخد، بخش دیگر آن از اعتیاد به قصهها میچرخد. و به همین ترتیب spin off ها (مشتقاتی از یک اثر) تولید میشوند. تا شما را برای بار دیگر به دنیای مورد نظرتان ببرند. به نقطهی امنی که مایل به بازگشت به آن هستید.
هنوز هم گاهی وقتی به سراغ کتابخانهام میروم، جاذبهی کتاب مورد علاقهام درست مثل صدای جومانجی، من را به سمت خود میکشد و وسوسه میشوم تا آن را باز کنم. پررنگترین تصویر از کتابهای مورد علاقهام برای من، سطرهای آغازین آن است. مثلا ابله برای من همیشه صدای قطار میدهد و به یاد چشمان پرالتهاب راگوژین و کنار هم قرار گرفتن او با پرنس میشکین میافتم. یک دیدار اتفاقی که نطفهی همهی اتفاقات است، بیآنکه شخصیتها از آن آگاهی داشته باشند. همین احساس خوشایند آغاز قصه و ماجرا است که گاهی باعث میشود به عنوان یک کتابخوان، دست به انتخابهای نه چندان عاقلانه بزنم. برای مثال، پیرو علاقهام به داستایوفسکی و ابله، هر از چند گاهی دلم تنها میخواهد در یک دنیای درماتیک روسی باشم، برایم حتی مهم نیست چه دنیایی. دلم برای تصمیمهای هیجانی، شخصیتهای نیمهشیدا و مجنون، دیالوگهای اغراق شده و پر حرارت و دامنهای پفی و کالسکهها تنگ میشود. همین احساس نیاز به حضور در یک رمان روسی بود که پرسه زدن ناشی از بیتابیام (بخوانید اعتیاد) در یک کتابفروشی را تبدیل به ورود به دنیای آبلوموف کرد. توصیفات جالب سطرهای اول کافی بود تا بدانم چیزی که میخواهم را پیدا کردهام.
ممکن است واژهی اعتیاد بار معنایی این واقعه را سنگین کند و به نظر برسد جدا شدن از دنیای واقعی توسط کتاب، به مرزهای خطرناکی نزدیک میشود. انگار که کتاب خواندن تبدیل به دریچهای مانند کمد نارنیا شده و دنیای خارج از آن برای کسی که نارنیا را دیده، معنای خودش را از دست میدهد و گویی زندگی در فواصل ورود به دنیای مورد نظر تعریف میشود. اما من دوست دارم تعبیر دیگری برای این اعتیاد شیرین به کار ببرم. جی.آر.آر. تالکین در مقالهای در مورد داستانهای پریان، به ویژه در مورد ژانر فانتزی تعبیر زیبایی به کار برده. او معتقد است که درست است که داستان فانتزی یک راه دررو برای فرار از واقعیت، است اما در عین حال ابزاری را در اختیار ما میگذارد تا با آن مواجه شویم. داستانهای خیالی کمک میکنند تا ما با لبههایی نرم یاد بگیرم که چطور با موقعیتهای دشوار واقعی دست و پنجه نرم کنیم. ما به وسیلهی پلی که به واسطهی داستان بین واقعیت و خیال برایمان ایجاد میشود، یاد میگیریم که هر چیزی چند جنبه دارد و خودمان را جای شخصیتهایی که شبیه به ما نیستند و یا در ابتدا درکشان نمیکنیم بگذاریم (و به این ترتیب همذات پنداری و همدردی را یاد میگیریم که کمک میکند تا احتمال اینکه تبدیل به یک قاتل سریالی شویم پایین بیاید. اگر کسی را برای اولین بار ملاقات میکنید، مطمئن شوید کتاب خوانده و با شخصیتها ارتباط برقرار میکند.).
بعد از اینکه این احساس توخالی شدن را در خودم تشخیص دادم، جست و جوی سطحیای در اینترنت کردم و متوجه شدم که این پدیده در نقاط دیگر جهان نیز احساس شده است. هرچند شاید یک افسردگی رسمی نباشد اما با نامهای post-series depression (افسردگی پس از تماشای سریال) و یا post-book blues(غم پس از کتاب خواندن) از آن یاد شده بود. من دوست دارم آن را «اندوهِ پس از پایان» بنامم. هرچند دلم میخواست میتوانستم یک کلمه برایش اختراع کنم. اما هنوز نمیدانم آیا میتوانم این احساس را در یک واژه یا اصطلاح خلاصه کنم؟ مثلاً به آن بگویم «اندوه کاموا» یا حسِ «کلاف سنگین خیال بافتن»...
کتاب خواندن و فیلم دیدن و به صورت کلی لذت بردن از هنر، در مجموع مسیری است که انسان به تنهایی طی میکند و همین تنهایی است که باعث میشود کلاف سنگین خیال بافتن، از حد معمول سنگینتر و غیرقابل تحملتر شود. انسان موجودی ابرازگر است (در مورد هابیتهایی که در سوراخهایشان در زمین مخفی میشوند و از انسان جماعت دوری میکنند حرف نمیزنم) و این عدم توانایی در به اشتراک گذاشتن تجربهای که روحشان آن را طی کرده، گاهی دیوانهکننده میشود. مثل راز فال ورق، تنها ماندن با خیال، از حد که بگذرد، شخصیتها به تدریج از ذهن به بیرون میپرند و جان میگیرند و انسان را به مرز جنون میرسانند. جنون گاهی حاصل تنهایی بیش از حد است. خیلی شنیدهایم که میگویند کتاب دوست ماست. اما من به شخصه نیاز دارم تا بتوانم از تجربهام با کسی حرف بزنم. که دست آدمهای دیگر را هم بگیرم و آنها را به مسیر ماجراجویی جدید ببرم تا بدانند رد شدن از تونلی که من از آن عبور کردم چه احساسی دارد. درست است که احساس هر شخص منحصر به فرد است. اما من دوست دارم کس دیگری را هم آنور تونل ببینم؛ که از او بپرسم: «خوش گذشت؟» و او بگوید: «خوش گذشت.» یا شاید هم بگوید: «آنقدرها که فکر میکردم، نه.». این شخص برای من مژده است. مژده همیشه آنجاست، آماده و قبراق. من لیوان و آب و غذا را در کولهاش میگذارم و مسیر را به او نشان میدهم. او هم به من اعتماد میکند و ترجیح میدهد خودش آن مسیر را بپیماید تا بداند چه احساسی دارد. و من همیشه آنطرف کوه، آن طرف تونل، منتظرش هستم. تا با هم در مورد شگفتیهای مسیر صحبت کنیم. تا بدانیم او از کدام جهت رفت و یا شاید متوجه زیباییهایی در مسیر شد که من آنها را ندیده بودم. مژده هم متقابلاً همین کار را برای من میکند. و من هم به مسیری که او پیش رویم میگذارد اعتماد میکنم. به او اعتماد دارم چون بارها من را به دنیاهایی برده که دیگر هیچوقت قلباً از آنها جدا نشدهام.
و درست است که هردو از تمام شدن سفر مغمومیم. اما چه چیزی بهتر از یک گفتگوی لذتبخش در انتهای مسیر، انسان را تسکین میدهد؟ غمِ از دست دادنِ دوستهایی از جنس خیال، تنها با شادی حضور انسانی که روح و گرما در او دمیده شده از بین میرود. فرار از واقعیت، در نهایت ما را به واقعیت برمیگرداند. و آیا در پایان این مسیر صعبالعبور، کسی هست که تجربهی ما را اندکی درک کند؟ برای من، لذتبخشترینِ تجربهها، با هم کتاب خواندن، با هم فیلم دیدن، با هم تجربه کردن است. در دنیایی که روح انسان به سهمگینترینِ سفرها میرود، نیاز به روحهایی آشنا دارد که با او به آنجا بروند و بازگردند. در آن صورت هیچ توفانی، کشتیمان را در اقیانوسهای دوردست غرق نخواهد کرد. و برای هر اندوهی، میتوان پایانی در نظر گرفت.