
در سایه تحولات عظیم علمی و فناوری های جدید در جهان امروز پدیده ای به نام و اوقات فراغت شکل گرفته است.
پدیدهای که از یک سو زمینه مناسب برای رشد ابعاد مختلف وجود آدمی و رسیدن به کمال و سعادت است و بستری مطلوب برای رشد و شکوفایی استعدادهای نهفته درون و از سوی دیگر آبستن مشکلات جدی و جدیدی برای نسل امروز و نسلهای آینده است که اگر با علم و آگاهی با آن روبرو نشویم و برنامهای مدون و منظم برای برخورد برای آن نداشته باشیم دچار صدمات و لطمات جبرانناپذیری خواهیم شد.
فراغت در لغت به معنای آسایش، استراحت، آسودگی و آرامش است. همچنین آن را در معنای فرصت و مجال و آسوده شدن نیز به کار برده اند. اوقات فراغت از دیدگاه های مختلف دارای تعاریف متفاوتی است اما اغلب در این مورد اتفاق نظر دارند که این اوقات عبارت است از: ساعتی که باید بدون اجبار صرف اموری شود که شخص به انجام آن تمایل دارد و حتی تا حد ممکن نباید منفعت اقتصادی همراه باشد یا منبع درآمدی برای شخص محسوب گردد بلکه باید به کسب تنوع ،ایجاد سرگرمی و فراهم آوردن امکانات رشد فکری و جسمی در راستای تعالی و رسیدن به ارزشهای معنوی منجر گردد.
دکتر غلامعلی افروز در کتاب "روانشناسی و تربیت کودکان و نوجوانان" در تعریف اوقات فراغت میگوید: منظور از اوقات فراغت فرصتهایی است که انسان مسئولیتپذیر هیچگونه تکلیف یا کار موظفی را که عهدهدار آن بوده انجام ندهد و زمانی در اختیار اوست که با میل و انگیزه شخصی به امر خاصی بپردازد. به عبارتی زمان فراغت، زمانی است که پس از انجام رساندن کار و تکلیف موظف روزانه، زمان باقیمانده را انسان فرصت می یابد که با علاقه و انگیزه شخصی فعالیت یا برنامه خاصی را انتخاب کند و آن را انجام دهد.
در مجموع اوقات فراغت و مسائل مربوط به آن یکی از مهمترین مباحث اجتماعی جوامع امروزی است و به دلیل این که پیامدهای فرهنگی ،اخلاقی ،روانی ،اجتماعی و سیاسی مهمی را در بر دارد مورد توجه خاص علمای تعلیم و تربیت و جامعه شناسان است و در میان اوقات فراغت جوانان ،از اهمیت خاص و درخور توجهی برخوردار است زیرا جوانان پویا ترین گروه اجتماعی هستند و اگر انرژی این گروه در فراغت مناسبی استفاده بشود،پس باعث رشد فرد و شکوفایی استعدادهای آن و در نهایت پویایی و رشد جامعه میشود اما اگر فراغت مناسبی برای تخلیه این انرژی نباشد،پس فرد و بعد از او جامعه آسیب های زیادی میبینند و نیروی موثر جوانان،نمی توانند نقش خود را به خوبی در جامعه ایفا کنند.
پس با این وجود اگر در جامعه که مسئولین آن برای فراغت جوانان با آگاهی برنامه ریزی کنند،فرد و جامعه به سعادت میرسند و اما اگر در جامعه به فراغت کم توجهی بشود،میتوان گفت که آن جامعه جوانان را به حال خود رها کرده است و قطعا آسیب های این بی توجهی را خواهد دید.
با این وجود برنامه ریزی برای اوقات فراغت امری ضروری است چرا که بهره گیری مناسب از اوقات فراغت یکی از مشکلات اساسی و پایه جوانان است و این امر خود موجب تنش های فراوان در زمینه انتخاب شیوه پر کردن اوقات فراغت میگردد که غالباً آنان را به اضطراب و نگرانی های بسیاری دچار میکند و به از بین رفتن تعادل روحی آنان منجر میشود.
جامعه شناسان فراغت معتقدند که در صورت فقدان برنامه وآمادهسازی برای بهرهبرداری از اوقات فراغت، فضای وسیع فراغت، دشمن شماره یک انسان ها جامعه خواهد بود این امر در مورد نوجوانان و جوانان این ابعاد دهشتناک خواهد داشت و همین امر خود میتواند زمینه ای برای انحرافات و کجروی ها باشد.
اگر میخواهیم در کارمان به موفقیت دست یابیم باید جوانان را درک کرد و با افکار تمایلات و نیازهایش آشنا شد باید بدانیم چه میخواهد و او را در مسیر همان خواستههایش هدایت کرد پس با این وجودقبل از برنامه ریزی برای فراغت جوانان باید توجه داشت که نیاز های جوانان چیست؟،که در این نوشته به چند مورد از نیاز های جوانان به طور مختصر اشاره خواهیم کرد:
۱:نیاز به آگاهی:
در کتاب قرآن آمده است"پس هرکس بصیرت یافت خود سعادتمند شد"،آگاهی جوانان از ارزش و اهمیت اوقات فراغت و روش های صحیح گذران و بهره گیری از این اوقات ،پیش شرط لازم برای ترسیم چشم اندازی مطمئن و روشن برای آینده آنان است و باید توجه داشت که این آگاهی یک باره به دست نمی آید،و از همان دوران کودکی باید به فرزندان و دانش آموزان ،آموزش دهیم.
۲:فعالیت ورزشی:
تحقیقات متعدد ثابت کرده است که نوجوانان و جوانان فعالیت های تربیت بدنی و ورزشی را به عنوان مهمترین راه گذراندن اوقات فراغت نسبت به سایر فعالیت ها ترجیح میدهد. به عبارتی جوان میخواهد پویا باشد، حرکت کند، سالم و سازنده و بانشاط و پرامید باشد و باید شرایط برای او فراهم گردد و شاهد نسلی سالم،شاداب و پر طراوت باشیم.
۳_نیاز به مسافرت:
جوان ماندن در یک جا را نمی پسندد سکوت و سکون را دوست ندارد و اجبار او به این کار،روحش را افسرده ونگران میکند.او انرژی دارد و میدان وسیعی را میطلبد که توان و نیروی خود را به کار بگیرد و مصرف کند همچنین او نیاز دارد از فضایی محدود و بسته خارج شود و به سیر و سفر بپردازد و ضمن لذت از این سفرها ،تجربه زندگی هم به دست آورد.در آیه ۴۶ سوره مبارکه حج میخوانیم:"چرا مردم سیر نکرده اند تا دلهایی داشته باشند که با آن بفهمند یا گوش هایی که بدان بشنوند".
۴_نیاز به مطالعه و کتاب خوانی:
در کشوری که مهد علم و تمدن است در جامعه که شمار کتابهای یک کتابخانه اش در چند قرن قبل متجاوز از میلیون بوده است،امروز وقتی کشور خودمان را با دیگر کشورها مقایسه میکنیم باید حسرت بخوریم که چرا آنقدر میزان مطالعه در ایران پایین است و این مسئله بسیار دردناک است.
اگر میخواهیم پیشرفته و متمدن داشته باشد،باید با مطالعه بیگانه نباشیم و همچنین باید شرایط فراهم شود و بخشی از فراغت جوانان به مطالعه اختصاص یابد تا شاهد شکوفایی علمی_فکری در بین نسل جوان باشیم.
۵_نیاز به برنامه های مذهبی و معنوی:
جوانان ما روحی ناآرام و متلاطم دارد در نتیجه به دنبال آرامش و پناهگاهی میگردد،شاید عده ای راه را اشتباه رفته از از ابزاری غیر مناسب برای آرامش خود استفاده کرده اند اما واقعیت این است که جوانان ایرانی با معنویات بیگانه نیستند.اسلام دینی پاک و الهی است و دستورالعمل هایی کامل و جامعی دارد،اگر خوب بیان شود به عبارتی با روش های جذاب ارائه گردد جوانان را جذب و خلاء معنوی موجود در میان این نسل را برطرف خواهد کرد که این بر عهده مجریان دینی در جامعه است.
۶_نیاز به برنامه های شاد و مهیج:
همانطور که گفته شد جوان هیجان و انرژی فراوانی دارد،اگر این انرژی در جای مناسب تخلیه نشود،امکان دارد که با انجام رفتار های بی هنجاری این هیجانات از جوان سر بزند،به عنوان مثال اگر جوان هیجان خود را در رانندگی نتواند در پیست تخلیه کند،باعث میشود که رفتارهای بی هنجاری را با وسیله نقلیه در خیابان ها انجام دهند.
همچنین جوان نیاز به شادی دارد و باید شرایط این شور و شادی را برای او فراهم کرد.
در نتیجه همانطور که گفته شد،اوقات فراغت یعنی زمانی که شخص به فعالیت های مورد نیاز و دلخواه خود ،بدون اجبار میپردازد،اگر از این زمان به خوبی استفاده شود در وهلهی اول باعث رشد و شکوفایی فرد و سپس رشد و شکوفایی جامعه میشود و اگر جامعه ای به اوقات فراغت جوانان کم توجهی یا بی توجهی کند،باید منتظر صدمات زیادی باشد.و همچنین برنامه ریزی برای اوقات فراغت باید بر اساس نیازهای جوانان و آگاهی باشد.