
تقریرات آموزش فلسفه (1)
اگرچه تفکر، همزاد بشر است و تا میشود به انسان اندیشید، چنین بهنظر میرسد که همواره آدمی با ذهن و زبان همراه بوده است، اما اینکه اساسا چه نسبتی بین «تفکر» با «ذهن» و «زبان» وجود دارد، یک پرسش فلسفی است. و شاید از این روست که برای آموزش فلسفه نیز، پیش از هر چیزی باید به این پرسش پاسخ داد که «چه نسبتی میان فلسفه با تفکر و ذهن و زبان وجود دارد؟»
دمدستیترین پاسخ این است که فلسفه و فلسفیدن، نوع خاصی از تفکر است. اندیشیدن به هستی از آن حیث که «هست»، نوع خاصی از اندیشیدن را ایجاب میکند و تبعا قواعد ویژهای را میطلبد. اگرچه این نوع خاص از اندیشیدن به هستی، در افکار شرقی و آموزههای وحیانی مسبوق به سابقه است، اما تنها شش قرن قبل از میلاد است که برای نخستینبار در یونان، این نحوهی اندیشیدن به یک دستگاه فکری مستقلی تبدیل شد و فلسفه نام گرفت. مشهور است که این فیلسوفان (مثل سقراط)، برابر سوفیستهایی که حقایق ثابت را انکار میکردند و به حقیقتی ورای اندیشهی انسان باور نداشتند، به یک طبقه جریان فکری تبدیل شدند، تاجاییكه در عالم سیاست و نحوهی ادارهی جوامع و سرپرستی زندگی اجتماعی بشر، مورد اتكا قرار گرفتند؛ شیوهای که با همه فرازوفرودهایش تا به امروز ادامه داشت و تکامل یافته است.
بنابر این دستگاه فکری، علوم به دو دستهی کلی تقسیم میشدند: «فلسفه نظری» و «فلسفه عملی». فلسفه نظری به هستها و بایدها میپرداخت و شامل طبیعیات، ریاضیات و الهیات میشد؛ اموری که انسان توانایی دخل و تصرف در احکام کلی آنها را ندارد. در مقابل، فلسفهی عملی بود که در ارتباط مستقیم با اراده و توانایی بشر قرار داشت و سه حوزهی اخلاق، تدبیر منزل و سیاست را دربر میگرفت.
فلسفهای که در یونان پا گرفته بود، در گذر زمان از رونق افتاد و به «اسکندریه» منتقل شد و تا قرن چهارم میلادی، این شهر را بهعنوان قطب تفکر فلسفی بر سر زبانها انداخت. این رونق با مسیحیشدن اروپا و گسترش عقاید و آرای کلیسا تحتالشعاع قرار گرفت؛ نهایتا در سال 529 میلادی به دستور ژوستینین (امپراتور روم شرقی) کلیه مدارس آتن و اسکندریه تعطیل شدند.
این روند با طلوع خورشید اسلام در قرن ششم میلادی با یک تغییر جدید مواجه شد. خلفای عباسی به سراغ علوم یونانی و رومی و ایرانی رفتند و این تفکر را وارد جهان اسلام کردند. نبود زبان مشترک میان جهان اسلامی و یونانی، همچنین اختلاف بنیادین در تفکر فلسفی شرق و غرب، ورود این دانش به دنیای اسلام را با مشکلاتی مواجه ساخت؛ اما در راستای فائقآمدن بر این مشکلات، و با تلاش نوابغی همچون فارابی و ابنسینا، در مجموع زمینهی نضج یک نظام فلسفی جدید در جهان اسلام فراهم شد که متناسب با زمینهها و زمانهها، تطورات خودش را تا به امروز طی کرده است. در این سیر میتوان «حکمت متعالیه» را سرآمد تلاش فلسفی در جهان اسلام دانست.