
«ملکه زیبایی لینین» از آن نمایشنامههایی است که موفقیت یا شکست اجرای آن بیش از هر چیز به درک کارگردان از جهان اثر وابسته است. متن «مارتین مکدونا» در ظاهر داستانی ساده از رابطهی بیمارگونهی یک مادر و دختر در روستایی دورافتاده در ایرلند را روایت میکند، اما در لایههای زیرین، دربارهی تنهایی، وابستگی، سرخوردگی، مهاجرت، خشونت عاطفی و فروپاشی تدریجی روان انسان است. به همین دلیل، کوچکترین اشتباه در ریتم، هدایت بازیگر یا لحن اجرا میتواند تعادل ظریف میان تراژدی و کمدی سیاه را بر هم بزند.
نمایشِ هیربد اولیایی، با وجود آنکه حاصل کار یک کارگردان جوان است، نشان میدهد که او شناخت نسبتاً دقیقی از جهان مکدونا دارد. شاید این اجرا بینقص نباشد، اما مهمتر از آن، اشتباهات بزرگی هم مرتکب نمیشود؛ نکتهای که برای نمایشنامهای با این میزان پیچیدگی، خود یک امتیاز مهم محسوب میشود.
اولین نکتهای که در طول اجرا توجهم را جلب کرد، ریتم مناسب نمایش بود. یکی از خطاهایی که ممکن است در اجرای آثار مکدونا رخ دهد، تند کردن بیش از اندازهی ضربآهنگ برای جذابتر شدن اجراست؛ در حالی که این نمایشنامه اساساً بر فرسایش روانی شخصیتها استوار است. سکوتها و تکرارهای روزمره در «ملکه زیبایی لینین» بخشی از روایتاند و حذف یا کوتاه کردن آنها از فشار روانی اثر کم میکند. خوشبختانه کارگردان گرفتار این وسوسه نشده است. اجرا نه آنقدر کند میشود که مخاطب خسته شود و نه آنقدر شتاب میگیرد که فرصت نفس کشیدن به شخصیتها ندهد.
یکی دیگر از تصمیمهای قابل توجه کارگردان، وفاداری نسبی به متن اصلی است. با وجود محدودیتهایی که اجراهای تئاتر در ایران با آن مواجه است، نمایش تلاش میکند روابط عاشقانه و جنسی شخصیتها را تا حد امکان حذف نکند. این تصمیم صرفاً برای نزدیک ماندن به متن نیست؛ بلکه از این جهت اهمیت دارد که رابطهی مورین و پاتو بدون این صمیمیت، بخشی از کارکرد دراماتیک خود را از دست میدهد. مخاطب باید باور کند که مورین واقعاً روزنهای برای رهایی پیدا کرده است؛ وگرنه فروپاشی نهایی او آن تأثیر لازم را نخواهد داشت.
در بخش کارگردانی، بیش از هر چیز هدایت بازیگران به چشم میآید. میزانسنها ساده اما حسابشدهاند و هیچ حرکت اضافهای روی صحنه دیده نمیشود. شخصیتها دقیقاً در جایی قرار میگیرند که نسبت قدرت میان آنها را تعریف میکند. در بسیاری از صحنهها، بدون آنکه دیالوگی رد و بدل شود، فاصلهی میان مورین و مادرش یا جایگاه پاتو در خانه، اطلاعاتی درباره روابط شخصیتها به مخاطب میدهد. این همان جایی است که میتوان رد نگاه کارگردان را دید.
اما نقطهی قوت اصلی اجرا، بدون شک بازیهاست. بازیگر نقش مورین (مبینا کلاته) موفق میشود شخصیتی را خلق کند که هم آسیبدیده است، هم خشمگین و هم تشنهی دوست داشته شدن. مخاطب هیچوقت نمیتواند او را صرفاً قربانی یا صرفاً مقصر بداند و این پیچیدگی دقیقاً همان چیزی است که متن مکدونا طلب میکند. در سوی دیگر، بازیگر نقش مادر (غزل تفهمی) چنان شخصیت آزاردهندهای خلق میکند که گاهی حضورش واقعاً اعصاب مخاطب را فرسوده میکند. این آزاردهندگی نه حاصل اغراق، بلکه نتیجهی کنترل درست بازیگر بر لحن، نگاه، سکوتها و رفتارهای روزمرهی شخصیت است.
نورپردازی، طراحی صحنه و موسیقی نیز هوشمندانه در خدمت روایت قرار گرفتهاند. خانهی کوچک مورین و مادرش نه صرفاً یک دکور، بلکه زندانی است که شخصیتها در آن گرفتار شدهاند. نورها و موسیقی نیز به جای آنکه بخواهند احساسات را به مخاطب تحمیل کنند، فضای خفقانآور و انزوای زندگی این دو زن را تقویت میکنند. به همین دلیل، مخاطب تا پایان نمایش در جهان اثر باقی میماند و کمتر فرصتی برای فاصله گرفتن از روایت پیدا میکند.
با این حال، اجرا در پرداخت روانشناختی مورین میتوانست جسورتر باشد. مورین شخصیتی است که میان میل به رهایی و احساس گناه دائماً در نوسان است. بهویژه در صحنهای که پاتو و مورین در مقابل مادر قرار میگیرند، انتظار داشتم این تردید و کشمکش درونی با شدت بیشتری نمود پیدا کند. در بعضی لحظات، اجرا بیش از آنکه مخاطب را وارد ذهن مورین کند، صرفاً موقعیت بیرونی او را نمایش میدهد.
همین مسئله را در صحنهی پایانی نیز میتوان دید. ورود رِی به خانه یکی از مهمترین لحظات نمایشنامه است؛ جایی که مرز میان واقعیت، انکار و فروپاشی روانی مورین کمکم محو میشود. اجرای اولیایی این بخش را با حجم کمی زیادی از کمدی پیش میبرد. هرچند شخصاً از این بخش لذت بردم و اجرای آن را دوست داشتم، اما احساس میکنم اگر کمدی کمی مهار میشد و تمرکز بیشتری بر آشفتگی ذهنی مورین قرار میگرفت، پایان اثر میتوانست تأثیر عمیقتر و ماندگارتری داشته باشد.
شاید تنها انتقاد اساسی من به اجرا، کمرنگ بودن زمینهی اجتماعی ایرلند باشد. نمایش اشاراتی به مهاجرت مردان برای کار در انگلستان دارد، اما این اطلاعات برای فهم کامل جهان شخصیتها کافی نیست. اگر مخاطب نداند ایرلند آن دوره با چه بحرانهای اقتصادی و اجتماعی دستوپنجه نرم میکرد، ممکن است این پرسش برایش پیش بیاید که چرا مورین بهسادگی خانه را ترک نمیکند و زندگی مستقلی نمیسازد. در حالی که پاسخ این سؤال فقط در وابستگی روانی خلاصه نمیشود؛ شرایط اجتماعی و اقتصادی نیز در شکلگیری این بنبست نقش مهمی دارند. پررنگتر کردن این بستر، میتوانست برخی تصمیمهای شخصیتها را برای مخاطب ملموستر کند.
در نهایت، «ملکه زیبایی لینین» در اجرای هیربد اولیایی، بیش از آنکه نمایشی شگفتانگیز باشد، نمایشی مطمئن و حسابشده است. اجرایی که با شناخت درست متن، هدایت دقیق بازیگران، ریتم مناسب و استفادهی سنجیده از عناصر بصری، موفق میشود جهان تلخ و خفهکنندهی مکدونا را تا حد زیادی بازآفرینی کند. اگرچه هنوز در پرداخت برخی لایههای روانی و اجتماعی جای پیشرفت وجود دارد، اما حاصل کار آنقدر منسجم و قابل اتکا هست که بتوان آن را یکی از اجراهای قابلتوجه این نمایشنامه دانست. برای من، مهمترین دستاورد این اجرا نه وفاداری صرف به متن، بلکه این بود که اجازه داد مخاطب تا پایان، در خانهی کوچک و نفسگیر لینین زندانی بماند؛ جایی که عشق، نفرت، وابستگی و تنهایی دیگر مرزی با یکدیگر ندارند.
پ.ن: جا دارد به ارائهی بروشوری متفاوت و زیبای این تیم اشاره کنم که نشان از سلیقه و علاقهی این تیم به صحنه تئاتر و احترام به مخاطب دارد.
