
خورشید، بیرحمانه بر جاده میتابید. ستونهای شمارهدار یکییکی پشت سر میماندند و موج آدمها، آرام اما بیوقفه پیش میرفت. گاهی سکوت میان حمید و سروش، از تمام گفتوگوهایشان طولانیتر میشد. عجیب بود؛ حمید از آن سکوت فرار نمیکرد. انگار جاده، برای نخستین بار، به او یاد داده بود که همه سؤالها لازم نیست همان لحظه پاسخ داده شوند.
نزدیک ظهر، کنار موکبی ایستادند که پیرمردی عراقی با دستانی لرزان، کفش زائران را واکس میزد. صفی نبود. هرکس مینشست، پیرمرد با همان دقت، خاک کفشهایش را میگرفت، بندها را مرتب میکرد و با لبخندی که بیشتر شبیه دعا بود، بدرقهاش میکرد. نه صندوقی بود، نه تابلوی نذورات، نه حتی ظرفی برای پول. حمید مدتی نگاهش کرد و بعد گفت:
ـ «اگر هدفش خدمت است، چرا کفش واکس میزند؟ میتواند هزار کار مفیدتر انجام دهد.»
سروش پرسید:
ـ «مفیدتر برای چه کسی؟»
ـ «برای جامعه. برای اقتصاد. برای آموزش. برای درمان. این همه انرژی انسانی، صرف کاری میشود که ارزش افزودهای تولید نمیکند.»
سروش روی زمین نشست و مشتی خاک را میان انگشتانش گرفت.
ـ «تو ارزش را همیشه با خروجی میسنجی؟»
حمید با اطمینان گفت:
ـ «مگر معیار دیگری هم وجود دارد؟»
سروش خاک را آرام روی زمین ریخت.
ـ «اگر مادری تمام شب کنار تخت فرزند بیمارش بیدار بماند، از نظر اقتصادی هیچ ارزش افزودهای تولید نکرده است. اما اگر همان مادر نباشد، شاید فردا پزشکی هم نباشد که بیماری را درمان کند. بعضی کارها، انسان را میسازند؛ نه محصول را.»
حمید خواست پاسخ بدهد، اما پیرمرد عراقی، همان لحظه، مقابل جوانی که کفشهایش پاره بود، زانو زد. بند کفش را گره زد، دست بر شانهاش گذاشت و پیشانیاش را بوسید.
آن صحنه، بیشتر از هر استدلالی، ذهن حمید را آشفته کرد.
چند کیلومتر بعد، دوباره خودش آغازگر بحث شد.
ـ «یک سؤال دیگر.»
سروش خندید.
ـ «حدس زده بودم.»
حمید گفت:
ـ «در علوم اعصاب، تجربههای دینی را با فعالیت بخشهای مشخصی از مغز توضیح میدهند. وقتی دعا میکنی، مدارهای عصبی خاصی فعال میشوند. وقتی کسی احساس حضور خدا میکند، میتوان همان حالت را با تحریک الکتریکی مغز هم ایجاد کرد. اگر تجربه معنوی محصول مغز است، چرا باید آن را ارتباط با خدا بدانیم؟»
سروش این بار مدت زیادی سکوت کرد.
آنقدر که حمید گمان کرد پاسخی ندارد.
سرانجام گفت:
ـ «وقتی مادرت را میبینی، کدام بخش مغزت فعال میشود؟»
حمید ابرو بالا انداخت.
ـ «این چه ربطی دارد؟»
ـ «جواب بده.»
ـ «نمیدانم... بخشهای مربوط به حافظه، احساس، بینایی...»
ـ «خوب. اگر روزی دانشمندی نشان دهد هنگام دیدن مادرت، دقیقاً کدام نورونها فعال میشوند، آیا نتیجه میگیری مادرت وجود ندارد و همهچیز فقط فعالیت نورونهاست؟»
حمید گفت:
ـ «نه... آن فعالیت، نحوه ادراک من را توضیح میدهد، نه وجود مادرم را.»
سروش سر تکان داد.
ـ «دقیقاً. علوم اعصاب میتوانند بگویند تجربه چگونه در مغز بازنمایی میشود؛ اما از این، نمیشود نتیجه گرفت متعلق آن تجربه وجود ندارد. نقشه، خودِ شهر نیست.»
حمید این بار چیزی نگفت.
او میدانست سروش، برهان وجود خدا اقامه نکرده است.
اما میدانست خودش هم دیگر نمیتواند با همان استدلال قبلی، مسئله را تمامشده بداند.
جاده ادامه داشت.
خورشید، همان خورشید بود.
خاک، همان خاک.
اما برای نخستین بار، حمید احساس کرد بعضی از سؤالهایش، نه پاسخ، بلکه بازنویسی میخواهند.
او دفترچه را بیرون آورد.
مدتی به صفحه سفید خیره ماند.
بعد، زیر تمام یادداشتهای روزهای گذشته، فقط یک جمله نوشت:
«شاید سالها به دنبال پاسخ بودهام، در حالی که هنوز پرسش را درست نفهمیده بودم.»
دفتر را بست.
در دوردست، گنبدی هنوز دیده نمیشد.
اما جاده، آرامآرام، داشت به جایی میرسید که دیگر با چشم دیده نمیشد؛ جایی در درون مردی که تمام عمر، یقین را با حقیقت اشتباه گرفته بود.