بخش نهم
حمید دفترچه را نبست. نوک خودکار روی کاغذ مانده بود و جوهر، نقطهی کوچکی ساخته بود که آرامآرام در بافت صفحه پخش میشد. آن سوی میز، مرد مسئول ثبت نام زائران گمشده هنوز به فریادهای پدر جوانی گوش میداد که نام برادرش در هیچیک از فهرستها پیدا نمیشد. مرد چند بار شمارهها را از ابتدا خوانده بود. هر بار به انتها میرسید، لبهایش تکان میخورد و انگشتش روی ردیفی بینام متوقف میشد.
سروش گفت: «آخرین بار کجا دیده شده؟»
پدر جوان جواب نداد. کاغذی از جیبش بیرون آورد؛ تکهای از پاکت سیگار که نشانی روی آن نوشته شده بود. خط، کج و نامرتب بود. پایین نشانی، با خودکار آبی، جملهای اضافه شده بود: «اگر پیدایش نکردید، به حمید بگویید.»
حمید سر بلند کرد.
اسم خودش بود.
پدر جوان کاغذ را به سمت او گرفت. گفت: «شما را میشناسد؟»
حمید کاغذ را گرفت. نشانی برایش آشنا نبود؛ نام یک کوچه در شهری که سالها پیش، برای یک سخنرانی کوتاه به آنجا رفته بود. اما جملهی پایین پاکت، با آن شیوهی خاص نوشتن حرف «ح»، او را به خاطرهای دور کشاند: نامهای که زمانی از طرف یکی از شاگردان قدیمیاش دریافت کرده بود و هرگز جواب نداده بود.
«اسم برادرتان چیست؟»
مرد گفت: «رضا.»
حمید به سروش نگاه کرد. سروش چیزی نگفت؛ فقط منتظر ماند، مثل کسی که میداند بعضی درها را نمیشود از بیرون باز کرد.
حمید شمارهی تلفن روی پاکت را گرفت. سه بوق خورد. بعد صدای زنی آمد که نفسش را با دشواری از میان گریه بیرون میکشید. حمید نام خودش را گفت. زن ساکت شد. آنقدر که صدای کشیدهشدن صندلی از فاصلهای دور شنیده شد. سپس پرسید: «بالاخره یادتان آمد؟»
حمید نتوانست جواب بدهد.
زن گفت: «رضا سه سال است دنبال شما میگردد. میگفت فقط شما میدانید آن شب چه اتفاقی افتاد.»
تماس قطع شد.
حمید دوباره شماره را گرفت. خاموش بود.
سروش پرسید: «رضا کیست؟»
حمید پاکت را تا کرد و در جیب گذاشت. «نمیدانم.»
دروغش چنان سریع از دهانش بیرون آمد که خودش هم فرصت نکرد شکل آن را ببیند.
صبح روز بعد، قرار بود کاروان به راه بیفتد. زائران وسایلشان را جمع میکردند و مسئول موکب با بلندگو شمارهی اتوبوسها را اعلام میکرد. گوشهی حیاط، دختری هفتهشتساله با تکههای نان خشک برای گنجشکها ردیفی نامنظم ساخته بود. هر بار پرندهای نزدیک میشد، دختر با کف دست جلویش را میگرفت تا بقیه هم فرصت رسیدن داشته باشند. وقتی گنجشکی تکهای نان را برداشت و پرید، دختر مدتی به جای خالی آن خیره ماند و بعد نان دیگری گذاشت.
حمید این صحنه را دید، اما چیزی در دفترچه ننوشت.
در راه خروج، پیرمردی که شب قبل پیدایش کرده بودند، کنار ستون ایستاده بود. دخترش داشت دکمهی پیراهنش را میبست. پیرمرد ناگهان دست او را پس زد و گفت: «تو دختر من نیستی.»
زن دستهایش را پایین آورد. صورتش تغییر نکرد؛ تنها انگشتانش دور دکمهای که در دست داشت بسته شدند.
حمید چند قدم آنطرفتر ایستاد. منتظر بود سروش جلو برود، چیزی بگوید، کاری بکند. اما سروش فقط نگاه کرد. پیرمرد دوباره همان جمله را تکرار کرد. دخترش این بار پاسخ داد: «باشد بابا. پس من امروز دخترت نیستم. بیا برویم.»
دست پدرش را گرفت و راه افتادند.
حمید به زمین نگاه کرد. در ذهنش، جملهای که سالها در کلاسهایش تکرار کرده بود، شکل دیگری پیدا کرد: انسان را باید از کارهایش شناخت. جمله هنوز درست به نظر میرسید، اما دیگر نمیتوانست آن را مثل یک قفل مطمئن روی همهی درها بیندازد.
در ایستگاه، سروش متوجه شد که حمید از گروه فاصله گرفته است. نزدیکش آمد و گفت: «میآیی؟»
حمید پرسید: «اگر بفهمی کسی سالها چیزی را از تو پنهان کرده، چه میکنی؟»
سروش بند کولهاش را روی شانه جابهجا کرد. «بستگی دارد چه چیزی را پنهان کرده باشد.»
«اگر حقیقت، آدمی را که به او اعتماد داری، خراب کند؟»
سروش چند لحظه به او نگاه کرد. «شاید از اول هم آن آدم را درست ندیده بودی.»
حمید منتظر ادامه ماند. سروش ادامه نداد.
بلندگو شمارهی اتوبوس را اعلام کرد. جمعیت به حرکت درآمد. زنی با چمدانی صورتی از کنارشان گذشت و چرخ شکستهی چمدانش روی سنگفرش تقتق کرد. مردی که بلیت در دست داشت، از راننده دربارهی ساعت حرکت قطار پرسید. در آن شلوغی، زندگی با جزئیات کوچک و بیاعتنا به اضطراب حمید پیش میرفت.
حمید گفت: «من باید برگردم.»
سروش پرسید: «کجا؟»
«هنوز نمیدانم.»
سروش سر تکان داد. نه مانعش شد، نه تشویقش کرد. کولهاش را برداشت و به طرف اتوبوس رفت. حمید چند لحظه پشت سرش را نگاه کرد. میخواست صدایش بزند و چیزی بگوید؛ شاید اعترافی، شاید پرسشی که خودش هم صورت دقیقش را نمیشناخت. اما در میان صدای چرخها و بلندگو، نام سروش در گلویش ماند.
ظهر، حمید به نشانی روی پاکت رسید.
کوچه باریک بود و دیوارهایش از رطوبت، رنگهای نامتجانسی گرفته بودند. مغازهای در نبش کوچه ساعتهای خراب میخرید. پشت شیشهاش، ساعتهایی با عقربههای ایستاده آویزان بودند؛ یکی روی چهار و ده دقیقه مانده بود، دیگری روی هفت و بیستوپنج. حمید به ویترین نگاه کرد و بیاختیار یاد ساعت خانهی پدرش افتاد؛ ساعتی که سالها عقب میماند و پدرش هر جمعه آن را تنظیم میکرد.
پشت درِ خانه، گلدانی ترکخورده بود که از شکافش شاخهی باریکی بیرون آمده بود. زنگ زد.
کسی پاسخ نداد.
دوباره زنگ زد. از داخل، صدای کشیدهشدن چیزی روی زمین آمد. بعد سکوت.
روی در، کاغذ کوچکی چسبانده بودند: «اگر برای رضا آمدهاید، وارد نشوید.»
حمید کاغذ را خواند. پشت آن، با مداد نوشته شده بود: «مگر اینکه خودش فرستاده باشد.»
دستش را به دستگیره نزدیک کرد، اما پیش از آنکه لمسش کند، در از داخل باز شد.
جوانی لاغر با موهای بلند و پیراهنی خاکستری پشت در ایستاده بود. صورتش برای حمید ناآشنا بود؛ یا شاید چیزی در آن بود که حافظهاش از پذیرفتنش سر باز میزد. جوان گفت: «بالاخره آمدید.»
حمید پرسید: «تو رضا هستی؟»
جوان لبخند نزد. «نه.»
در را بازتر کرد و کنار رفت.
خانه بوی کاغذ نمکشیده و داروی تلخ میداد. روی میز، چند دفتر حساب، یک دوربین عکاسی قدیمی و ظرفی پر از پیچهای کوچک چیده شده بود. از اتاق انتهایی صدای دستگاهی میآمد که هر چند ثانیه یکبار خاموش و روشن میشد. جوان به صندلی اشاره کرد.
«رضا کجاست؟»
«اگر میدانستم، به شما نمیگفتم بیایید.»
حمید ایستاده ماند. «پس این نشانی را چه کسی فرستاده؟»
جوان یکی از دفترها را باز کرد. میان صفحهها، عکس کوچکی بود؛ مردی در حیاط مدرسه، کنار چند نوجوان. حمید خودش را در عکس شناخت. سالها جوانتر بود، با لبخندی که حالا به نظرش متعلق به شخص دیگری میآمد. کنار او پسری ایستاده بود که چهرهاش پشت لکهای سفید محو شده بود.
جوان گفت: «آن شب، شما گفتید هیچکس را ندیدهاید.»
حمید حس کرد هوا در اتاق تغییر کرده است. «کدام شب؟»
«شبی که رضا دیگر به خانه برنگشت.»
از اتاق انتهایی، صدای دستگاه قطع شد.
جوان سرش را برگرداند. چند لحظه گوش داد و سپس گفت: «باید بروید.»
حمید جلو آمد. «من چیزی را به یاد نمیآورم.»
«میدانم.»
«پس چرا مرا خواستهاید؟»
جوان عکس را برداشت و به سمت او گرفت. «چون رضا فکر میکند شما به یاد میآورید. و من فکر میکنم شاید حق با او باشد.»
حمید عکس را گرفت. لکهی سفید روی چهرهی پسر، از جنس پارگی کاغذ نبود؛ کسی با دقت آن قسمت را بریده و دوباره چسبانده بود. پشت عکس، با همان خط آشنا، یک جمله نوشته شده بود: «اگر روزی برگشت، نگذارید دوباره همهچیز را از اول تعریف کند.»
حمید عکس را برگرداند.
در اتاق انتهایی باز شد.
زنی با عصا بیرون آمد. موهایش کاملاً سفید بود و یک چشمش را با پارچهای نازک پوشانده بود. به حمید نگاه کرد، بعد به عکس. عصا را روی زمین گذاشت و گفت: «شما دیر کردهاید.»
حمید پرسید: «رضا کجاست؟»
زن به پنجره اشاره کرد. بیرون، حیاط کوچکی بود با یک درخت خشک و طنابی که چند لباس روی آن آویزان بود. هیچکس آنجا نبود.
«وقتی آمدید، اینجا بود.»
«کی رفت؟»
زن گفت: «قبل از آنکه شما برسید.»
حمید به طرف پنجره رفت. روی لبهی آن، یک خودکار آبی قرار داشت؛ خودکاری که بدنهاش ترک برداشته بود و گیرهاش با چسب نواری بسته شده بود. آن را میشناخت. سالها پیش، در مدرسهای دور، همین خودکار را به دانشآموزی داده بود که همیشه تکالیفش را با مداد مینوشت.
«این مال رضاست؟»
زن جواب نداد.
جوان دفتر را بست. «دیگر باید بروید.»
حمید خودکار را برداشت و در جیب گذاشت. خواست سؤال دیگری بپرسد، اما صدای زنگ تلفن از روی میز بلند شد. جوان گوشی را برداشت. به چند کلمه گوش داد و بعد آهسته گفت: «نه، هنوز اینجاست.»
حمید برگشت.
جوان گوشی را پایین آورد و به او نگاه کرد. «گفتهاند شما را نگه نداریم.»
«چه کسی؟»
جوان گوشی را روی میز گذاشت. «خود رضا.»
حمید از خانه بیرون آمد. کوچه همان کوچه بود، مغازهی ساعتفروشی همانجا بود و ساعتهای پشت شیشه هنوز زمانهای متفاوتی را نشان میدادند. او به سمت خیابان اصلی رفت و در نخستین ایستگاه نشست. دفترچه را باز کرد. صفحهی آخر سفید بود.
نوشت: «امروز کسی را پیدا نکردم.»
مکث کرد.
بعد جمله را خط زد.
نوشت: «امروز کسی مرا پیدا کرد.»
این را هم خط زد.
دفترچه را بست و در کیف گذاشت. اتوبوسی رسید، درهایش باز شد و راننده مقصد را اعلام کرد. حمید سوار نشد. چند دقیقه بعد، تلفنش لرزید. شماره ناشناس بود. پیامی روی صفحه ظاهر شد:
«آن شب، شما تنها کسی نبودید که در را باز نکرد.»
حمید چند بار پیام را خواند. خواست تماس بگیرد، اما شماره دیگر در دسترس نبود. به پشت سر نگاه کرد. خیابان پر از آدم بود؛ مردی با جعبهی شیرینی، زنی که با تلفن حرف میزد، کودکی که بند کفشش باز شده بود. هیچکدام به او نگاه نمیکردند.
تلفن دوباره لرزید.
این بار فقط یک عکس بود: راهرویی تاریک، دری نیمهباز، و سایهی کسی که پشت آن ایستاده بود. عکس آنقدر تار بود که نمیشد فهمید سایه به کدام سمت نگاه میکند.
حمید تصویر را بزرگ کرد. در گوشهی پایین، چیزی شبیه تاریخ دیده میشد؛ روزی که سالها پیش، در دفتر مدرسه ثبت کرده بود. همان روزی که از آن به بعد، نام یکی از شاگردانش از فهرست کلاس حذف شده بود.
بلند شد.
درست همان لحظه، پیرمردی که کنار ایستگاه روزنامه میفروخت، دستش را گرفت و پرسید: «ببخشید آقا، ساعت چند است؟»
حمید به ساعتش نگاه کرد. عقربهها از کار افتاده بودند.
گفت: «نمیدانم.»
پیرمرد دستش را رها کرد و به راه افتاد.
حمید دوباره به عکس نگاه کرد. پیام دیگری نیامد. نه نامی، نه نشانیای، نه توضیحی. تنها تصویر دری بود که کسی آن را تا نیمه باز گذاشته بود.
او میتوانست به خانه برگردد. میتوانست به نزدیکترین ایستگاه برود و مسیر دیگری را انتخاب کند. میتوانست شمارهی مدرسهی قدیمی را پیدا کند، سراغ پروندهها برود، یا عکس را پاک کند و وانمود کند هرگز آن را ندیده است.
دستش در جیب، دور خودکار آبی بسته شد.
در آن سوی خیابان، پسری از میان جمعیت گذشت. لحظهای سر برگرداند. حمید صورتش را ندید؛ فقط حرکت دستش را دید که دو انگشت را به نشانهای کوتاه بالا آورد، درست همانطور که شاگردانش سالها پیش هنگام درخواست اجازه از او استفاده میکردند.
حمید از جا بلند شد.
چراغ عابر پیاده قرمز بود.
پسر به انتهای خیابان رسید و پشت کامیونی که کنار جدول توقف کرده بود ناپدید شد. چراغ سبز شد. جمعیت به حرکت درآمد.
حمید یک قدم برداشت، اما همانجا ماند.
تلفن در دستش روشن شد. این بار پیام از شمارهی خودش بود؛ پیامی که نه فرستاده بود و نه در تاریخچهی مکالماتش وجود داشت:
«اگر میخواهی بدانی آن شب چه شد، این بار در را باز کن.»
زیر پیام، نشانی دیگری آمده بود.
حمید نشانی را خواند. بعد صفحه را خاموش کرد و به راه افتاد؛ نه به سوی ایستگاه، نه به سوی خانه، بلکه به سمتی که خودش هم نمیتوانست توضیح دهد چرا انتخابش کرده است.
چند خیابان آنطرفتر، صدای آژیر آمبولانس بلند شد. تلفنش دوباره لرزید. او برنگشت.
در انتهای کوچه، دری فلزی بود با شمارهای که رنگ آن تقریباً پاک شده بود. زیر شماره، با ماژیک سیاه نوشته بودند: «ورود ممنوع.»
حمید دستش را بالا برد.
از پشت در صدایی آمد؛ صدای کسی که نام او را آهسته و بیتردید صدا میزد.
او دستش را پایین آورد.
بعد، از داخل جیبش خودکار آبی را بیرون کشید. درپوشش را باز کرد. روی دیوار کنار در، با خطی لرزان نوشت:
«من آمدم.»
خودکار از دستش افتاد و زیر در غلتید.
از آن سوی در، صدای کشیدهشدن چیزی روی زمین آمد. بعد سکوت.
حمید یک بار دیگر به نوشته نگاه کرد. باد از سر کوچه پیچید و کاغذ کوچکی را روی آسفالت به حرکت درآورد. کاغذ به دیوار خورد، برگشت و درست کنار کفش او ایستاد.
روی آن، با همان خطی که در عکس دیده بود، نوشته شده بود:
«کدامیک از ما؟»
حمید خم شد و کاغذ را برداشت. پشت آن، چیزی نوشته نشده بود؛ فقط جای فشاری عمیق روی الیاف کاغذ مانده بود، انگار کسی جملهای را با خودکار بیجوهر نوشته باشد.
سه بار به در کوبید.
بار اول، صدای ضربه در کوچه پیچید. بار دوم، از پشت دیوار صدای سرفهای آمد. بار سوم، صدای قدمهایی شنیده شد که به در نزدیک شدند و درست پشت آن ایستادند.
حمید نفسش را نگه داشت.
قفل چرخید.
اما در باز نشد.
از پشت در، صدای خودش را شنید؛ همان خش مختصر انتهای جملهها، همان مکث پیش از گفتن نام آدمها. صدا گفت: «حمید، این بار هم میخواهی بگویی چیزی ندیدی؟»
دستش را از روی در برداشت.
در انتهای کوچه، چراغ یک مغازه خاموش شد. صدای موتور دور شد. جایی در ساختمان روبهرو، کودکی خندید و زنی پنجره را بست.
حمید دهان باز کرد، اما جوابی نداشت.
قفل دوباره چرخید.
این بار دستگیره پایین رفت.
حمید یک قدم عقب کشید. از شکاف باریک زیر در، تکهای کاغذ بیرون آمد و مقابل کفشهایش متوقف شد. روی آن، با خطی که حالا دیگر نمیتوانست انکارش کند، نوشته بودند:
«اگر وارد شدی، او را خواهی دید. اگر رفتی، شاید دیگر هیچوقت نفهمی چه کسی پشت در بود.»
حمید به دو سوی کوچه نگاه کرد. خیابان خلوت بود. در نیمهباز مانده بود و از داخل، بوی کاغذ سوخته میآمد.
او دستش را به سمت دستگیره برد.
در همان لحظه، تلفنش زنگ خورد.
روی صفحه، نام سروش افتاده بود.
حمید پاسخ داد، اما پیش از آنکه چیزی بگوید، سروش پرسید: «حمید، کجایی؟»
حمید چشم از در برنداشت.
گفت: «پشت یک در.»
چند ثانیه سکوت برقرار شد. بعد سروش گفت: «کدام در؟»
حمید خواست نشانی را بخواند، اما وقتی به پلاک نگاه کرد، شمارهای وجود نداشت. رنگ کهنهی روی فلز ورآمده بود و زیر آن، جای چند رقم پاکشده دیده میشد.
گفت: «نمیدانم.»
صدای سروش دور شد. چیزی گفت که حمید نشنید. بعد تماس قطع شد.
در همچنان نیمهباز بود.
حمید به جیبش دست برد. خودکار آبی دیگر آنجا نبود. به زیر در نگاه کرد؛ از شکاف باریک، سایهای عقب رفت.
او یک قدم جلو گذاشت.
در را هل داد.
همزمان، چراغهای کوچه خاموش شدند.
وقتی روشنایی برگشت، کوچه خالی بود. نه دری در انتهای آن دیده میشد، نه شمارهای روی دیوار، نه کاغذی روی زمین. تنها لکهی کوچکی از جوهر آبی کنار کفش حمید مانده بود.
تلفنش روشن شد.
یک پیام تازه رسیده بود.
فرستنده: رضا.
متن پیام فقط یک جمله بود:
«حالا نوبت توست که شهادت بدهی.»
حمید مدت زیادی به صفحه نگاه کرد. سپس تلفن را خاموش کرد و در جیب گذاشت.
در مسیر برگشت، از کنار مغازهی ساعتفروشی گذشت. ساعتها هنوز همان زمانهای نامرتب را نشان میدادند. پشت شیشه، میان ساعتهای ازکارافتاده، ساعت کوچکی را دید که عقربههایش حرکت میکردند.
روی صفحهی ساعت، شش و ده دقیقه بود.
حمید ایستاد.
این همان ساعتی بود که سالها پیش، در دفتر مدرسه، کنار نام رضا نوشته شده بود؛ ساعت آخرین حضورش.
مغازه تعطیل بود. پشت شیشه، کاغذی تازه چسبانده بودند:
«ساعتهای خراب خریداری میشود.»
حمید دستش را روی شیشه گذاشت. انعکاس صورتش میان عقربهها افتاد و برای لحظهای، پشت سر خودش چهرهی جوانی را دید که در عکس بریده شده بود.
برگشت.
کسی آنجا نبود.
وقتی دوباره به شیشه نگاه کرد، ساعت کوچک از حرکت ایستاده بود.
حمید راه افتاد. نه میدانست رضا کجاست، نه میدانست آن شب چه اتفاقی افتاده، نه حتی مطمئن بود پیامی که دریافت کرده بود واقعاً از طرف او فرستاده شده است. تنها چیزی که میدانست این بود که فردا باید به مدرسهی قدیمیاش برود و پروندهای را که سالها از دیدنش پرهیز کرده بود، پیدا کند.
شاید آنجا پاسخی منتظرش بود.
شاید هم نام دیگری از فهرست حذف شده بود.
وقتی به چهارراه رسید، چراغ قرمز شد. حمید ایستاد. در ویترین خاموش یک مغازه، انعکاس خودش را دید که کنار مردی ناشناس ایستاده بود.
مرد در انعکاس سرش را به سوی او برگرداند.
حمید هم برگشت.
هیچکس کنارش نبود.
چراغ سبز شد.
او از خیابان گذشت، درحالیکه نمیدانست آنچه پشت سر گذاشته، آغاز یک جستوجو بوده است یا آخرین فرصت برای فرار.
در جیبش، تلفن خاموش بود.
اما درست پیش از آنکه به انتهای خیابان برسد، صدای دریافت پیام از آن بلند شد.
حمید نایستاد.
این بار، راه رفتن را ادامه داد.