
حسب گمان، روزی را نمیتوان تصور کرد که انسان از تفکر و اندیشه جدا بوده باشد؛ بهعبارتدیگر، انسان همواره با «یک عالمی در درون خود» و «یک عالمی را در بیرون از خود» همراه بوده است؛ حال اینکه نسبت به این دوئیّت آگاهی داشته یا نه، بحث دیگری است.
حسب یافتهها، چنین بهنظر میرسد که دورهای از تاریخ، اگرچه انسان میاندیشیده ولی اندیشهی خودش را مکتوب نمیکرده است. یعنی یک دورهی تاریخ اندیشه در سیر حرکت عمومی بشر وجود دارد که میتوان آن را «دوران اندیشهی شفاهی» نامید؛ دورهای که ذهن و زبان، تنها بستر برای تولید و بازتاب عالم درون و بازتابهای عالم بیرون در درون است. اختراع خط، این بستر را دگرگون میکند و اندیشه، وارد ساحت کتابت میشود. این دورهی تاریخی را هم میتوان «دوران اندیشهی مکتوب» نامید. انسان میاندیشد و اندیشههایش را مینویسد؛ حال اینکه این نوشتهها منتشر شوند یا نه، یا اینکه در چه گستره و مقداری منتشر شوند، حرف دیگری است که با اختراع چاپ، این دوران به اوج خود میرسد.
دورهی انقلابی سومی که میتوان برای اندیشه در نظر گرفت، دورانی است که اندیشه از سطح کتابت، میخواهد به سطح تصرف وارد شود؛ یعنی اندیشه و تولیدات عالم درون به دگرگونیای میرسد که میخواهد در بیرون تعیّن و تجسّد پیدا کند. شاید با قدری مسامحه بتوان این دوره را «دوران اندیشهی متعیّن» نامید.
سوال کلانی که دربارهی آیندهی تحولاتی که در عالم اندیشه رخ داده است، این است که اندیشه، پس از طی دوران شفاهی و مکتوب و متعین، کدام مقصد را در نظر دارد؟ جهان اندیشه علاوهبر نگاشتهشدن در صفحات كاغذ يا متعيّنشدن در ساحتهای مختلف طبیعت، چه مقصد دیگری را میتواند انتخاب کند؟ بیشک، پاسخ به این پرسش، تصویر عظیمی از آیندهی جهان بشری را برای ما ترسیم خواهد کرد.
شما چه تصویری از آیندهی جهان اندیشه سراغ دارید؟