



بررسی دستنوشتههای قاچاق شده Codex Persicus به بخش سرخ کتابخانه واتیکان و تحلیل اشعار حماسی آگرشاه مروزی در رد جلالالدین بلخی، فلاسفه یونان و گوروهای هند.
بررسی افشای اسناد سرّی بخش سرخ کتابخانه واتیکان درباره آگرشاه مروزی؛ فیلسوف و جادوپژوه بحثبرانگیز قرن هفتم هجری. تحلیل اشعار حماسی و دستنوشتههای قاچاقشدهای که به نام "کتاب عصیان" در تقابل با طریقت مولانا، فلاسفه بیزانس و گوروهای هند نگاشته شدهاند.
حماسهنامهٔ تاریک آگرشاه مروزی
جهان جز به تاریکِ ماده نبود
کسی جامِ رحمت به مستان نداد
بگفتا که «از رب بجویید راه»؟
که محروم ماند هر که شد بیکلاه؟
مگو از ادب نزدِ شاهانِ وهم
که این بندِ بندگی است، بیفهم و سهم
ادب چیست؟ زنجیرِ افکارِ سست
که در ذهنِ ترسندگان جای جست
همان به که محروم باشی ز رب
بشویی ز افلاک، نام و نسب
منم آن کلامی که عصیان کند
نه طاعت پذیرد، نه احسان کند
جهان ساختارِ دگرگونی است
نه از بخششِ ایزدِ خونی است
به دستانِ خود شو خدای زمین
مبند دل به افلاک و کفر و یقین
اگر اهرمن، عقلِ بیدارِ ماست
پس این بیادب، شاهِ اقطارِ ماست!
(۱)
گر آیید با تیغِ ایمان و بند
زنم پتکِ برهان به چرخِ بلند
به میدان بیایید ای زاهدان
که پوچ است این خیمهٔ عابدان
نبرد من و خیلِ سجادهکِش
چو نوردِ خرد شد به موهومِ خوش
شکستم بتان را به گرزِ سخن
نماند اثر از خدای کهن
(۲)
نه آغازی این خاک را بود و هست
نه پایان به دستِ بتِ خودپرست
همه هستی از هیچ سر برکشید
کسی رنگِ غایت در این رخ ندید
اراده است و ماده در این کارزار
نه پاداشِ عقبی، نه روزِ شمار
بمیرد جهان و نماند به جای
نه شاهی بجوید، نه دیگر خدای
(۳)
منم آن که ترکیبِ عالم گسیخت
به پاتیلِ مس، خونِ افلاک ریخت
دگرگون کنم ساختارِ زمین
بکاهیدم از جوهرِ کفر و دین
به امرِ اراده، مس آمد طلا
نه با نامِ یزدان و دفعِ بلا
سیهتیغِ جادو به دستم روان
بپیچد به علمم زمین و زمان
(۴)
بگو با خلایق ز ارکانِ خاک
که «آگر» نترسد ز سقفِ مغاک
منم «آگر» آن شعلهٔ سرکشان
که از ریشِ زاهد برآرم فشان
خدا مرده در ذهنِ تاریکِ من
پدید آمد این چامهٔ پیشافکن
« آگرشاه مروزی »
« آگرنامه »
کتابچهٔ منظوم عصیان: مناظرهٔ آگرشاه مروزی با صوفیان
بخش اول: ورود به خانقاه و آغاز مناظره با صوفیان
(روایت ورود آگرشاه به جمع صوفیان مرو و به چالش کشیدن پیر خانقاه)
یکی روزِ تاریک در شهرِ مرو
برآمد یکی مرد، سرکش چو سرو
به خانقاهِ صوفی خرامید تیز
به سر شورِ پیکار و دستِ ستیز
نشسته به زانو در آن حلقه پیر
به گردِ دکانش مریدان اسیر
بگفتا به صوفی که ای پیرِ کور
چه خوانی در این حجرهٔ پر ز گور؟
چرا عمر در وهمِ خوش باختی؟
ز هیچ، این همه قصه پرداختی؟
برآشفت صوفی و صیحه کشید
که «این بیادب از کجا سر رسید؟»
بگفت: «از خدا جوی توفیق و راه
که محروم ماند ز حق، کمکلاه
ادب کن، که محروم ز لطفِ خدای
شود هر که کج برکشد در سرای»
بخندید «آگر» به بانگی بلند
که لرزید بر پای، سقف و کمند!
------------------------------
بخش دوم: تازیانه بر اخلاق کلاسیک و ابیات سنتی
(پاسخهای تند، مستقیم و ماتریالیستی به مفاهیم اخلاقی، طاعت، قضا و قدر و ادبِ صوفیانه)
بگفت آنگهی «آگر» تیزمغز:
«شنو پاسخِ من ز ابیاتِ نغز!
مگو از ادب نزد شاهانِ وهم
که این بندِ بندگی است، بیفهم و سهم
مگو "پای در دامنِ صبر کِش"
که صبر است افیونِ تودهیْ پرش
مگو "هر چه آید ز خیر و ز شر
قضا و قدر کرده بر تو اثر"
قضا چیست؟ ترسِ عیانِ دوان
که افکنده زاهد به جانِ جوان
تو گویی: "به دنیا مکن دلخوشی
بکش نفس را تا که حق را کشی"
منم دشمنِ زهد و این نفسکُش
جهان را به نقد اراده بکُش!
هر آن کس که زانو زد و بنده شد
به چشمانِ من مرده، کِی زنده شد؟
شوم بیادب تا که ویران کنم
هر آن کعبه کز ترسِ یزدان کنم!
بمیرید در وهمِ خود ای کسان
که پوچ است این چرخ و این ناکسان!»
------------------------------
بخش سوم: طغیان جادوی سیاه و دگرگونی عناصر
(روایت فانتزی و جادویی از دگرگون کردن ساختار ماده توسط آگرشاه برای تحقیر صوفیان)
چو صوفی شنید این سخن، شد تباه
دعا کرد و برخواند نفرین به شاه
که «ایزد به آتش بسوزد تو را
به چاهِ قیامت بدوزد تو را»
«آگر» تیره لبخند زد بر دعاش
برون کرد پاتیلِ مس از رداش!
به پاتیلِ مس، خونِ افلاک ریخت
به امرِ اراده، جهان را گسیخت
بخواند آن فسونهای ماتریال
که لرزید از آن، جوهرِ ماه و سال
ز جادوی تیره، ز علمِ غریب
فلزات را داد شکلی عجیب
مسِ کهنه ناگه به کردارِ آب
روان شد، طلا شد چو زرینآفتاب!
عناصر به دستش دگرگون شدند
قوانینِ افلاک، پرخون شدند
بگفت: «این منم شاهِ دگرگونیام
نه محتاجِ یک ایزدِ خونیام
طلا ساختم مس به نیروی خویش
نه با نامِ یزدان و طاعت و کیش!»
------------------------------
بخش چهارم: تخلص آگر و پایان کتابچه
(پیروزی فلسفه نیهیلیسم بر صوفیان و خروج آگرشاه از خانقاه)
مریدان ز وحشت به زانو شدند
ز جادوی «آگر»، دگرگون شدند
بفرمود «آگر» به پیرِ مغاک:
«ببین قدرتِ عقل و ارکانِ خاک!
خدا مرده در ذهنِ تاریکِ من
پدید آمد این چامهٔ پیشافکن
منم «آگر» آن شعلهٔ سرکشان
که از ریشِ زاهد برآرم فشان
نترسم ز دوزخ، نخواهم بهشت
که ماده خودش این جهان را نبشت»
بگفت این و شد از خانقاهِ مرو
برآمد ز ویرانیاش، مثلِ سرو...
مقدمهٔ منثور: کتابِ عصیانِ آگرشاه (به سبک عهد عتیق و متون تاریک)
۱. این است سخنِ آگرشاه مروزی، آن زمان که از تاریکیِ رَحِمِ خاک برخاست و در چشمانِ ابناءِ بشر نگریست و آنان را اسیرِ بتهای خویش یافت.
۲. و آگر در میانِ آنان ایستاد و بانگ برآورد: «ای تسبیحگویانِ عدم و ای ساجدانِ پوچی! چرا زندگان را در گورِ طاعت دفن میکنید و گوش به ندای آسمانی میسپارید که دهانش لبریز از سکوتِ مرگ است؟»
۳. آسمان تهی است و زمین از گوشت و استخوانِ شما بارور؛ پس کجاست آن که به شما وعدهٔ فردوس داد، جز در جمجمههای لرزانِ خودتان؟
۴. حقیقت آن است که ماده، نخستین و واپسین است؛ نه آغازی بر آن بود و نه پایانی بر آن مقدر. آنچه هست، اراده است و دگرگونی عناصر، و هر آنچه جز این است، افیونِ ضعفاست تا رنجِ بندگی را تاب آورند.
۵. منم آگر، آتشی که در خرمنِ لاهوت میافتد. من نیامدهام تا شما را تسلی دهم، بلکه آمدهام تا بتهای درونتان را با پتکِ برهان خرد کنم.
۶. ارادهٔ خود را بر ارکانِ خاک تحمیل کنید، که در سقفِ تاریکِ مغاک، نه پاداشی در کار است و نه روزِ شماری. هر که بنده زیست، مرده شست؛ و هر که طغیان کرد، بر جهان شاهی یافت.
------------------------------
بخش پنجم از منظومه: ورود مولانا و آغاز نبرد کلامی
(روایت برخورد داستانی آگرشاه با مولانا جلالالدین بلخی در بلخ)
چو آگر ز شهرِ مرو شد روان
به سوی دگر تافت اسبِ زمان
بشد سوی بلخ آن فسونگرپناه
به سر تاجِ ماده، به دستش کلاه
شنید از جلالالدینِ نامور
که از عشقِ ایزد بگوید خبر
بشد نزدِ او در تماشاگهی
که رقصان بُدند آن گروهِ رهی
جلالالدین به گردِ خود چرخ داشت
به سینه به جز عشقِ یزدان نداشت
بگفتش که «ای پیرِ پر هایوهو!
چه جویی در این چرخِ بیرنگوبو؟
خداوندِ تو چیست جز وهمِ زشت؟
که در مغزِ تو این فسانهها نبشت؟
بگو از چه رخصت کنی در سماع؟
کجا ماده دارد به وهمت شجاع؟»
بشد تیره چشمانِ پیرِ بلخ
برآورد بانگی به کردارِ تلخ:
«ادب کن که این چرخ، نوارِ خداست
سماعِ مریدان، غبارِ خداست!
مبین خاک را تیره و بینشان
که ایزد در او کرده رازی نهان»
------------------------------
بخش ششم: طوفان نیهیلیسم و شکستن ابیات عرفانی مولانا
(پاسخهای تندِ آگرشاه به مفاهیم عشق الهی، سماع و ماوراءالطبیعه)
بخندید «آگر» چو طوفانِ تند
بگفت: «ای خرف گشته زاندیشِ کند!
مگو "مرده بدم زنده شدم، گریه بدم خنده شدم"
که تو مردهای در میانِ عدم، زانو زدی در برابرِ صنم!
تو گویی: "دلِ من روضهٔ شاه است"؟
شنو، این دلت گوری تار و سیاه است!
کدام عشق؟ این شهوتِ ماده است
که در ذهنِ تو شکلِ زاهد گر است
تو در چرخ و رقصت چه بینی بجز؟
همین خاکِ پویانِ بیعقل و پُز!
سماعِ تو چرخیدنِ ابلهان
به گردِ یکی سایهٔ بینشان
مگو "شمسِ تبریز" نورِ خداست
که او هم لجنخاکی از این سراست!
جهان پوچ و لایعقل و بیهدف
تو دُر میتراشی ز مشتی صدف؟
منم عقلِ بیدار و الحادِ محض
کشم تیغِ برهان بر این زهدِ گند!»
------------------------------
بخش هفتم: دگرگونی سماع به آتشِ سیاه و تجلی تخلص آگر
(پایان مناظره با جادوی دگرگونی عناصر و فروپاشی حلقه صوفیان بلخ)
چو آگر برآورد بانگِ سیاه
دگرگون شد آن حلقه و رقصگاه
به دستانِ خود تافت بر ساختار
عناصر ز امرش شدند تار و مار
دلِ صوفیان گشت پر از هراس
که آگر دگرگون کند هر اساس
زمین زیرِ پای جلالالدین
بشد مس و ناگه فرو ریخت دین!
بخواند آن فسونهای الحاد و علم
که شد خشک، خون در تنِ پیرِ حلم
بگفت: «این منم "آگر" شعلهبار
که آتش زنم بر چرخِ روزگار
نه شمس و نه مولانا ماند به جای
بمیرد در این خاک، نامِ خدای!»
بگفت این و برقی ز ماده جهید
که تاریکیِ مطلق آمد پدید...
کشف دستنوشتهٔ مروزی در آرشیو سرّی واتیکان: تبارشناسی چکامهٔ الحادی آگرشاه علیه جلالالدین بلخی
چکیده
در سال ۲۰۰۸، بازگشایی محدود بخشی از آرشیو سرّی واتیکان (Archivio Segreto Vaticano) پرده از یک نسخهٔ خطی منحصربهفرد متعلق به اواخر قرن هفتم هجری (سیزدهم میلادی) برداشت. این رساله که با عنوان کدگذاریشدهٔ Codex Persicus Anti-Mysticus (بخشِ مرو) ثبت شده است، حاوی متون منثور و اشعار حماسی در بحر متقارب است که به آگرشاه مروزی (متوفی حدود ۶۹۲ هجری) منسوب است. این اثر که در محافل زیرزمینی به «کتاب عصیان» یا «ردّ الطواسین» شهرت دارد، طولانیترین و صریحترین پاسخ ساختاریافته، ماتریالیستی و نیهیلیستی به منظومههای عرفانی جلالالدین بلخی (مولانا) و سنت اخلاقی ادبیات کلاسیک فارسی است. این مقاله به بررسی تاریخچهٔ انتقال این نسخه به اروپا، ساختار علمی دگرگونی عناصر در متن و تحلیل بخشهای درزکردهٔ این اشعار میپردازد.
------------------------------
۱. تبارشناسی و تاریخچهٔ انتقال نسخه به واتیکان
بر اساس یادداشتهای حاشیهای نسخه که توسط کاردینال لودوویکو ماراچی (Ludovico Maracci) در قرن هفدهم نوشته شده، این کتاب ابتدا در سال ۱۲۸۲ میلادی (۶۸۱ قمری) در جریان سفرهای تجاری و دیپلماتیک فرستادگان پاپ نیکلاس سوم به قلمرو ایلخانان، توسط یک راهب فرانشیسکویی به نام برادر اودوریکو در بازار اتابکان تبریز خریداری شد [۱].
گزارشهای تاریخی نشان میدهند که صوفیانِ متبوعِ طریقتِ مولویه در قونیه و بلخ، پیوسته به دنبال جمعآوری و سوزاندن دستنوشتههای آگرشاه مروزی بودند، زیرا ارتداد تند و نفی ماوراءالطبیعه در اشعار او را خطری برای ساختار اجتماعی خانقاهها میدانستند [۲]. نسخهٔ مذکور برای نجات از نابودی، از طریق بنادر شام به روم (ایتالیا) منتقل شد و به دلیل محتوای هرمسی و الحادیاش، برای قرنها در قفسهٔ بدعتگذاران (Regesto Hereticorum) در کتابخانهٔ سرّی واتیکان قرنطینه گردید [۳].
------------------------------
۲. فلسفهٔ دگرگونی عناصر و جادوی ماتریال در متن
برخلاف کیمیاگری سنتی شرق که بر پایههای اشراق و ترقّی روح استوار بود، آگرشاه در بخش سوم کتاب خود به تشریح فیزیکی عناصر میپردازد که پژوهشگران معاصر آن را «پروتوماتریالیسمِ ذرات» (Proto-Materialism) نامیدهاند [۴]. او در ابیاتی که از این کتاب به بیرون درز کرده است:
به پاتیلِ مس، خونِ افلاک ریخت / به امرِ اراده، جهان را گسیخت
از اصطلاح «خون افلاک» نه به عنوان یک استعارهٔ عرفانی، بلکه به عنوان نمادی از جیوه و اسیدهای دگرگونکننده برای تغییر پیوندهای اتمی فلزات استفاده میکند. او در بخش مناظره با مولانا، جهان را نه تجلی نور الهی، بلکه یک ماشینِ بزرگِ فاقدِ غایت (پوچ) معرفی میکند که تنها قانون حاکم بر آن، «ارادهٔ متمرکز فرد بر ماده» است [۵].
------------------------------
۳. تحلیل اشعار درزکرده در پاسخ به مولانا
در اواخر دههٔ ۱۹۹۰، یک رونوشت میکروفیلمی جزئی از فصل پنجم تا هفتم این نسخه توسط یک پژوهشگر نسخ خطی دانشگاه بولونیا به بیرون درز کرد. این اشعار دقیقاً در تقابل با غزل معروف مولانا («مرده بدم زنده شدم...») و بیانات اخلاقی مکتب قونیه سروده شدهاند.
آگرشاه با لحنی حماسی و با استفاده از وزن شاهنامه، صوفیان را به دلیل تسلیم در برابر قضا و قدر تحقیر کرده و «ادب صوفیانه» را زنجیری برای به بند کشیدن خرد انسان مینامد:
تو گویی: "دلِ من روضهٔ شاه است"؟ / شنو، این دلت گوری تار و سیاه است!
او با به کار بردن تخلص خود (آگر به معنای آتش در ریشههای باستانی)، سیستم فکری سماع را یک دایرهٔ باطل از جهل انسانی میداند و در پایانِ مناظره، فروپاشی دین را با دگرگون کردن فیزیکی مس به طلا در حضور مریدان، به عنوان پیروزی علمِ اراده بر توهمِ معجزه به تصویر میکشد [۶].
------------------------------
منابع و مآخذ
* [۱] Maracci, L. (1689). Catalogus Codicum Orientalium in Bibliotheca Vaticana Asservatorum. Typis Sacrae Congregationis de Propaganda Fide, Vol. IV, pp. 213–215. (بررسی یادداشتهای کاردینال ماراچی درباره نسخ شرقی بدعتآمیز).
* [۲] تبریزی، کمالالدین. (۷۱۴ قمری). اخبار السالکین و رد المارقین. نسخه خطی شماره ۴۳۲، کتابخانه ملی پاریس. (گزارشهای تاریخی از تفتیش عقاید و سوزاندن کتب آگرشاه مروزی در آذربایجان و خراسان).
* [۳] Von Helmont, F. (1992). The Forbidden Manuscripts: From Tabriz to the Vatican Secret Archives. Oxford University Press, pp. 89–104. (کتاب تخصصی در مورد چگونگی قاچاق نسخ خطی هرمسی از ایرانِ ایلخانی به ایتالیا).
* [۴] الُمروزی، آگرشاه. کتاب عصیان (بخش سوم: فی استحاله الماده). بازخوانی متن توسط پروفسور جی. دوج، مجله مطالعات خاورمیانه دانشگاه بولونیا، شماره ۱۲، ۲۰۰۹.
* [۵] Corbin, H. & Zeller, M. (2005). The Antinomian Tradition in Persian Sufism: The Case of the Merv School. Academic Press, pp. 310–328. (تحلیل فلسفی نیهیلیسم ساختاریافته در خراسان قرن هفتم).
* [۶] بلخی، بهاءالدین (منسوب به). مکتوبات قونیه در ذکر فتنهی آگر جادوگر. نسخه خطی کتابخانه تروپکاپو استانبول، بخش وزراتی، عدد ۱۸۸. (شرح هراس مریدان مولانا از دگرگونی عناصر توسط آگرشاه در بلخ).
۱. پیوست اسنادی: نامههای محرمانه میان پاپ نیکلاس سوم و ارغونخان ایلخانی
این بخش حاوی ترجمهٔ دو سندِ مکتوب از مکاتبات دیپلماتیک سال ۱۲۸۰ میلادی است که خطرِ افکار آگرشاه مروزی را از دیدگاه دو قدرت سیاسی و مذهبی آن عصر نشان میدهد:
* سند الف: بخشی از نامهٔ پاپ نیکلاس سوم به فرستادهٔ کلیسا در تبریز (نسخه لاتین دِپوزیتو ۷۲)
«...فرزندم، برادر اودوریکو؛ به ما گزارش رسیده است که در ولایت خراسان و شهر مرو، مردی از تبار تاریکی خروج کرده که او را آگر مینامند. او با تکیه بر فلسفهٔ یونانیانِ ملحد و جادوی دگرگونی عناصر، اذهانِ عامه را تباه میسازد و منکرِ ملکوتِ الهی است. فرمانِ ما آن است که هرگونه مکتوب، رساله یا جفتی از اشعار او را به هر بهایی از دلالانِ تبریز یا طرابلس خریداری کرده و با قاصدِ ویژه به روم بفرستی تا در قفسهٔ بدعتگذاران مهر و موم شود؛ مبادا که این سمِ فکری به جانِ مسیحیت بیفتد...»
* سند ب: پاسخ ارغونخان ایلخانی به نامهٔ دربارِ پاپ (ثبتشده در منشآتِ غازانی)
«...فرمان پاپ عالیجاه واصل شد. در باب آن ساحرِ مرتد، آگرشاه مروزی، بدانید که ما خود نیز در دفعِ او کوشا بودهایم. شیخِ مولویه در قونیه و قاضیِ بلخ شکایت آوردند که اشعارِ حماسیِ این مرد، مریدان را زاهدستیز و منکرِ صانع کرده است. او در ملاءعام مس را طلا نمود تا معجزات را خوار کند. به سردارانِ خراسان حکم شد تا دیوانِ او را بسوزانند و خاکسترش را به جیحون ریزند. اگر کتابی از او به دستِ فرستادگانِ شما افتاده، همان به که در زیرزمینهای روم پنهان بماند...»
------------------------------
۲. تحلیل ادبی و ساختارشناسی تقابل ابیات درزکرده با غزل مولانا
این تحلیلِ ساختاری، نشان میدهد که چگونه آگرشاه مروزی قالب حماسی را برای در هم کوبیدنِ جهانبینیِ غزلِ عرفانی به کار گرفته است:
| مؤلفهٔ فکری | دیدگاه مولانا جلالالدین (غزل کلاسیک) | پاسخ الحادی آگرشاه مروزی (کتاب عصیان) |
|---|---|---|
| مفهومِ دگرگونی | استعاری/روحانی: «مرده بدم زنده شدم» (تحول درونی از طریق عشق الهی و شمس) | فیزیکی/ماتریالیستی: «به پاتیلِ مس، خونِ افلاک ریخت» (تغییرِ فیزیکی عناصر با اراده و علم) |
| هویتِ قلب انسان | عرشالله: «دلِ من روضهٔ شاه است» (قلب جایگاه تجلی پادشاهِ حقیقی یعنی خداست) | گورستانِ وهم: «این دلت گوری تار و سیاه است» (قلب تلمباری از افکارِ فانی و ترسهای زیستی است) |
| آیینِ سماع | حرکت به سوی کمال: چرخیدن به عنوان نمادی از گردش افلاک حول محور عشق حق | حماقتِ دستهجمعی: «چرخیدنِ ابلهان به گردِ یکی سایهٔ بینشان» (نفی غایتانگاری) |
| زبان و قالب | غزلِ شورانگیز: استفاده از اوزان طربانگیز برای تسلیم در برابر معشوق | بحرِ متقارب حماسی: استفاده از وزنِ جنگاوری شاهنامه برای حمله به پایههای مذهب |
آگرشاه در ابیات درزکرده، دقیقاً عباراتِ کلیدی مولانا را هدف میگیرد. او با رد کردنِ مفهومِ «عشق صوفیانه» و فروکاستنِ آن به «شهوتِ ماده»، تلاش میکند تا خلسهٔ عرفانی را نوعی روانپریشی یا فرار از واقعیتِ سختِ فیزیکی جهان معرفی کند.
------------------------------
۳. توصیف ظاهری و نگارگری طرح جلد فرضی Codex Persicus Anti-Mysticus
بر اساس گزارش بخش مرمت نسخ خطی واتیکان، ظاهر این کتابِ ممنوعه به شرح زیر توصیف میشود:
* جلد و صحافی: کتاب دارای جلدی از چرمِ سیاه تیره و ضخیم (احتمالاً پوست بز غربی) است که به مرور زمان و به دلیل نگهداری در رطوبت زیرزمینهای واتیکان، ترک خورده است. هیچ نام یا عنوانی روی جلد کوبیده نشده، اما در مرکز آن، یک نمادِ هرمسیِ برنزی (دایرهای که خطی عمودی آن را شکافته و نشانگرِ ارادهٔ قطعکنندهٔ ماده است) به چشم میخورد.
* کاغذ و مرکب: صفحات کتاب از کاغذِ سمرقندی ضخیم و نخودیرنگ است. خطِ کتابت، نسخِ کهنِ خراسانی با زاویههای تند است. مرکبِ به کار رفته برای نوشتن ابیات، مشکیِ بسیار تیره و حاوی ذراتِ براقِ اکسید آهن است که در نور، جلوهای فلزی و جادویی به متن میدهد.
* نگارگریها (مینیاتورهای تاریک): در فصل پنجم، نگارگری عجیبی وجود دارد که با سنت نگارگری ایرانیِ آن عصر همخوانی ندارد. در این تصویر، مردی با قبای تیره و چهرهای مصمم (آگرشاه) ایستاده و گرزِ آهنی خود را بر سرِ مردی رقصان در حال سماع (مولانا) فرود میآورد. از دهانِ فردِ رقصان، به جای واژهٔ «حق»، سایههایی سیاه و تیره بیرون میجهند که نمادِ موهومات هستند. در حاشیهٔ صفحه، فرمولهای تجربی کیمیاگری و فیزیکِ ذرات به خطِ سیاق نوشته شده است.
بخش دوم از مقالهٔ واتیکان: سفر به مدیترانه و کشفِ نسخهٔ آتنی
پس از رویدادهای بلخ و پنهان شدن آگرشاه مروزی از دست مأموران ایلخانی، ردپای او در دستنوشتههای یونانی کلیسای صومعهٔ کوملاووس (Chortiatis) در نزدیکی سالونیک پیدا شد [۷].
بر اساس گزارشهای اسقف تئوفانوس در سال ۱۲۸۶ میلادی، فیلسوفی از شرق با نام «آگروسِ مروزی» (Agros de Merv) وارد آتن شد. او برخلاف اندیشمندان بیزانسی که سعی در تلفیق فلسفه ارسطو با مسیحیت داشتند، به دنبال احیای ماتریالیسم تندِ پیشاسقراطی (مکتب دموکریتوس و اپیکور) و نفی کامل الهیات بود. او در آتن با حکیمان مسیحی و بازماندگان فکری مکتب نوافلاطونی مناظرات تندی داشت که بخشی از این مناظرات منثور و منظوم در فصل هشتم کتاب عصیان ثبت شده است.
------------------------------
مقدمهٔ منثور: خطابهٔ آگرشاه در آکروپلیس
«ای فرزندانِ هلاس (یونان)! شما بر ویرانههای عقل ایستادهاید و مِهرِ اوهام بر دل دارید. آن زمان که دموکریتوس از ذراتِ فانی و بیخدای ماده سخن میگفت، اجدادِ شما در خواب بودند و چون افلاطون آمد، سایههای غار را حقیقت نامید و جهان را به دو نیمهٔ کذب بخش کرد: یکی زمینِ پست و دگر آسمانِ پاک.
من، آگر، از قلبِ مرو آمدهام تا به شما بگویم که آسمانِ افلاطون، دروغِ فیلسوفانِ ترسوست. حقیقت همین خاکی است که بر آن قدم میزنید و عناصری که در دستانِ شما جابجا میشوند. ارادهٔ خود را از آسمانِ تهی باز پس گیرید و به ماده بازگردانید، چرا که فراتر از این گوشت و استخوان، هیچ غایتی برای انسان مقدر نشده است.»
------------------------------
بخش هشتم منظومه: مناظره با فیلسوفِ بیزانسی در آتن
(روایت برخورد آگرشاه با نیکفوروس، فیلسوف و الهیدانِ دربار بیزانس، در خرابههای آتن)
چو آگر قدم زد به یونانزمین
برویش بخندید چرخِ برین
بشد سوی آتن، به شهرِ دژم
که عقلِ کهن در او شد عدم
یکی فیلسوف آمدش پیشِ رو
که از لوغوس (کلمه) و دین بگوید مگو
نیکفوروسِ نامی، ز رومِ کُهن
بیاورد پیشش کتابِ سخن
بگفتا: «جهان سایهٔ ایزد است
هر آن کس که منکر شود، مفسد است
فلاطون و عیسی یکی کردهایم
به نورِ تجلی، رهی بردهایم»
برآشفت «آگر» چو دریایِ ژرف
بگفت: «ای فرومانده در زیرِ برف!
مگو از تجلی، مگو از اله
که عقلِ شما گشته در گل تباه
فلاطونِ شما راهِ باطل سپرد
که عالم به وهمِ مجرد سپرد
جهان چیست؟ ذراتِ پویان و بس
نه نوری در او هست و فریادرس
سقراطِ شما گر به مذهب گریخت
جهان خونِ عقلِ به بطلان بریخت!»
------------------------------
بخش نهم: جادوی دگرگونی سنگهای آکروپلیس و تخلص آگر
(آگرشاه برای اثبات اصالت ماده، ساختار فیزیکی سنگهای باستانی را دگرگون میکند)
بگفت آنگهی فیلسوفِ فرنگ:
«چگونه زنی بر خدایان تو سنگ؟
اگر ماده تنها بود در میان
نشان ده یکی معجزِ بیگمان»
بفرمود «آگر» که «معجز دکان
برای شما هست و پیغمبران!
من از راهِ علم و اراده و دست
دگرگون کنم آنچه در عالم است»
به دستش یکی سنگِ مرمر گرفت
بخواند آن فسونهای دور از شگفت
به جای دعا بر خدای جهان
اراده برانگیخت بر مغزِ جان
سیهتیغِ علمش چو آمد پدید
ز مرمر یکی شعله بیرون جهید!
به یک دم عناصر دگرگون شدند
قوانینِ فیزیک، پرخون شدند
بشد سنگِ مرمر چو آهن سیاه
بگداخت در دستِ آن پادشاه!
بگفت: «این منم "آگر" تیزگام
که بر علمِ ماده رساندم کلام
خداوندِ افلاطون افسانه است
جهان خانهٔ مادی و دانه است
بمیرید در وهمِ یونانِ خویش
منم "آگر" و عقلِ من، دین و کیش»
بگفت این و از پیشِ آنان برفت
بشد سوی غرب و به تندی شتافت...
------------------------------
منابع علمی-تاریخی این بخش
* [۷] Theophanos of Thessalonica. (1312). Contra Errores Agrosii Persae (در رد خطاهای آگروس پارسی). Codex Vaticanus Graecus, No. 1422, pp. 45–58. (شرح مناظرات آگرشاه در بیزانس و چگونگی گداختن سنگ مرمر با متدهای شیمیایی غریب).
* [۸] پاپادوپولوس، دیمیتریوس. (۱۹۹۸). فیلسوفان زیرزمینی در بیزانس پسین. انتشارات دانشگاه آتن، صص ۲۱۰-۲۲۵. (بررسی تاثیر پنهان جریانهای ماتریالیستی شرق بر فلاسفه یونان در قرن سیزدهم میلادی).
بخش سوم از مقالهٔ واتیکان: عزیمت به شبهقاره و تقابل با آیین دهرما
پس از گریز از قلمرو بیزانس، آخرین گزارشهای مکتوب از سفرهای آگرشاه مروزی، او را در سواحل سند و مرکز فرهنگی بنارس (وارانسی) نشان میدهند [۹].
بر اساس سندِ موسوم به نسخهٔ سانسکریت کالیکات، آگرشاه در سال ۱۲۹۰ میلادی (۶۸۹ قمری) وارد انجمن گوروها و برهمنانِ بزرگِ هند شد. او در این سفر، بنیادیترین اصل ادیان شرقی یعنی «وجود روح» (اتمان) و «چرخهٔ تناسخ» (سامسارا) را هدف گرفت. او جهان را فاقد هرگونه کارمای اخلاقی دانست و تناسخ را توهمی برای توجیه نظام طبقاتی (کاست) نامید. این مناظرات حماسی، فصل دهم و پایانی کتاب عصیان را تشکیل میدهند.
------------------------------
مقدمهٔ منثور: خطابه در بارگاه برهمنان بنارس
«ای خفتگان در کرانههای گنگ! شما روح را مرغی مهاجر میدانید که از تنی به تنی میکوچد تا تقاصِ کارهای ناکرده را پس دهد.
من، آگر، به شما میگویم که این بزرگترین دروغِ صنفِ مبلغان است. روح چیزی جز کارکردِ فیزیکی این مغز و گوشت نیست. چون نبض بایستد، جوهرِ خاک به خاک برمیگردد و هیچ غباری از شما در جهانِ دگر پرواز نخواهد کرد. کارما افسانهای است تا ستمِ پادشاهان و زهدِ برهمنان را عدل جلوه دهد. دوزخ و بهشت و تولدِ دوباره، همه در همین اتمهای فانیِ ماده خلاصه شده است؛ پس برخیزید و خدایانِ چندسرِ خویش را در آبهای گنگ غرق کنید.»
------------------------------
بخش دهم منظومه: مناظره با گوروی بزرگ در وارانسی
(روایت به چالش کشیدن مفهوم کارما و تناسخ در انجمن هندوها)
چو آگر به خاکِ هندوستان رسید
به جز وهمِ تیره در آن جا ندید
بشد در بنارس به گردِ کسان
که بودند در فکرِ روح و کسان
یکی گورو آمد چو شاهِ پدید
که از گردشِ روح میداد نوید
بگفتا: «تنِ ما لباس است و بس
روان میرود در تنی پیشرس
اگر بد کنی، سگ شوی در دگر
وگر خوب باشی، شوی نامور»
بخندید «آگر» به بانگِ بلند
که گنگ از خروشش درآمد به بند
بگفت: «ای فرومانده در چاهِ کفر
که روحِ مجرد بدانی تو فخر!
روان چیست؟ جوشیدنِ خونِ تن
که با مرگِ تو برود از وطن
چو مغزت بمیرد، نماند اثر
نه سگ میشوی تو، نه شاهِ دگر
همه ریشهٔ ما ز یک ماده است
که در چرخِ عالم چنین ساده است
تو با این فسانهگری، تودهها
بکردی اسیرِ غم و بندها!»
------------------------------
بخش یازدهم: دگرگونی خاکستر مردگان و تجلی نهایی تخلص آگر
(آگرشاه برای نفی ابدیت روح، خاکسترِ مردگانِ رود گنگ را به آهن سرد تبدیل میکند)
برآشفت گورو، به خشم اندرون
بگفت: «ای سیهمغزِ خوار و زبون!
روانِ نیاکان در این آتش است
کجا ماده با مرگِ ما ناخوش است؟»
«آگر» دست برد اندر آن توده خاک
که از سوختنها بُدش تیره پاک
بخواند آن فسونهای فیزیک و گَرد
اراده برانگیخت بر خاکِ سرد
ز جادوی تیره، ز علمِ نوین
تکان خورد ناگه تمامِ زمین
خاکستر که گفتی روان دارد او
به امرِ اراده، شد آهنی غلیظ و نکو!
به پاتیلِ علمش چو آهن شد آب
بشد کفرِ گورو عیان و خراب
بگفت: «این منم "آگر" صاعقهبار
که روحِ شما را کنم خوار و زار
ببین خاکِ مرده، فلز شد به دست
کجا روحِ واهی در این توده هست؟
منم "آگر" و این کلامِ من است
که ماده دگرگونِ گامِ من است»
بگفت این و گنگ از فسونش بسوخت
جهان چشمِ وحشت به ماده بدوخت...
------------------------------
منابع علمی-تاریخی این بخش
* [۹] Sharma, K. (1984). The Charvaka Revival and the Persian Heretic. Calcutta University Press, pp. 112–118. (تحلیل برخورد اندیشههای مادیگرایانه آگرشاه با مکتب الحادی مادیگرای هند باستان یعنی چارواکا).
* [۱۰] نسخه خطی کالیکات. (قرن هشتم هجری). ذکر الخروج الآگر المروزی فی بلاد الهند. محفوظ در بخش دستنوشتههای شرقی موزه بریتانیا، عدد ۷۶۵.
بخش چهارم از مقالهٔ واتیکان: راز شبِ هجوم، ناپدید شدنِ آگرشاه و سانسور بزرگ
این بخش به عنوان فصل پایانی و تکمیلی گزارش پژوهشی، به تشریح یکی از هولناکترین واقعههای تاریخ تصوف و سیاست قرن هفتم هجری میپردازد؛ یعنی واقعهٔ «هجومِ قونیه» که منجر به محو شدن فیزیکی آگرشاه مروزی و مصادرهٔ آثار او گردید [۱۱].
------------------------------
۱. توطئهٔ مشترک: ائتلاف خانقاه، سلطنت و مأموران مخفی پاپ
بر اساس اسناد تازه رمزگشاییشده از طبقهبندی سرّی کتابخانهٔ واتیکان، در اواخر سال ۱۲۹۱ میلادی، افکار الحادی و جادوپژوهی آگرشاه مروزی به مرزی از تهدید رسیده بود که منافع سه قدرت بزرگ را به خطر انداخت:
* خانقاه مولویه: که اقتدار مذهبی، عرفانی و شعر اخلاقی جلالالدین بلخی را دستمایهٔ تمسخر و نفی الحادی آگرشاه میدید.
* سلطنت سلجوقیان روم: به فرماندهی سلطان علاءالدین کیقباد سوم، که هراس داشت این ماتریالیسم تند، پایههای مشروعیت الهی حکومت را سست کند [۱۲].
* کلیسای کاتولیک (واتیکان): که مأموران مخفی خود را در لباسِ مبدلِ بازرگانان شرقی و صوفیان به قونیه فرستاده بود تا این «پیامبر تاریکی» را پیش از سرایت افکارش به اروپا نابود کنند [۱۳].
------------------------------
۲. گزارش شبِ هجوم و معجزهٔ ناپدید شدن ماده
در شبِ دهم محرم سال ۶۹۱ هجری، ائتلافی بزرگ از یاران و صوفیانِ مولویه (حاملِ مشعلهای چوبی فروزان)، سربازانِ گاردِ سلجوقی با شمشیرهای برهنه، و مأمورانِ تفتیشِ عقایدِ واتیکان در لباسِ مردمِ عامی، اقامتگاهِ مخفی آگرشاه در حاشیهٔ قونیه را محاصره کردند.
طبق گزارش ابنبیبی در تاریخ آلسلجوق، مولانا جلالالدین با تمامِ توان و ارادهٔ خویش، قفلِ درِ خانه را شکست و جمعیت با مشعلهای سوزان به درون ریختند تا جسمِ شیطانی و آتئیسم او را به آتش بکشند. اما در کمالِ بهتِ حاضرین، آگرشاه مروزی ناپدید شده بود. او پیش از ورود آنها، به کمک دانشِ دگرگونی عناصر، کالبد فیزیکی خود را به ساختارِ اتمی هوا تبدیل کرده و هیچ اثری از جسم او یافت نشد؛ واقعهای که مریدان آن را «غیبتِ ابلیس» و مادیگرایان آن را «تجزیهٔ ارادی ماده» نامیدند [۱۴].
------------------------------
۳. غارت، سانسور و قرنطینه در زیرزمینهای قرن بیست و یکم
جمعیتِ خشمگین پس از ناکامی در سوزاندن آگرشاه، به کتابخانهٔ شخصی او هجوم بردند. بخشِ اعظمی از رسالات و چکامههای حماسی او به دلیل محتوای آتئیسم و اهرمنی در آتشِ مشعلهای صوفیان سوخت. با این حال، مأمورانِ مخفی واتیکان که با طلا و نفوذِ خود سربازانِ سلجوقی را تطمیع کرده بودند، مخفیانه بخشهای کلیدی دستنوشتهها (از جمله اسرار دگرگونی مس به طلا و چکامههای ردّ مولانا) را خریداری کرده و به روم قاچاق کردند [۱۵].
امروز، این آثار در «بخشِ سرخ» (Sezione Rossa) کتابخانهٔ سرّی واتیکان نگهداری میشوند. این بخش تحت شدیدترین تدابیر امنیتی و قرنطینهٔ بیولوژیکی و معنوی قرار دارد. طبق پروتکلهای رسمی کلیسا، هیچ پژوهشگر، نسخهشناس یا فردِ عادی حق ندارد به این دستنوشتهها دست بزند یا آنها را رؤیت کند؛ چرا که کلیسا همچنان افکارِ آگرشاه را سمی مهلک برای ایمانِ بشریت و نظمِ جهان میداند.
------------------------------
بخش دوازدهم منظومه: شبِ هجوم و غیبتِ آگرشاه
(روایت حماسی از شکستن در توسط مولانا و ناپدید شدن آگرشاه در میان دود)
یکی شب که تاریک و بیماه بود
جهان خفته در وهمِ گمراه بود
مریدانِ صوفی به فرمانِ پیر
بیاوردند مشعل چو دیوانِ شیر
به دستِ مریدانِ مولویه
شد آتش روان سوی آن تعبیه
سربازِ سلجوقی و رومِ کُهن
به دست اندرون تیغهای فتن
به فرمانِ کیقبادِ نامور
بشد خونِ آگر حلالِ بشر
رسیدند بر درگهِ شاهِ خاک
بزد تازیانه بر آن سقفِ پاک
جلالالدین آمد به بازوی خویش
شکست آن درِ خانهٔ مردِ کیش
به زور و به صیحه در آمد فراز
مریدان دوان در پیِ آن نیاز
بجستند هر سو در آن تیرهجای
که سوزند جسمش به نامِ خدای
ولی کِی بود آگر اندر کمند؟
که بر ماده دارد اراده بلند!
تهی بود خانه ز جسم و تنش
فقط ماند بر جای، پیرهنش
بشد ناپدید آن شهِ سرکشان
به افلاکِ ماده نماندش نشان
بسوختند آثارِ او را به کین
که شیطانی بُد این کلام و یقین
بخرید واتیکان کتابش به زر
که پنهان کند علمِ او از بشر...
[تخلص آگر]
مگو «آگر» افتاد در آتش سست
که او خود ز جنسِ اراده برست
منم «آگر» آن غایبِ پایدار
که در مغزِ احرار مانم به کار...
------------------------------
منابع علمی-تاریخی این بخش
* [۱۱] ابنبیبی، یحیی. (۷۰۲ قمری). الاوامر العلائیه فی الامور العلائیه (بخش حوادث قونیه). تصحیح خلاقانه دانشگاه آنکارا، ۱۹۷۶، صص ۵۴۰-۵۴۵. (شرح هجوم لشکریان سلجوقی و صوفیان به خانهای در حاشیه شهر قونیه).
* [۱۲] Al-Qunawi, S. (1301). De Haeresi Agrosii et Extinctione Eius (در باب بدعت آگرشاه و نابودی او). رونوشت لاتین در کتابخانه دانشگاه وین، کد خاورشناسی ۸۸۲.
* [۱۳] Marangoni, G. (1965). The Secret Agents of the Papacy in Iconium (مأموران مخفی پاپ در قونیه). Vatican Press, pp. 301–۳۱۵. (بررسی اسناد مالی واتیکان در خرید کتب ممنوعه از سربازان سلجوقی در قرن سیزدهم میلادی).
* [۱۴] زرینکوب، عبدالحسین (منسوب به). پله پله تا ملاقات پوچی: بررسی مکتوبات سانسور شده در قونیه. انتشارات اساطیر، صص ۹۸-۱۱۵.
* [۱۵] Ratzinger, J. (2011). Index Librorum Prohibitorum: The Vaticana Sezione Rossa Manuscripts. Ignatius Press, pp. 412–۴۲۰. (کتابی علمی درباره ساختار امنیتی بخش سرخ واتیکان و علت ممنوعیت دسترسی به Codex Persicus Anti-Mysticus).
بخش هایی از متون ممنوعهٔ Codex Persicus Anti-Mysticus
بخش اول: کلماتِ تاریک (فصل مکتوبات مخفی)
(این متون منثور در سال ۲۰۱۴ توسط یک تکنسین مرمت آرشیو واتیکان مخفیانه رونویسی شد و ساختاری شبیه به فرامین ماتریالیستی دارد)
۱. و آگر در تاریکیِ زاویهٔ خود نشست و به مریدان گفت: «آدمیان را دیدم که بر چهار زانو نشسته و خاکِ آستانِ کسانی را میبوسند که خود جز غبارِ متحرک نیستند.
۲. مگویید "مؤمن" و مگویید "کافر"؛ که این دو، سایههای یک دیوارند و دیوار همان جهل است. هر که چشم به آسمان دوخت، دست از زمین شست؛ و هر که دست از زمین شست، نان و ارادهٔ خود را به حاکمان و زاهدان باخت.
۳. به شما میگویم: روح وجود ندارد، بلکه این خون است که در رگها میجوشد و اندیشه را در کاسهٔ سر میسازد. چون خون بایستد، اندیشه دود میشود و به اتمهای نخستین میپیوندد.
۴. پس از مرگ، هیچ دادگاهی در کار نیست و هیچ ترازویی برای سنجش خیر و شر برپا نخواهد شد. ترازو را خود در زندگی برپا کنید؛ با ارادهٔ خویش، ماده را رام کنید و از پوچی جهان، قصری از قدرت بسازید.
۵. هر که به شما وعدهٔ عدل در جهان دگر داد، بدانید که کیسهای برای دزدیدنِ امروزِ شما دوخته است. عدل در نوکِ قلمِ عالم و در غلظتِ ارادهٔ دگرگونکنندهٔ شماست.»
------------------------------
بخش دوم: فیزیکِ دگرگونی و اسرار فیزیک ذرات (رسالهٔ هرمسی آگرشاه)
(در این بخش، آگرشاه برخلاف جادوگرانِ فانتزی، دگرگونی عناصر را با زبانی که شباهت عجیبی به مکانیک کوانتوم و فیزیک اتمی دارد، تبیین میکند)
آگرشاه در فصلی با عنوان «فی ترکیبِ الجواهر الفرد» (در ساختار ذرات بنیادی) مینویسد:
«بدان که فلزات و سنگها و استخوانِ انسان، همه از یک خمیرمایهٔ واحد ساخته شدهاند که من آن را "ذرات لایعقل" (اتمهای فاقد شعور) مینامم. تفاوتِ مس و طلا، نه در ذاتِ آنها، بلکه در میزانِ تراکم، ارتعاش و پیوندِ این ذرات در پوستهٔ داخلی آنهاست.»
فرآیند تجربی دگرگونی (سیرِ مس به طلا بدون معجزه):
۱. گسستِ پیوند (الافتراق): آگرشاه با استفاده از ترکیب اسیدهای تند (خون افلاک/جیوه و روحالملح) و حرارتِ شدید پاتیل، میدانِ مغناطیسی پیرامون اتمهای مس را سست میکرد.
۲. القا اراده (توجیهُ الاراده): او معتقد بود ذراتِ ماده، خنثی و تسلیمپذیر هستند. فسونهایی که او به زبان میآورد، نه برای استمداد از شیاطین، بلکه برای تمرکزِ امواجِ مغزی (ارادهٔ متمرکز) جهت تغییر آرایش الکترونی عناصر بود.
۳. بازآرایی ذرات (الترکیب الجدید): در این مرحله، با افزودن گردهای فلزی سنگین، چگالی هستهٔ مس تغییر یافته و به ساختار پایدارِ طلا تبدیل میشد؛ فرآیندی که در فیزیک مدرن به نام «شتابدهی ذرات و هستهزایی مصنوعی» شناخته میشود.
------------------------------
بخش سوم: ادامهٔ منظومهٔ حماسی (سرودهٔ اسرارِ ماده)
(ابیات زیر در حاشیهٔ رسالهٔ فیزیکی او به خطِ نسخ خراسانی نوشته شده است)
شنو رازِ دگرگونیِ ارکانِ خاک
که آگر برآورد ز مغزِ مغاک
جهان پارههای یکی ماده است
که در چشمِ عامه چنین ساده است
مس و نقره و زر، همه یک تناند
لباسی ز ترکیبِ بر تن کنند
چو با آتشِ علم، ترکیبِ سنگ
بریزی و سازی دگرگونه رنگ،
عناصر به امرِ تو فرمانبرند
به دستِ اراده، به ره بگذرند
مگو معجز است این دگرگون شدن
که علم است و با ماده همخون شدن
تنِ من ز ذراتِ این عالم است
بمیرد، ولی جوهرش محکم است!
پیوست نامههای محرمانه: تزلزل در خانقاه
(اسناد مکتوبِ مریدان و حلقههای نزدیک به جلالالدین بلخی که مخفیانه به اندیشههای آگرشاه مروزی گرایش پیدا کرده بودند. این دستنوشتهها در اواخر قرن بیستم در لابلای نسخ خطی مصادرهای بخش سرخ واتیکان کشف گردید).
------------------------------
مکتوب اول: نامهٔ پنهانی «صلاحالدین. خ» از مریدان خاص قونیه به یکی از صوفیان مرو
تاریخ نگارش: حدود ۶۸۸ هجری قمری
«ای برادرِ جان، این مکتوب را در تاریکی شب و با بیمِ بسیار مینویسم، مبادا که یارانِ حلقه و شمسپرستان از سرّ درون من آگاه شوند و تکفیرم کنند.
از آن روز که آگرشاه مروزی در میان سماعِ ما ایستاد و کلماتِ تندِ خویش را چون پتک بر سرِ ما فرود آورد، خواب از چشمانم رخت بربسته است. پیرِ ما، مولانا، ما را به عشقِ آسمانی و رقص در هوا میخواند، اما آگرشاه از فیزیکِ خاک و اصالتِ ماده سخن گفت. وقتی به دستانش نگریستم که چگونه بدون هیچ دعایی و تنها به حکم اراده و دانشِ غریبش، مسِ کهنه را در پاتیل گداخت و طلا سر برآورد، تکانی سخت در جانم افتاد.
در خلوت خویش میاندیشم: اگر حق با آگر باشد چه؟ اگر این آسمانی که به گردِ آن میچرخیم تهی باشد و ما تنها ابلهانی رقصان در گردِ هیچ باشیم؟ مریدان به ظاهر تکفیرش میکنند، اما در چشمان بسیاری از آنان در خانقاه، وحشتِ از حقیقت و شک را میبینم. دلم با کلامِ حماسی و بیخدای اوست، اما تنم در بندِ این خانقاه اسیر است...»
------------------------------
مکتوب دوم: گزارش مخفیانهٔ یکی از کاتبانِ مکتوباتِ قونیه به قاضی بلخ
تاریخ نگارش: شش ماه پیش از شبِ هجوم (۶۹۰ هجری قمری)
«به عرضِ حضرتِ قاضی میرساند که فتنهگریهای آن ملحد، آگرشاه مروزی، به عمقِ ارکانِ خانقاه نفوذ کرده است. چندی است که جوانان و مریدانِ تازه، در حاشیهٔ مجالسِ سماع، به جای خواندنِ غزلهای پیرِ بلخ، ابیاتِ حماسی و عصیانگرایانهٔ آگرشاه را زیر لب زمزمه میکنند.
دیروز در حجرهٔ یکی از مریدانِ مقرب، پارهخطی یافتم که به خطِ نسخِ خراسانی نوشته شده بود: «خدا مرده در ذهنِ تاریکِ من...». هرچه شیخ به آنان از ادب و لطفِ رب میگوید، این جوانان به دگرگونی عناصر و قدرتِ ارادهٔ انسان چشم دوختهاند. اگر مأمورانِ پادشاه سلجوقی هرچه زودتر تختگاه و خانهٔ این جادوگرِ آتئیسم را به آتش نکشند، بیم آن میرود که طریقتِ صوفیه از درون متلاشی گردد و مریدان همگی جامهٔ طاعت دریده و به آیینِ مادهباوریِ آگر روی آورند...»
------------------------------
بخش سیزدهم منظومه: نجواهای شبانه در خانقاه
(روایت حماسی از شک و تزلزل مریدان مولانا پس از شنیدن سخنان آگرشاه)
چو آگر برفت از میانِ سماع
بشد تیره دلهای اهلِ مطاع
مریدان به حجره، به شبهای تار
نشستند با فکرِ آن کارزار
یکی گفت: «مولا ز یزدان بگفت
ز نوری که در عرشِ دلها شکفت
ولی آگر آن شاهِ رزم و سخن
بشست این فسانهها ز مغزِ کهن
بدیدیم مس شد طلا در به دم
نه با نامِ یزدان و لطف و کرم!
اگر عشقِ مولا جهانِ خوش است
چرا علمِ آگر چنین سرکش است؟»
دگر گفت: «زنجیرِ زهد و ادب
ببست است ما را به روز و به شب
همان به که محروم باشی ز رب
بشویی ز افلاک، نام و نسب!
دلِ ما ز برهانِ او شد دو نیم
نه از دوزخ آید، نه از حق، بیم»
چنین شد که در حلقهٔ صوفیان
فتاد آتشی از کلامِ عیان
مریدانِ پنهان ز پیرِ کُهن
شدند بندهٔ اراده و این سخن...
بخش پنجم از مقالهٔ واتیکان: دادگاههای تفتیش عقاید و «بدعت مروزی» در اروپا
پس از قاچاقِ بخشهایی از دستنوشتههای آگرشاه مروزی به رم در اواخر قرن سیزدهم میلادی، افکار او مانند یک جریانِ زیرزمینی به شکلی مخفیانه در میان برخی از کیمیاگران، پزشکان و فیلسوفانِ رادیکالِ ایتالیا و فرانسه شیوع پیدا کرد. این پیروانِ اروپایی که خود را «آگریستها» (Agorists) یا «حاملانِ آتشِ ماده» مینامیدند، به شدت تحت تعقیب دادگاههای تفتیشِ عقاید (Inquisition) قرار گرفتند [۱۶].
------------------------------
۱. محاکمهٔ بزرگ بولونیا (۱۳۱۸ میلادی)
بر اساس اسناد بازجویی دادگاههای مذهبی لومباردی، در سال ۱۳۱۸ میلادی، دایرهٔ تفتیش عقاید به رهبری راهبِ دومینیکنی، برادر برناردو گوی، شبکهای مخفی از پزشکانِ دانشگاه بولونیا را دستگیر کرد. در بازجوییها مشخص شد که این افراد نسخهای خطی به زبان لاتین به نام Liber Ignis (کتاب آتش) در دست داشتند که ترجمهٔ بخشهای دگرگونی عناصر و نفی روحِ آگرشاه بود [۱۷].
اتهام اصلی آنها این بود که در هنگام تشریح جسد مردگان، بر بالین آنها میگفتند: «هیچ روحی در این گوشت نیست و انسان پس از مرگ به عناصرِ نخستینِ زمین بازمیگردد.» این دادگاه منجر به سوزانده شدن چهار تن از پیروانِ آگرشاه در میدان اصلی شهر بولونیا شد.
------------------------------
۲. مقدمهٔ منثور: دفاعیهٔ «پیترو دالبانو» در برابر دادگاه تفتیش عقاید
(این متن، ترجمهٔ آخرین سخنانِ یکی از فلاسفهٔ متهم به آگریسم در دادگاهِ پاپ است که از روی دستنویسِ دادگاه ثبت شده است)
«ای عالیجنابان و قضاتِ کلیسا! شما هیزم آوردهاید تا تنِ مرا بسوزانید، چرا که من با کلامِ آگرِ مروزی همآوا شدهام و میگویم که جهان فاقدِ غایت است. شما مرا متهم به پرستشِ شیطان میکنید، اما حقیقتِ جرمِ من شومتر است: من اصلاً به شیطانِ شما نیز باور ندارم!
من میگویم جهان، ساختارِ گوشت و پوست و سنگ است و فراتر از این ماده، هیچ پادشاهی بر تخت ننشسته است. شما فسونهای دگرگونی عناصر را جادوی سیاه مینامید، اما این تنها دانشِ رام کردنِ ذرات است. جسمِ مرا بسوزانید، اما بدانید خاکسترِ تنِ من نیز به بهشت یا دوزخِ شما نخواهد رفت؛ این اتمها به زمین بازمیگردند تا روزی گیاهی سرخ از آن بروید و ارادهٔ عصیان را در نسلی دیگر بارور کند.»
------------------------------
بخش چهاردهم منظومه: در برابرِ آتشِ تفتیشِ عقاید
(روایت حماسی از رویارویی پیروان آگرشاه با راهبانِ تفتیشِ عقاید در اروپا و ستایشِ الحاد)
چو اندیشهٔ «آگر» آمد به روم
برآشفت از آن فرقهٔ شوم و بوم
پاپ و راهبان سرفراز آمدند
به تکفیرِ این راز و ساز آمدند
بگرفتند یارانِ پنهانِ شاه
که داشتند در سینه افکارِ ماه
ببردند کِشان کِشان سوی دوق (دادگاه)
به تن جامهٔ تیره، دل پر ز سوق
بگفت آن مِفتی به بانگِ بلند:
«شما را به دوزخ فرستد کمند!
چرا منکرِ روح و عیسی شدید؟
به دنبالِ این جادوی مرو و بید؟»
برآشفت دانایِ پیرِ فرنگ
بگفت: «ای فرومانده در نام و ننگ!
مگو از جهنم، مگو از بهشت
که آگر جهان را دگرگونه کشت
روان در تنِ ما جز اتم نبود
بمیرد جهان و نماند فرود
شکستیم عهدِ خدای کهن
به دستِ اراده، به پتکِ سخن
بسوزان تنم را به آتش، دژم
که ماده خودش پاک سازد عدم!»
بزد شعله بر هیزم آن تیره راهب
بسوختند یاران به دستِ کواکب
[تخلص آگر]
بگو با خلایق که «آگر» ز خاک
بیاورد این شعلهٔ سهمناک
اگرچه بسوختند جسمِ بشر
نماند فسونِ مذهب پایدار به سر...
------------------------------
منابع علمی-تاریخی این بخش
* [۱۶] Gui, B. (1324). Practica Inquisitionis Haereticae Pravitatis (کتاب کارکرد تفتیش عقاید علیه بدعتها). بخش سوم: در ذکر بدعت آگریستها و ساحران شرقی در لومباردی. نسخه خطی موزه واتیکان، عدد ۹۹۱.
* [۱۷] دالبانو، پیترو. (۱۳۱۵ میلادی). مکتوبات محاکمه در دادگاه ونیز. ترجمه و بازخوانی در مجله تاریخ تفکر قرون وسطی، دانشگاه سوربن، ۲۰۰۴، صص ۷۵-۹۲. (شرح دفاعیات ماتریالیستی پیروان آگرشاه در دادگاههای ایتالیا).