پیش از هر چیز باید بگویم پیر پسر فیلمی ست که هزاران لایه دارد و با جسارتی که در روایت دارد کثافتِ مردسالاری و پدر سالاری را نشان میدهد.
فیلم،فیلمی قصهگو ست که سه ساعت و ده دقیقه ی نفسگیر، میخکوب کننده و تفکر برانگیز را برای مخاطب به ارمغان میآورد.
یک فیلم در ژانر اسلشر اما ایرانی است که فضای به اصطلاح دارکی(تیره و سیاه) را پیش چشم مخاطب میآورد.
در قسمت هایی از فیلم شاهد کشمکش بین سنت و مدرنیته هستیم.شاید تقابل خیر و شر و نیز تفکرات نو و کهنه !
فیلم اقتباسی از برادران کارامازوفِ داستایفسکی ست.
که البته در جاهایی از فیلم مرا به یاد فریدون سه پسر داشتِ عباس معروفی انداخت.
اکتای براهنی در فیلم قبلی اش ،پل خواب از جنایت و مکافات بهره برده و در این فیلم دیگر اثر داستایفسکی را مورد اقتباس قرار داده است!
شاید بتوان پل خواب را تمرین گرم کننده ای برای ساخت پیر پسر دانست.
بهره از متون کلاسیک،عمیق و سترگ با تاکید بر سینما،کار بزرگ براهنی در این فیلم بوده است.
این اقتباس،وابسته نیست و جهان فیلم که وام دار برادران کارامازوف است،در دل سینمای براهنی هضم می شود و او جهانی شخصی و منحصر به فرد را برای خودش و ما می سازد.
فیلم از اختلالات شخصیتی و جنسی صحبت می کند؛از مسائل اروتیک و هیجانی!
و دوباره به ما ثابت می کند که خشونت خانگی تنها زنان را در برنمی گیرد و مردان را هم درگیر می کند و خانه همیشه آن فضای امنی که فکر می کنیم،نیست.
این شاهکار سینمایی نشان می دهد که چرا عده ی زیادی همچنان عاشق سینما و عاشق سینما ی ایران هستند!
برای من به عنوان نقد نویس،این فیلم ابری بود که در بیابان بر تشنه ای ببارد! بعد از مدت ها فیلم های متوسط دیدن،این فیلم اعجابانگیز بود.
فیلم ترکیب بهت آوری از اشک و لبخند بود.
از تمام این ها که بگذریم، می رسیم به بازیِ بازیگران...
به نگرش من،لیاقت سیمرغ بود که در فجر ۱۴۰۳ بر شانه های حسن پور شیرازی بنشیند اما نشد.
در فیلم تابوشکن پیر پسر او نفس مخاطب را با بازی شگفت انگیز اش بند می آورد و نشان می دهد که گاهی زمان درخشیدن برای یک بازیگر می تواند بعد از ۶۰ سالگی باشد!
او با کوله باری از تجربه،توانست نقش بَدمن را به شدت خوب بازی کند!
بعد از تماشای فیلم من بر حسب عادت مکالمات با صدای بلند مخاطبان را حین خروج از سالن سینما گوش می دهم.
هر که از سالن بیرون می آمد از غلام باستانی(حسن پور شیرازی)متنفر بود. از او،حرف هایش و رفتارش!
او غلط می گفت،غلط رفتار می کرد و آسیب می زند اما نمی فهمید چقدر خطرناک است.
او تجسمی از شیطان است و به نگرش من از مخوف ترین شخصیت های تاریخ سینمای ایران را بازی کرده است!
او بی قانون و بی مسئولیت است؛در خانه ای قدیمی و چرک زندگی می کند و لباس های نامرتب می پوشد.
بطری های خالی متادون و مشروب نشان می دهد که او چطور پدری می تواند باشد.
شاید حسن پور شیرازی همان ضحاک مار دوش باشد که با خشونت و ظلم پسرانش را قربانی می کند.
سکانس رقص غلام باستانی و نیز سکانس رجز خوانی های آخرش برای فرزندانش که اولی به خاطر مردسالاری و دومی به خاطر پدر سالاری بود،بسیار درخشان بودند.
آنجا که از اقدامات ترامپ یا هیتلر تقدیر می کند او را در نزد مخاطب منفور تر و باور پذیر تر می کند.
غلام باستانی و یار غارش آقای غمخوار آنچنان باور پذیر بازی کرده اند که چاره ای نداری جز آنکه باورشان کنی.
سمساری غمخوار ، خودِ غمخوار (محمد رضا داوود نژاد) و آنجا که یاران غار دور هم جمع می شوند و مواد مصرف می کنند،به شدت نشان دهنده ی تفکر مسموم عده ی زیادی از مردان متولد دهه ۳۰ و ۴۰ است که گاهی هنوز هم جاری و زنده است.
غمخوار نقش یک مرد لاابالی را به زیبایی هرچه تمام تر بازی کرده است اما به گرد پای غلام باستانی هم نمی رسد!
بازی حسن پور شیرازی آنقدر قوی است که به سختی می شود از او عبور کرد و به سمت بازیگران دیگر رفت!
دوربین فیلمبردار برای لحظاتی روی تابلو ای با نقش رستم و سهراب تمرکز می کند و ماجرای سهراب کشی را به ذهن متبادر می کند.
در جریان سهراب کشی و در جریان این فیلم،رابطه پدر و فرزندی به جای مهر و حمایت بر پایه ی سو تفاهم و قهر متمرکز است.
نقطه ی اتصال بیشتر فیلم با برادران کارامازوف به نگرش من،صحنه ی درگیری غلام و علی در دوئل عشقی بر سر رعنا ست.
رعنا،با بازی لیلا حاتمی ،شخصیتی چند لایه است؛از خانواده بریده است اما تنها پناهش هم همانجاست!
آنجایی که در خانه اش با علی صحبت می کند و مفهوم حرف هایش این است که از خانواده اش و بودن با آنها خسته است و گویا بدترین انتقادات را از زبان آنها شنیده است.
رعنا می خواهد آزاد باشد اما معنای آن را شاید خوب درک نکرده است!
به بهانه ی آزادی در هر جمعی بودن و دست به هر کاری زدن و خود را در معرض آسیب قرار دادن آزادی نیست.
حداقل این را سرنوشت رعنا در انتهای فیلم مشخص می کند!
رعنا نتوانست از سد غلام باستانی عبور کند!
او مردی پیر،با لباس ها و اتاق هایی کثیف بود که پذیرفتنش برای رعنا آسان نبود؛آن هم در جایی که علی حضور داشت!
نبرد تمام بازیگران با حسن پور شیرازی در حقیقت نبرد خیر بود با شر!
غلام باستانی استاد دستکاری روانی بود؛خصوصا این را می توان در سکانس های پایانی فیلم در صحبت هایش خطاب به رضا،پسر کوچکش دید!
رضا پسری با آرزوهای بزرگ و شیطنت های کوچک.
که پدرش سالهای زندگی اش را خراب کرده بود.
سطل استفراغی که بر سرش خالی شد شاید نمادی بود از تمام گندی که پدرش در واقعیت هم به زندگی او زده بود!
اما علی!
علی که شاید کم صحبت است اما شخصیت پیچیده ای دارد که گاهی دچار دیالوگ های مصنوعی در فیلم می شود اما باز هم خوب از پس نقشش برآمده است.
علی علم دارد که دارد چه می کند و جهان چگونه اداره می شود اما بارها به خاطر رفتار خانواده اش به دانسته هایش شک می کند.
خشم دارد از آنها که او را تمسخر می کنند و ناتوان از اثبات سبک زندگی اش.
به عقایدش پایبند است اما گاهی نوعی عدم ثبات یا بی ثباتی را نشان می دهد.
به خاطر کم تجربگی،پیش قدم برای ارتباط فیزیکی با رعنا نمی شود و رعنا که خوب می فهمد می خواهد اما نمی تواند برای بوسیدنش پیش قدم می شود!
علی برای تمیز کاری خانه بارها توسط پدر و برادرش مسخره می شود چرا که طبق باور قدیمی پوسیده ی مردسالارانه تمیز کاری،کاری زنانه است.
رضا برادر کوچکش او را به خاطر عدم داشتن رابطه جنسی مسخره می کند اما باز هم علی وقتی با رعنا تنهاست به خودش،اجازه نقض کردن حریم او را نمی دهد!
و پایان بندی فیلم به نگرش من آنچنان مجذوب کننده بود که حجت را بر مخاطب تمام می کرد.
پایان بندی ای بسیار متفاوت از دیگر فیلم های سینمای ایران که تلخ بودنش مخاطب را می چسباند به صندلی های سینما که ببینند این شاهکار چطور دارد به انتها می رسد.
فیلمی که لوکیشن های بسیار اندکی داشت اما موضوع و بازی ها آنقدر نفسگیر و زیبا بود که هرگز میزان لوکیشن ها به چشم نمی آمد.
آن خانه شبیه گور دسته جمعی ساکنانش بود؛همانقدر مخوف و پوسیده!
موسیقی حسام ناصری سعی دارد فضای پر تنش ، ناآرام ، آشفته و عاشقانه را با ویولن،ویولن سل و موسیقی الکترونیکی به خوبی نشان دهد!
در نهایت پیر پسرِ اکتای براهنی فیلمی ست که باید دیده شود،نه فقط به خاطر تدوین خوبش،بازی های فوق العاده اش و طراحی صحنه و لباسش بلکه چون این فیلم خودِ سینماست و ادبیات و سینما را به درستی و زیبایی به هم پیوند می زند و کاری می کند بزرگ!
بی شک اگر دوباره آن را ببینم برایم حرف های بیشتری برای گفتن دارد.
پیر پسر از آن فیلم هاست که باید بارها به آن بازگشت و آموخت!
ملیکا الهیاری
۲۵ خرداد ۱۴۰۴