یک بار داشتم درباره اضافهبرداشت بانکها میخواندم. اولش فکر کردم یک اصطلاح خشک و بانکی است؛ از آن چیزهایی که فقط مدیرها و اقتصاددانها باید نگرانش باشند. ولی هرچه بیشتر خواندم، یک سؤال ولکنم نبود: اگر یک بانک بیشتر از توانش پول وام بدهد یا برای پرداخت تعهدهایش مدام به منابع بانک مرکزی تکیه کند، آخرش هزینهاش را چه کسی میدهد؟

راستش جوابش همیشه فوری و مستقیم نیست؛ کسی همان لحظه نمیآید از جیب ما پول بردارد. اما وقتی مشکلات یک بانک ادامه پیدا کند، ممکن است ردش را در تورم، سختتر شدن گرفتن وام یا گرانتر شدن تأمین مالی کسبوکارها ببینیم. البته تورم فقط یک علت ندارد و نمیشود همهاش را گردن بانکها انداخت. ولی ناترازی بانکی هم میتواند یکی از مسیرهایی باشد که فشارش در نهایت به زندگی روزمره مردم میرسد. گزارشهای مربوط به ثبت روزانه اضافهبرداشت و سختگیری بر ترازنامه بانکها هم دقیقاً به همین نگرانیها مربوطاند.
یک جای ماجرا هم هست که معمولاً با احتیاط دربارهاش حرف میزنند: اسم بانکها. من هم اسمهایی را در شبکههای اجتماعی و حرفهای مردم میشنوم، اما اگر قرار باشد منصف باشیم، نباید هر اسمی را بهعنوان «شایعه» تکرار کنیم و بعد خیال کنیم مسئولیتش با ما نیست. در آبان ۱۴۰۴، فرشاد محمدپور، معاون وقت بانک مرکزی، نام بانکهای سرمایه، دی، سپه، ایرانزمین و مؤسسه ملل را در میان پنج بانک ناتراز مطرح کرد. پس اصل این اسمها صرفاً شایعه فضای مجازی نبود؛ اما آن حرف، وضعیت همان مقطع را توضیح میداد و بهتنهایی فهرست قطعی و بهروز امروز نیست. از آن زمان خبرهایی درباره برنامههای اصلاحی و تغییر وضعیت بعضی مؤسسهها منتشر شده است.

همینجا باید یک مکث کرد: «ناتراز» بودن یک بانک، بهتنهایی یعنی سپردهگذار فردا نمیتواند پولش را بگیرد؟ نه. از این خبر نمیشود چنین نتیجهای گرفت. هر بانک وضعیت و برنامه خودش را دارد و باید دید بانک مرکزی چه تصمیمی گرفته و آن تصمیم در چه مرحلهای است. اما از آن طرف هم نمیشود گفت چون مشکل بانکی پیچیده است، پس به زندگی ما ربطی ندارد.
وقتی بانک برای جبران کمبود منابعش بیشتر به بانک مرکزی وابسته میشود، ممکن است نقدینگی بیشتری وارد اقتصاد شود. وقتی هم سیاستگذار برای مهار این وضعیت، رشد ترازنامه یا وامدهی بانکها را محدود میکند، کسبوکارهایی که برای خرید مواد اولیه و پرداخت هزینههایشان به وام نیاز دارند ممکن است سختتر تأمین مالی شوند. نتیجه میتواند فشار روی تولید و قیمتها باشد؛ مسیری غیرمستقیم، ولی واقعی.
برای من، بخش نگرانکننده ماجرا فقط اسم بانکها نیست؛ این است که وقتی ترازنامه یک بانک از توان واقعیاش جلو میزند، اثرش ممکن است آرامآرام به زندگی آدمهایی برسد که هیچ نقشی در تصمیمهای آن بانک نداشتهاند. ما نه صورتهای مالی را میچینیم، نه درباره وامهای بزرگ تصمیم میگیریم؛ ولی شاید هزینهاش را در گرانی و سختتر شدن دسترسی به پول ببینیم.
پس اگر دوباره اسمی را شنیدیم، بهتر است بپرسیم این حرف را چه کسی و چه زمانی زده و آیا وضعیت از آن موقع تغییر کرده یا نه. چون نگرانی درباره ناترازی بانکها جدی است، اما ترساندن مردم با فهرستهای بیمنبع هم کمکی نمیکند. چیزی که باید دنبالش کنیم، شفافیت و اصلاح واقعی است؛ قبل از اینکه هزینه تصمیمهای بانکی، بیسروصدا از جیب مردم پرداخت شود.