اگه این چند وقت سرِ یه مهمونی یا یه بحث سیاسی نشسته باشی، حتماً یه کلمه به گوشت خورده: «تراستی». یکی میگه یازده میلیارد دلار پول نفت گم شده، یکی میگه تقصیر دولت قبلیه، یکی دیگه هم میگه بدون تراستی اصلاً نفتی نمیفروختیم. یه چیزی رو رک بگم: خیلی از کسایی که این کلمه رو تکرار میکنن، دقیق نمیدونن یعنی چی. بذار پرده رو کنار بزنم و ماجرا رو از اول، ساده تعریف کنم.

«تراستی» از کلمهی انگلیسی Trust، یعنی اعتماد، میاد. تراستی یعنی آدم یا شرکتی که بهش اعتماد میکنن تا پول نفت رو از خریدار بگیره و به کشور برسونه. طبق گزارشها این اصطلاح از دههی ۱۳۸۰ تو ایران رایج شد، ولی عجیبه که هیچوقت تعریف روشن و رسمیای تو قوانین پیدا نکرد. یعنی تراستی یه نهاد قانونیِ مشخص نیست؛ بیشتر اسمیه برای شبکهای از آدمها و شرکتها. همین اولین نکتهی ماجراست.
جوابش یه کلمهست: تحریم. از ۲۰۱۲ تحریمهای نفتی و بانکی شروع شد و وقتی آمریکا تو ۲۰۱۸ از برجام رفت بیرون، دولت دوباره مجبور شد به تریدرهای خصوصی تکیه کنه. ایران دیگه نمیتونست مثل بقیهی کشورها نفتش رو بفروشه و پولش رو از مسیر بانکی عادی بگیره.
فکر کن نفتی فروختی، ولی نمیتونی پولش رو مستقیم به حساب خودت بیاری. باید یکی باشه که پول رو از خریدار بگیره، از مسیرهایی مثل امارات، عمان، مالزی یا هنگکنگ جابهجاش کنه و آخرش به ایران برسونه. این «یکی»ها همون تراستیان. نکتهی کلیدی اینه که کل کار روی اعتماد بنا شده، نه ضمانتِ محکم.

دقیقاً همینجا. وقتی پای میلیاردها دلار وسطه و همهچی روی اعتماده، اگه یکی اعتماد رو زیر پا بذاره چی؟ طبق حرف مقامها، بعضیها همین کار رو کردن.
ارقامی که شنیدی اینهاست. نایبرئیس کمیسیون اصل ۹۰ مجلس تو دی ۱۴۰۴ گفت ۶.۷ میلیارد دلار برنگشته. علیاکبر پورابراهیم، مدیرعامل سابق شرکت بازرگانی نفت ایران، رقم رو حدود ۱۱ میلیارد دلار گفته. سخنگوی قوهقضاییه از بدهی ارزی ۱۰ تا ۱۱ میلیارد یورو و بازداشت ۲۲ تراستی حرف زده. رئیس سازمان بازرسی هم گفته یه تراستی ۲۰۰ میلیون دلار رو برنگردونده و از کشور رفته. طبق گزارشها هم ۵۹ پرونده برای مدیران این شرکتها تشکیل شده.
ولی یه نکتهی مهم هست: اینها همه اظهارات و اعلامهای مقامهاست، نه یه حسابرسی نهایی که همه قبولش داشته باشن. ۶.۷ با ۱۱ که یکی نیست! یکی از نمایندههای کمیسیون اقتصادی مجلس هم گفته دربارهی تعداد تراستیها و عملکردشون اطلاعاتی در دسترس نیست و وزارت نفت باید شفافسازی کنه. راز اصلی ماجرا همینجاست: هنوز کسی علناً نمیدونه دقیقاً چقدر.
پورابراهیم یه روشش رو توضیح داده: خریدار نفت با «تراستیِ بانکی» تبانی میکنه که به دروغ تأیید کنن پول منتقل شده، ولی پول رو یک تا دو ماه بعد تحویل بدن و سودِ این تأخیر بین طرفها تقسیم بشه. یکی از نمایندهها هم تأیید کرده بعضی بانکهای عامل با تراستیها هماهنگ بودن و دریافت پول رو به بانک مرکزی اعلام کردن، در حالی که هنوز چیزی واریز نشده بود. اینها هم فعلاً در حد اظهارنظر مقامهاست.
چند هفتهست یه گزارش همهجا پیچیده. همشهری و کیهان نوشتن حدود ۸۰ میلیون بشکه نفت به چهار تریدر سپرده شده؛ اعتباری، و طبق گزارش کیهان با تخفیفی حدود هشت درصد. مجلس هم طرح تحقیقوتفحص رو جلو برده. محورهاش قراردادهای ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۵، نحوهی احراز صلاحیت طرفهای معامله، تخفیفها، مهلت بازپرداخت و مبنای قانونیِ فروش اعتباریه. یه مقام هم گفته تا ۵۰۰ میلیون دلار نفت به تراستیها داده شده، بدون اینکه ضمانت کافی دست بانکها باشه. یه نماینده هم ادعا کرده تراستیها ۳۰۰ میلیون دلار از منابع بانک گردشگری گرفتن.
رسانهها اسم چهار نفر رو آوردن، ولی من اینجا اسم نمیبرم. چون تا جایی که گزارشهای منتشرشده نشون میده، حکم قضایی یا حسابرسی رسمیِ قطعیای که بدهی هر کدوم رو مشخص کنه در دسترس نیست و همهی اینها فعلاً در حد گزارش و ادعاست.
یه نکتهی گیجکننده هم هست. سرپرست وزارت نفت میگه «تراستی» با «تریدر» فرق داره؛ تراستی کار بانکیه و به بانک مرکزی و نظام بانکی مربوطه، وظیفهی وزارت نفت فقط فروشه. برای همین وقتی مردم میگن تراستی، گاهی از فروشندهی نفت حرف میزنن و گاهی از کسی که پول رو جابهجا میکنه. همین هم بحث مسئولیت رو پیچیده کرده.
دعوای «تقصیر کیه؟» هم داغه. پورابراهیم میگه تو دولت روحانی تراستیها زیر نظر خود نیکو بودن و بعداً ساختار عوض شد. یه فعال سیاسی تو گفتوگو با اعتمادآنلاین گفته پای تراستیها از دورهی احمدینژاد به فروش نفت باز شد. گزارشها هم میگن این سازوکار تو دولت رئیسی گسترش پیدا کرد. یه نمایندهی مجلس گفته همهی دولتها برای دور زدن تحریم سراغ تراستیها رفتن. خبرگزاری مهر هم نوشته نسبت دادن کل ماجرا به وزارت نفت با واقعیتهای اعلامشده جور درنمیاد. یعنی هر جناح یه روایت داره و هیچکدوم کامل نیست.
یه روایت دیگه هم هست که باید شنید. بعضی تحلیلها میگن این سازوکار جلوی فروپاشی کامل صادرات نفت رو گرفت و بیشتر یه اجبار بود تا انتخاب، هرچند هزینههای پنهانی هم داشت. پس بحث فقط وجود تراستیها نیست؛ بحث شفافیت، ضمانت و نظارته.
پول نفت یکی از ستونهای درآمد دولته. وقتی دلار نفتی برنمیگرده، فشارش میاد روی بودجه و بازار ارز، و بعضی رسانههای اقتصادی حتی تیتر «تراستیهای نفت و گرونی دلار» رو زدن. البته دلیل گرونی دلار فقط این نیست؛ جنگ و محاصرهی دریایی هم صادرات نفت رو به شدت محدود کرده.
راستش راز بزرگ این نیست که چند نفر خیانت کردن. راز اینه که یه سیستم میلیارد دلاری سالها بدون تعریف قانونیِ روشن، با اعتماد بهجای ضمانت، تو سایه کار کرده. هنوز نه تعداد دقیق تراستیها معلومه، نه رقم دقیق بدهیها. تا تحقیقوتفحص مجلس و پروندههای قضایی به نتیجه نرسیده، هر عددی که تو مهمونی میشنوی رو با احتیاط بشنو. ولی سؤال اصلی سر جاشه: پول نفتِ مردم رو کی، با چه ضمانتی، دست کی داده؟