
✨نکته مهمی که در نگاه من باید به آن پرداخت این است که خلاصه خواندن و شنیدن داستانهای شاهنامه و همچنین به نثر خواندن آن باعث میشود بخش مهمی از شگفتی شاهنامه را درک نکنیم. بسنده کردن به شنیدهها و به نثر خواندن آن جدای از دست دادن شکوه ادبی شاهنامه، ما را از شناخت درست و دقیق شخصیتها بیبهره میکند.
چند ماه قبل که رزمنامه رستم و اسفندیار را میخواندم تازه فهمیدم چقدر شناخت و نگاه ما (شاهنامهنخواندهها) به اسفندیار نارسا و نادرست است. از چند نفر از نزدیکانم که جستهگریخته از شاهنامه خوانده بودند و شناختی از شخصیتها و سیر داستانیاش داشتند، پرسیدم نظرتان درباره اسفندیار چیست؟ فقط در یک کلمه به من بگویید او را بیشتر سفید میبینید یا سیاه؟ بدون فکر تصویر ذهنیتان از او را بگویید؟
همهشان گفتند سیاه!
گفتم: چرا؟!
گفتند: خب چون با رستم جنگید؟ و رستم او را با اینکه رویینتن بود با تیر زدن در چشمش کشت.
گفتم: همین؟ چون با رستم جنگید؟ مگر نمیدانید اسفندیار ارتش ایران را رهبری میکرد؟ و مجبور شد به دستور پدرش به جنگ رستم برود، آن هم چون رستم نافرمانی کرد؟
در نظر همه آنها رستم برابر بود با ایران در حالی که اسفندیار در جبهه درست بود. در سپاه ایران.
اسفندیار را طمع پادشاهی به جایی رساند که پدرش بخواهد اینگونه از شرش رها شود اما آیا سزاوار این است که او را سیاه ببینیم؟! آن هم شخصیتی صلحجو که تا آخر تلاش کرد رستم را با زبان نرم همراه کند. شخصیتی که رستم برای از دست رفتنش اشک میریزد و افسوس میخورد! در میانه این جنگ از خطاهای شخصیتهای دیگر و مرگ پسران اسفندیار به دست برادر و پسر رستم آگاهیم؟!
وقتی خودمان شاهنامه را نخوانیم همه وجههای یک شخصیت را نمیشناسیم. و فقط به شنیدههایمان بسنده میکنیم.
در داستان کَیکاوس هم به این نکته توجه کردم.
📌کَیکاوس پادشاهی سبکسر است که اشتباهات بسیاری دارد اما دوره فرمانرواییاش ماجراهای هیجانانگیز و شگفتانگیزی دارد که با خواندنشان چیزهای بیشتری از شخصیتها و از همه مهمتر جایگاه شاه و نزدیکانش در ایران باستان دستگیرمان میشود.
کیکاوس هم در نظر ما شخصیتی سیاه است. اما رنگها گویای همه چیز یک شخصیت نیستند.
کیکاوس بیخرد، زیادهخواه و پرخطاست اما جالب است که بدانیم کیکاوس هر بار تلاش میکند اشتباهاتش را جبران کند و داد را در کشور برقرار سازد.
به قول آقای بهادر قاسمی: «کیکاوس نه شاهی آرمانی مانند کیخسرو و نه شاهی باشکوه مانند جمشید است. او انسانی به راستی انسان است.»
انسانی کامل نیست اما مثل جمشید هم با یک اشتباه پایان کار خود و مردم را رقم نمیزند. مردم را گرفتار میکند اما برمیگردد و کشور را به سامان میکند.
📌یکی از ویژگیهای خوب کیکاوس که در داستان جنگ هاماوران دیده میشود، انتقادپذیری، پذیرش اشتباه و درصدد جبران برآمدن است.
📝اولین اشتباه کیکاوس که از میل زیادهخواه او میآید، لشکرکشی به مازندران است که رستم با گذر از هفتخوان میتواند او و سپاهیانش را از نابینایی و اسارت نجات دهد.
📝 دومین اشتباهش فریب شاه هاماوران را خوردن است که نکتههای گفتنی زیاد دارد.
پس از گرفتن هاماوران و تسلیم شدن شاه هاماوران، یکی از گویندگان به کاوس میگوید که شاه دختری دارد که از سرو بالاشْ زیباتر است...
و جفتِ خودت است:
بهشتیست آراسته پرنگار
چو خورشید تابان به خرمبهار
کیکاوس بااینکه کشور هاماوران و شاهش را گرفته است به خود این اجازه را نمیدهد که مستقیم برود و دختر شاه را از او بخواهد یا به بردگی ببرد.
کسی را نزد شاه میفرستد تا از او به نیکی بگوید و سودابه را برایش خواستگاری کند:
بجنبید کاووس را دل ز جای
چنین داد پاسخ که اینست رای
گزین کرد شاه از میان گروه
یکی مرد بیدار دانشپژوه
...
سودابه پس از ازدواج، به او از حیله پدرش هشدار میدهد اما کیکاوس گوش نمیسپارد و فریب میخورد و به جشنی که قرار است در آن خون به پا شود میرود. (این قسمت مرا یاد عروسی خونین گیمآوترونز انداخت!)
پس از اسارت کیکاوس و پهلوانان، شاه هاماوران دخترش را برمیگرداند. اما سودابه همان شخصیت سیاه شاهنامه، این چنین میگوید و پشت شوهر و سپاه ایران میایستد:
چرا روز جنگش نکردید بند
که جامهش زره بود و تختش سمند
..
فرستادگان را سگان کرد نام
سمن کرد پُر خون بر آوازِ کام
جدایی نخواهم ز کاووس گفت
وُ گرچه بود خاکْ او را نِهفت
چو کاوس را بند باید کَشید
مرا بیگنه سر بباید برید!
...
📝و سومین اشتباهش بر آسمان رفتنش با پرّ عقاب است که در آمل روی زمین میافتد...
پهلوانان ایران همه به دنبال اویند تا پیدایش میکنند.
گودرز وقتی به او میرسد این چنین سخت و خشمگین با او سخن میگوید:
بدو گفت گودرز: بیمارْسْتان
تو را جای زیباتر از شارْسْتان
به دشمن دِهی هر زمان جای خویش
نگویی به کس بیهدهرای خویش
سه بارت چُنین رنج و سختی فُتاد
سرت زآزمایش نگشت اوستاد:
(یعنی درس نگرفتی!)
....
در اینجا گودرز کیکاوس، شاهِ شاهان را بازخواست و تحقیر میکند و البته در آخر سخنش، نرمی هم نشان میدهد و با واژگانی مهربانانه و دلجویانه او را پند و اندرز میدهد.
کیکاوس شرمگین میشود:
فروماند کاوس و تشویر خورد
از آن نامداران و مردان مرد
چهل روز در انزوا گریه میکند و از خداوند خواستار بخشش میشود و کسی را نمیبیند..
چهل روز بر پیشِ یزدان به پای
بپَیمود خاک و بپرداخت جای
همی ریخت از دیدگان آبِ زرد
همی از جهان آفرین یاد کرد
...
همی رخ بمالید بر گرمخاک
نیایشکنان پیشِ یزدانِ پاک
در شاهنامه خیلی به این مورد برمیخوریم که ایرانیان در برابر پروردگار سجده میکردند.
درنهایت کیکاوس به خودش میآید و همه چیز را درست و به سامان میکند:
همه داد کرد و همه داد دید
ازیرا که گیتی همه باد دید
مریم جعفری تفرشی