سیکل به معنای چرخه است و نیروگاه سیکل ترکیبی به نیروگاهی میگویند که شامل تعدادی توربین گاز و توربین بخار است. از حرارت موجود در گازهای خروجی توربینهای گاز، انرژی لازم برای تولید بخار آب مورد نیاز در توربینهای بخار تامین میشود.
نیروگاه سیکل ترکیبی در واقع، ترکیبی از توربین بخار و توربین گازی میباشد، بهنحوی که ژنراتور توربین گازی برق تولید میکند و انرژی حرارتی تلف شده از توربین گاز، برای تولید بخار مورد نیاز توربین بخار مورد استفاده قرار میگیرد و به این طریق برق اضافی تولید میشود؛ بهطوری که نیروگاه با سیکل ترکیبی، راندمان الکتریکی تاحدود ۶۰ درصد هم میتواند داشته باشد.
در تصاویر زیر، شماتیک عملکرد کلی نیروگاه سیکل ترکیبی و نمایی از نیروگاه سیکل ترکیبی شهر جهرم را مشاهده میکنید:

• آشنایی با انواع نیروگاههای سیکل ترکیبی:
از نظر نوع توربینها، بویلرهای حرارتی و وجود مشعل، مهمترین نیروگاههای سیکل ترکیبی به دستههای زیر تقسیم میشوند:
این نوع سیکل ترکیبی معمولاً برای بالا بردن قدرت توربین بخار و جلوگیری از نوسانات قدرت توربین بخار، با تغییر میزان فشار کارکرد توربین گاز به کار گرفته میشود. عملکرد واحد بخار، با تعبیه مشعل ساده، بهکارگیری سوخت خوب و استفاده از گاز داغ خروجی توربین گاز بهینه میشود.
دود خروجی از محل خروج توربین گاز که حجم بالا و دمای زیادی تا 500 درجه سانتیگراد دارد، به بویلری انتقال داده میشود و به جای مشعل و سوخت در بخشهای بخاری، برای تولید حرارت بهکار میرود.
بخار تولید شده توربین گاز، توربین بخار را به چرخش در میآورد. این کار باعث بالابردن بازده مجموعه نیروگاهی میگردد و هزینههای سرمایهگذاری به ازای هر کیلووات،تا حد قابل قبولی کاهش پیدا میکند.
در چرخه ترکیبی، گازهای خروجی یک چرخه ساده توربین گازی که شامل کمپرسور هوا (AC)، اتاق احتراق (CC) و توربین گازی (GT) است، وارد دیگ بازیافت گرما(HRB) میشود و در آنجا برای تولید بخار مافوق گرم (Superheat) مورد استفاده قرار میگیرد. در چرخههای ترکیبی که قدرت پایینی دارند، توان توربین بخار در حدود ۵۰ درصد کمتر از توربین گازی است.
در این نیروگاهها که بخار با فشار چندگانه تولید میشود، دمای گازهای خروجی دیگ بازیافت گرما، کاهش مییابد و به این ترتیب بازده نیروگاهها به طور کلی افزایش پیدا میکند؛ سادهترین نوع این چرخه، چرخه با فشار دوگانه است، هر چند که چرخه با فشار سهگانه نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
بهعنوان مثال در یک سیکل با فشار دوگانه، دیگ بازیافت گرما دارای دو مدار برای تولید بخار است. مدار اول، مدار فشار بالاست که بخار تولید شده در آن از مجرای ورودی توربین، وارد آن میشود و مدار دوم، مدار فشار پایین است که بخار تولید شده در آن از طبقات با فشار پایینتر، وارد توربین میشود.
در یک چرخه ترکیبی با فشار سهگانه، بخار دیگری با فشاری بین فشارهای ورودی به دو توربین بخار وارد میشود.

نیروگاه سیکل ترکیبی میتواند ترکیبی از تعداد دو سیکل يا چند سیکل باشد مانند ترکیب سیکل برايتون(Brayton) و سیکل رانکین (Rankine) که راندمان بیشتری خواهد شد.


حرارت با درجه بالا به عنوان ورودی نیروگاه حرارتی، معمولاً در اثر احتراق سوخت به برق تبديل میشود و اختلاف درجه حرارت بین ورودی و خروجی باید تا حد امکان زياد باشد. اين شرايط در اثر ترکیب سیکل های ترمودينامیک بخار و گاز بهوجود میآيد.
چرخههای ساده در حد توان بیشینه کار میکنند و در مواردی مورد استفاده قرار میگیرند که بازده در آنها از اولويت عمده برخوردار نیست.
چرخههای ترکیبی علاوه برداشتن بازده و توان بالا، از مزايای ديگری نیز مانند انعطافپذيری، راهاندازی سريع، مناسب بودن در تامین فشار اولیه و بازده بالا در محدودۀ گستردهای از تغییرات فشاری، برخوردار هستند.
در نیروگاههای حرارتی، آب به عنوان واسطۀ فعال عمل میکند. بخشهایی که در تماس با بخار آب با فشار بالا هستند، به قطعات محکم و بزرگ از جنس آلیاژهای گرانقیمت مانند نیکل و کبالت نیاز دارند. این آلیاژها درجۀ حرارت بخار آب را تا حدود 655 درجه سانتیگراد محدود میکنند، در حالی که درجۀ حرارت پایین دستگاه بخار در نقطۀجوش تنطیم میشود و با وجود این شرایط، سیستم بخار بین 35 تا 45 درصد راندمان بیشتری خواهد داشت.
با ترکیب سیکلهای گازی و بخار، میتوان به درجه حرارتهای زیاد ورودی و درجه حرارت کم خروجی دست یافت. به دلیل اینکه این سیکلها توسط یک منبع سوخت تغذیه میشوند، راندمان آنها افزایش مییابد؛ بنابراین یک نیروگاه سیکل ترکیبی، دارای یک سیکل ترمودینامیک است که بین درجه حرارت احتراق بالای توربین گازی و درجه حرارت تلف شده از کندانسورهای سیکل بخار عمل میکند.
در صورتی که نیروگاه سیکل ترکیبی فقط برق تولید کند، راندمان آن تا ۶۰ درصد خواهد رسید؛ همچنین درصورتی که تولید برق همراه با مصرف حرارت باشد، راندمانآن تا ۸۵ درصد افزايش خواهد يافت.
بازده الکتریکی از یک چرخه ساده کارخانه نیروگاه برق بدون استفاده از اتلاف گرما،به طور معمول راندمانی بین ۲۵ تا ۴۰ درصد دارد، در حالی که همان نیروگاه با سیکل ترکیبی راندمان الکتریکی حدود ۶۰ درصد را دارد؛ همانطور که گفته شد این نیروگاهها از ترکیب توربینهای بخار و گاز ساخته میشوند و بسته به نوع توربینها، دیگهای بازیافت گرما و دستگاههای بازیابی انواع متعددی دارند.
بهطور کلی، با بهکار گیری توربینهای گازی در چرخههای ترکیبی میتوان پایین بودن بازده آن را برطرف کرد.
احتراق تکمیلی در واقع به شوک الکتریکی در محفظه خروجی ژنراتور میپردازد که سبب میشود گرمای ناگهانی در ژنراتور تولید کند و ژنراتور بخار بازيافت حرارت به همراه احتراق تکمیلی، به منظور افزایش مقدار بخار آب يا درجه حرارت بخار آب تولید شده بعد از توربین گازی طراحی میشود.
بدون احتراق تکمیلی، راندمان سیکل ترکیبی بالاتر است ولی احتراق تکمیلی، به نیروگاه امکان پاسخ به نوسانات بار الکتريکی را خواهد داد؛ غالباً در طراحی توربینهای گازی، بخشی از جريان هوای فشرده از کنار مشعل میگذرد که برای خنک کردن تیغههای توربین استفاده میشود.
گاز طبیعی و زغال سنگ، عمده سوختهای مکملی هستند که در نیروگاههای سیکل ترکیبی مصرف میشوند؛ همچنین میتوان به نیروگاههای سیکل ترکیبی خورشیدی اشاره کرد که در کشورهایی مثل الجزيره و مراکش در دست ساخت هستند.
1) موتورهای موجود در توربینهای گازی، کوچکتر از توربینهای ديگر هستند و در عین حال نسبت به وزن خود، خروجی توان و بازده بیشتری را دارند.
2) امکان بهکارگیری توربین گازی با راندمان حرارتی بالا در کنار قابلیت و بازده بالا، میتواند در عرضه فراوان گاز طبیعی به عنوان سوخت، نقش مثبتی را ایفا کند.
3) امکان تجهیز توربینهای گاز به محفظۀ احتراق با سیستم مخصوص تقلیل اکسید نیتروژن فراهم میشود؛ بهطوری که میتوان تجهیزات سیکل ترکیبی با بازدهی حرارتی بیش از ۵۰% ايجاد کرد؛ اين سیستم کمترين آلودگی را از نظر تولید گازهای سمی خروجی از دودکش نیروگاهها ايجاد میکند.
4) قابلیت حمل و نصب تجهیزات توربین گازی در کوتاه ترين زمان، عدم نیاز به آب فراوان و نیاز به سرمايهگذاری اولیه اندک، از دیگر ویژگیهای مثبت استفاده از نیروگاههای سیکل ترکیبی هستند.
مهمتر از همه تفاوتهایی که نیروگاههای گازی با ساير نیروگاهها دارند، امکان تبديل آنها به سیکل ترکیبی است که در واقع ترکیبی از يک يا چند واحد توربین گازی است که در کنار تاسیسات بويلر نصب میشوند؛ بدين ترتیب نیروگاه سیکل ترکیبی در حال حاضر، تجسم عینی تاسیسات تولید برق است که بالاترين راندمان را در استفاده از انرژی گرمایی دارد.
1) اين نوع توربینها نسبت به انواع مشابه، گران قیمت هستند.
2) راندمان يا بازدهی واحدهای گازی به خاطر دفع مقدار زيادی انرژی به صورت گرما از اگزوز، پايین میباشد که ماکزيمم راندمان آن تا حدود 27% برای سیکل سادهمیتواند باشد؛ در سالهای اخیر توربینهايی با قدرت بالا و راندمان ۴۰ درصد ساخته شده است.
3) در واحدهای گازی، معمولاً از گاز طبیعی يا سوختهای سبک استفاده میکنند. يک واحد گازی با قدرت ۲۵ مگاوات، دمای خروجی اگزوز بیش از ۵۰۰ درجه سانتیگراد و تشعشع مقداری گرما از جدار اتاق احتراق را به همراه دارد لذا مخارج جاری آنها به علت گرانی اين گونه سوختها بالا میباشد؛ در عوض میزان آلودگی محیط زيست این نوع نیروگاهها نسبت به ساير نیروگاههای حرارتی ديگر با قدرت مشابه، کمتر است.
3) در واحدهای گازی، معمولاً از گاز طبیعی يا سوختهای سبک استفاده میکنند. يک واحد گازی با قدرت ۲۵ مگاوات، دمای خروجی اگزوز بیش از° ۵۰۰ و تشعشع مقداری گرما از جدار اتاق احتراق را به همراه دارد لذا مخارج جاری آنها به علت گرانی اين گونه سوختها بالا میباشد؛ در عوض میزان آلودگی محیط زيست این نوع نیروگاهها نسبت به ساير نیروگاههای حرارتی ديگر با قدرت مشابه، کمتر است.عوض میزان آلودگی محیط زيست این نوع نیروگاهها نسبت به ساير نیروگاههای حرارتی ديگر با قدرت مشابه، کمتر است.
1) نیروگاه سیکل ترکیبی دماوند (شهدای پاکدشت):
بزرگترین نیروگاه کشور شامل ۱۲ واحد گازی است که هر یک به ظرفیت 9/159 مگاوات هستند و شامل ۶ واحد بخار است که هر یک به ظرفیت ۱۶۰ مگاوات در شرایط ایزو (ISO) میباشند. در این نیروگاه که در مجموع حدود ۲۸۸۰ مگاوات برق تولید میکند، از توربینهای گازی V94.2 (ساخته شده توسط شرکت توگای مپنا تحت لیسانس آنسالدو ایتالیا) و توربین بخار E Type استفاده شده است.
نیروگاه دماوند در زمینی به مساحت ۱۹۳ هکتار در جنوب شرقی تهران و در۳۵ کیلومتری شهر گرمسار جای گرفته است. این نیروگاه بر اساس قرارداد، شامل دو بخش تجهیزات اصلی و سایر تجهیزات (BOP) احداث شده است که بخش اول، تجهیزات اصلی توسط آنسالدو به کمک پیمانکاران داخلی و بخش مشترکات، کلا توسط پیمانکاران داخلی طراحی و تامین شده است.
سوخت مورد نیاز نیروگاه دماوند، شامل گاز و گازوئیل است که گاز بهعنوان سوخت اصلی و گازوئیل نقش جایگزین را دارد. عملیات اجرایی ساخت نیروگاه دماوند در بخش گاز از ۱۷ مهر سال ۱۳۸۰ شروع شد و کلیه واحدهای گازی این نیروگاه تا سال ۱۳۸۵ تحویل موقت و تا سال ۱۳۸۶ به کارفرما تحویل دائم شد.
عملیات اجرایی ساخت واحدهای بخار این نیروگاه از اول تیر سال ۱۳۸۵شروع شد و اولین واحد بخار این نیروگاه در سال ۱۳۸۸ وارد مدار شد و پس از آن تا نیمه اول سال ۱۳۹۱، مابقی واحدهای گازی این نیروگاه وارد مدار شدند.
2) نیروگاه شهید سلیمی نکا:
نیروگاه شهید سلیمی نکا، یکی از مهمترین سرمایههای ملی و از بزرگترین نیروگاههای کشور است. این نیروگاه متشکل از دو بخش مستقل بخاری و سیکل ترکیبی بوده که در ساحل دریایخزر و در ۲۵ کیلومتری شمال شهرستان نکا قرار دارد.
قرارداد احـداث واحد های بخـاری این نیروگاه، در سال ۱۳۵۴ بین وزارت نیرو و کنسرسیومی متشکل از سه شرکت آلمانی به نامهای BBCشرکتهای Babcock، Bilfinger و Berger منعقد شد و متعاقب آن،عملیـات احـداث در زمینی به مساحت ۱۳۶ هکتار شروع گردید.
اولین واحد بخار نیروگاه، در تاریخ 02/0۷/1358 و واحدهای بعدی هر یک به فاصله تقریبی شش ماه وارد مدار شدند.
امیر محمد جهانی- ورودی ۱۳۹۸ نفت