
گاهی یک فیچر سالها در محصول بدون تغییر میماند، نه چون عالی است، بلکه چون «کار میکند».
فیچر «قبض» در بلوبانک دقیقاً همین وضعیت را داشت.
کاربران قبضشان را پرداخت میکردند و کار جلو میرفت. اما تجربه آنقدر روان و کامل نبود که بتوان گفت همهچیز درست است. این پروژه از یک سوال ساده شروع شد:
آیا وقتش نرسیده دوباره به این فیچر نگاه کنیم؟
بلوبانک یک نئوبانک ایرانی با بیش از ۲۶ میلیون کاربر (تا مهر ۱۴۰۵) است که از سال ۱۳۹۹ فعالیت میکند. پرداخت قبض یکی از سرویسهای پایه و پرتکرار اپلیکیشن است؛ آب، برق، گاز، تلفن ثابت، موبایل و …
این ویژگی از اولین نسخههای بلو وجود داشت و تا مدتها تغییر جدی نکرده بود. نسخهای که داشتیم، فقط کمی جلوتر از یک MVP بود و از نظر تجربه کاربری جای کار زیادی داشت.
من از مهر ۱۴۰۱ بهعنوان Product Designer در لاینهای Reward، Payment و KYC فعالیت میکنم و در این پروژه مسئول بررسی تجربه فعلی، همکاری برای اجرای تست کاربردپذیری، طراحی راهحلهای جدید و آمادهسازی خروجی برای هندآف بودم.

در اولین پرداخت، مسیر اینطور بود:
انتخاب «قبض جدید» ← انتخاب نوع قبض ← ورود اطلاعات ← مشاهده استعلام در باتمشیت ← انتخاب میاندوره یا پایاندوره ← پرداخت

در دفعات بعدی:
انتخاب قبض از لیست ← مشاهده باتمشیت دعوت به پرداخت خودکار ← بستن آن ← مشاهده استعلام و انتخاب نوع قبض ← پرداخت
یکی از مشکلات اصلی همینجا بود. باتم شیت مزاحم که هنگام هر پرداخت ظاهر میشد.
باتمشیت پرداخت خودکار هر بار وسط مسیر پرداخت ظاهر میشد و تمرکز کاربر را از اکشن اصلی منحرف میکرد.
مدیریت پرداخت خودکار، تغییر نام قبض یا حذف قبض وابسته به لانگپرس بود؛ رفتاری که تقریباً کشف نمیشد و Discoverability بسیار پایینی داشت.
از نظر اطلاعات هم محدود بودیم. کاربر فقط مبلغ قبض و اسم قبض را میدید. تصمیم گرفتیم جزئیات کاملتری مثل نام مالک، آدرس و اطلاعات مرتبط هر قبض را نمایش دهیم تا برای کاربرانی که تعداد زیادی قبض دارند، شفافیت و اطمینان بیشتری ایجاد شود.
در کنار اینها، یک هدف مهم بیزنسی هم داشتیم: پروموت کردن پرداخت خودکار. میخواستیم کاربر لازم نباشد هر ماه وارد اپ شود تا قبض را پرداخت کند. هدف این بود که فقط نوتیفیکیشن دریافت کند که قبضش پرداخت شده است. اما این پروموشن نباید مزاحم فلوی پرداخت عادی میشد. در نسخه قبلی، این تعادل برقرار نشده بود.
با همکاری الهام تراکمه و سارینا سالمی تست کاربردپذیری با ۱۰ کاربر انجام دادیم (۵ اندروید و ۵ PWA).
سناریوهای تست کاربردپذیری قبض
۱- پرداخت قبض
۱-۱ پرداخت عادی: فرض کن میخوای قبض تلفن خونهتون رو پرداخت کنی
۱-۲ پرداخت اتوماتیک: فرض کن میخوای یه کاری کنی که قبضی که پرداخت کردی الان، هر ماه خودبهخود پرداخت بشه
۲- بررسی سوابق تراکنش
۲- سوابق تراکنش: فرض کن میخوای قبضهایی که قبلا پرداخت کردی رو ببینی
با تست کاربردیپذیری، چند نکته مهم مشخص شد:
خطاهای استعلام از سرویسهای ثالث زیاد بود و ما آنها را با Toast نمایش میدادیم؛ کامپوننتی که برای چنین خطاهای مهمی کافی نبود.
کاربران انتظار داشتند تاریخچه هر قبض در همان صفحه قبض نمایش داده شود، نه در صفحه گزارش مالی.
باتمشیتی که در هنگام پرداخت هر قبض مشاهده میشد، مزاحم کاربر میشد و تقریبا تمام کاربران آن را نادیده میگرفتند.
پیشنهاد میدادند بتوانند قبض را با نام دلخواهی مثل «قبض خانه» ذخیره کنند. (این امکان با لمس طولانی یا لانگ پرس روی قبض در دسترس بود، اما کاربران متوجه این رفتار نبودند)
دوست داشتند بخشی مشخص برای مدیریت همه پرداختهای خودکار داشته باشند.
این یافتهها کمک کرد تصویر کاملتری از مسئله داشته باشیم.
برای اینکه در فضای ذهنی خودمان نمانیم، چند اپلیکیشن دیگر را بررسی کردم. میخواستیم ببینیم دیگران چگونه پرداخت قبض و مدیریت پرداخت خودکار را طراحی کردهاند و چه الگوهایی جواب داده است.
تصمیماتی که گرفتیم، شامل چند بخش بود
۱- باتم شیت مزاحم پرداخت خودکار را از ابتدای فلو برداریم
۲- جای مناسبی برای پرداخت خودکار در نظر بگیریم و ست کردن قرارداد پرداخت خودکار را برای کاربر سادهتر کنیم
۳- تاریخچه پرداختهای هر قبض رو به سادهترین شکل در اختیار یوزر بگذاریم
۴- تجربه تغییر نام قبض را بهبود دهیم
ایدهها را روی کاغذ شروع کردم و بعد در فیگما توسعه دادم.

در یکی از نسخهها، پرداخت خودکار را به یک آیکن کوچک کنار دکمه پرداخت منتقل کردم و با Lottie Lab برای آن انیمیشن ساختم و دیزاین را پروتوتایپ کردم و تست کاربردپذیری گرفتیم؛ نتیجه قانعکننده نبود.
آیکن را تغییر دادم. دوباره تست گرفتیم. باز هم مسئله حل نشد.
اینجا مشخص شد مشکل در سطح آیکن نیست؛ ساختار تجربه باید تغییر کند.

در نهایت به دو راهکار رسیدم و مزایا و معایب هرکدام را کنار هم گذاشتم.
با آرش نکوئیمهر که متاسفانه امروز دیگر در بین ما نیست، امیراحمد باقرآبادی و ابی آقاپور، گزینهها را بررسی کردیم.

هرچه به ددلاین نزدیکتر میشدیم، فشار تصمیمگیری بیشتر میشد، اما مستندسازی شفاف گزینهها کمک کرد به یک تصمیم مشترک برسیم.

در نهایت پس از بررسیها، راهحل شماره ۲ را انتخاب کردیم و از آن تست کاربردپذیری با پروتوتایپ گرفتیم و بهخوبی کار میکرد.


در نسخه قبلی، هنگام فعالسازی پرداخت خودکار، کمترین مبلغ بهصورت پیشفرض انتخاب میشد.
با بررسی فنی متوجه شدیم آخرین استعلام قبض کاربر را در اختیار داریم. پیشنهاد دادم هنگام ورود به صفحه فعالسازی، آخرین مبلغ مبنا قرار گیرد و یک پله بالاتر از آن بهعنوان سقف پیشنهادی نمایش داده شود.
از آنجا که مبلغ قبوض معمولاً در یک بازه مشخص هستند، این تغییر ساده باعث شد کاربر سریعتر تصمیم بگیرد و یک کلیک کمتر انجام دهد.
بعد از انتشار ریدیزاین، فیدبکهای منفی مرتبط با تجربه و طراحی بهطرز قابل توجهی کاهش یافت و تقریباً به صفر رسید.
البته همچنان مشکلاتی مربوط به استعلام ناموفق یا عدم تسویه وجود داشت که ریشه در سرویسهای ثالث داشت. برای این بخش هم برنامههایی تعریف شد تا تجربه مواجهه با خطا بهتر شود و تماسهای پشتیبانی کاهش یابد.
در ویدیوی منتشرشده از پروژه، میتوان خروجی نهایی را دید؛ مسیری سادهتر، مدیریت شفافتر پرداخت خودکار، نمایش جزئیات کامل هر قبض (از جمله نام مالک و آدرس)، دسترسی مستقیم به تاریخچه پرداخت و تغییر نام قبض.
در ویدیو زیر میتوانید نتیجه نهایی این ریدیزاین را مشاهده کنید
صرفا کار کردن یک محصول به معنای داشتن تجربه خوب نیست.
پروموت کردن یک ویژگی مهم است، اما نه به قیمت ایجاد مزاحمت در اکشن اصلی.
در اختلافنظرها، استدلال مستند و شفاف از اصرار شخصی بهتر عمل میکند.
این پروژه بدون همکاری تیمی ممکن نبود.
از آرش نکوئیمهر که که متأسفانه درگذشته و دیگر بین ما نیست و امیراحمد باقرآبادی، پروداکت منیجرهای محصولات پرداختی برای همراهی سازندهشان سپاسگزارم.
و از الهام تراکمه و سارینا سالمی برای اجرای دقیق تستهای کاربردپذیری و ابی آقاپور برای فیدبکهای حین پروسه هم ممنونم.
اگر مطالعه این مسیر برایتان جالب بود، خوشحال میشوم نظرتان را بدانم و اگر فکر میکنید میتواند برای فرد دیگری مفید باشد، خوشحال میشوم آن را با دیگران به اشتراک بگذارید.