صبح، جاده هنوز از خواب کامل بیدار نشده بود. نسیمی گرم، بوی نان تازه و چای هلدار را از موکبها برمیداشت و میان جمعیت میگرداند. صدای قدمها، مثل موجی آرام، روی آسفالت جاری بود؛ هزاران قدم، بیآنکه فرماندهای داشته باشند، در یک ریتم نانوشته پیش میرفتند.
حمید از عادت همیشگیاش دست نکشیده بود. هر چند کیلومتر، دفترچه را از جیب پیراهنش بیرون میآورد، چیزی مینوشت و دوباره در جیب میگذاشت.
«انگیزه، هنوز مجهول است.
این حجم از فداکاری، با الگوهای رایج رفتار عقلانی سازگار نیست.»
دفتر را بست و نگاهش به سروش افتاد.
از صبح، کمتر از چند جمله با هم حرف زده بودند.
سروش جلوتر از او راه میرفت؛ گاهی خم میشد بطری آبی را که کسی روی زمین انداخته بود برمیداشت، گاهی ویلچر پیرمردی را چند صد متر هل میداد و بیآنکه منتظر تشکر بماند، دوباره در جمعیت گم میشد.
حمید چند بار خواست بپرسد:
«چرا این کارها را میکنی؟»
اما هر بار سؤال را فرو خورد.
احساس میکرد اگر بپرسد، ارزش آن صحنهها کمتر میشود.
نزدیک ظهر، کنار موکبی توقف کردند.
چند نوجوان عراقی با شلنگ، آب روی آسفالت میپاشیدند تا گرمای زمین کمتر شود.
پیرمردی که به سختی راه میرفت، پایش لغزید.
سینی غذا از دستش رها شد.
برنج، روی زمین پخش شد.
چند نفر برگشتند نگاه کردند.
بعد دوباره به راهشان ادامه دادند.
سروش بیدرنگ زانو زد.
بدون آنکه حرفی بزند، دانههای برنج را با دست جمع کرد تا کسی روی آنها پا نگذارد.
بعد پیرمرد را آرام روی صندلی نشاند.
یکی دیگر برایش غذا آورد.
ماجرا کمتر از دو دقیقه طول کشید.
نه کسی صلوات فرستاد.
نه کسی فیلم گرفت.
نه کسی تشویق کرد.
انگار هیچ اتفاق مهمی نیفتاده بود.
اما حمید، تمام آن دو دقیقه را از پشت دفترچهاش دیده بود.
بعدازظهر، آفتاب تندتر شد.
سروش قمقمهاش را برداشت.
تکان داد.
خالی بود.
چند قدم جلوتر، کودکی افغان، لبهای خشکیدهاش را با زبان تر میکرد.
سروش بیآنکه چیزی بگوید، به نزدیکترین موکب رفت.
با یک بطری آب برگشت.
بطری را در دست کودک گذاشت.
خودش، تا موکب بعدی، تشنه ماند.
حمید این بار نتوانست سکوت کند.
آرام گفت:
ـ خودت هم تشنه بودی.
سروش شانه بالا انداخت.
ـ او بیشتر بود.
همین.
نه توضیحی.
نه حدیثی.
نه استدلالی.
فقط دو کلمه.
حمید حس کرد پاسخ، بیش از آنکه در جمله باشد، در فاصلهی میان آن دو کلمه پنهان است.
غروب، آسمان به رنگ مس درآمده بود.
جمعیت آرامتر راه میرفت.
صدای نوحهای عربی از دور میآمد.
حمید کنار ستون شمارهی هفتصد و اندی نشست.
دفترچه را باز کرد.
چند دقیقه فقط به صفحهی سفید نگاه کرد.
بعد نوشت:
«فرضیه: شاید انسان همیشه بر اساس سود شخصی تصمیم نمیگیرد.»
چند ثانیه مکث کرد.
کلمهی «شاید» را خط نزد.
برای مردی که سالها با قطعیت درس داده بود، همین «شاید»، سنگینترین واژهی آن روز بود.
شب، موکب شلوغتر از همیشه بود.
هر جا چشم میچرخید، پتو، کوله و آدم بود.
حمید جایی در گوشهی حسینیه پیدا کرد.
خواست بخوابد.
صدای خشخش جارو، خواب را از چشمش گرفت.
سر بلند کرد.
سروش بود.
در تاریکی، وقتی بیشتر زائران خواب بودند، بیصدا کف حسینیه را جارو میزد.
نه مسئول موکب بود.
نه کسی از او خواسته بود.
نه حتی کسی بیدار بود که ببیند.
حمید خواست صدایش بزند.
اما منصرف شد.
بعضی کارها، اگر دیده شوند، انگار چیزی از زیباییشان کم میشود.
او دوباره دراز کشید.
چشمهایش را بست.
اما صدای آرام جارو، بیشتر از هر سخنرانی، در ذهنش میپیچید.
آن شب، برای نخستین بار، دفترچه را نبست.
باز گذاشت.
در آخرین صفحهای که نوشته بود، تنها یک جمله اضافه کرد:
«امروز، هیچ استدلالی نشنیدم؛ اما چند باور قدیمیام، بیصدا ترک برداشتند.»*
بیرون، جاده همچنان بیدار بود.
و حمید، هنوز نمیدانست که بزرگترین بحثهای زندگیاش، دیگر نه در کلاس دانشگاه، که در سکوت همین جاده در جریان است.