
هر نفس آواز عشق میرسد از چپ و راست
ما به فلک میرویم عزم تماشا که راست
ما به فلک بودهایم یار ملک بودهایم
باز همان جا رویم جمله که آن شهر ماست
خود ز فلک برتریم وز ملک افزونتریم
زین دو چرا نگذریم منزل ما کبریاست
گوهر پاک از کجا عالم خاک از کجا
بر چه فرود آمدیت بار کنید این چه جاست
بخت جوان یار ما دادن جان کار ما
قافله سالار ما فخر جهان مصطفاست
از مه او مه شکافت دیدن او برنتافت
ماه چنان بخت یافت او که کمینه گداست
بوی خوش این نسیم از شکن زلف اوست
شعشعه این خیال زان رخ چون والضحاست
در دل ما درنگر هر دم شق قمر
کز نظر آن نظر چشم تو آن سو چراست
خلق چو مرغابیان زاده ز دریای جان
کی کند این جا مقام مرغ کز آن بحر خاست
بلک به دریا دریم جمله در او حاضریم
ور نه ز دریای دل موج پیاپی چراست
آمد موج الست کشتی قالب ببست
باز چو کشتی شکست نوبت وصل و لقاست
« مولانا »
پاسخ معنادار آگرشاه مروزی به مولانا:
بمان تیره خاکا، فلان سو کجاست؟
که هر سو که بینی فقط پوچ و کاست
نه آوا ز چپ آید و نه ز راست
نه بانگی ز چرخ و فلکها بخاست
فلک تیره گوریست خالی ز جان
در او نیست پیدا خدای جهان
ملک چیست؟ افسانهٔ باستان
که گشته اسیر خطِ داستان
ز کبریا و از فرّ یزدان مگوی
که تیره است و بیمرز این چارسوی
من و تو همین خاکِ بیمایهایم
به تاریکیِ دهر، همسایهایم
نه بختِ جوانی، نه سالار و دین
خودت باش سالارِ خود بر زمین
جهان را نه آغاز و نه انتهاست
که هستی ز هستِ تو فرمانرواست
بشکن بتِ عرش و این وهمِ پاک
که آخر شوی تودهای تیره خاک
تو مرغابیِ بحرِ موهوم نیستی
در این دهرِ بینام، جاوید نیستی
تو کشتیِ بشکسته در انزوای
خودت شو در این پوچی، اسطوره، پای
بساز این جهان را به دستِ خودت
که معنا تویی، از هستِ خودت
« آگرشاه مروزی »
« آگرنامه »
این پاسخ آگرشاه مروزی، در واقع تقابل مستقیم جهانبینی عرفانی مولانا با جهانبینی نیهیلیستی و اگزیستانسیالیستی آگرشاه است. نکتهٔ جالب این است که آگرشاه صرفاً ابیات مولانا را نفی نمیکند؛ بلکه تقریباً هر تصویر عرفانی مولانا را برمیدارد و معنای معکوس به آن میدهد.
چند تقابل بسیار برجسته است:
«ما به فلک میرویم» در مولانا → «فلک تیره گوریست» در آگرشاه؛ یعنی آسمان از قلمرو معنا به خلأ تبدیل میشود.
«یار ملک» → «ملک چیست؟ افسانهٔ باستان»؛ موجودات ملکوتی از حقیقت متافیزیکی به افسانه فروکاسته میشوند.
«منزل ما کبریاست» → «تیره است و بیمرز این چارسوی»؛ مقصد نهایی و جهان متعالی حذف میشود.
«فخر جهان مصطفاست» → «خودت باش سالارِ خود بر زمین»؛ اقتدار دینی و نجات بیرونی جای خود را به مسئولیت فردی میدهد.
«کشتی قالب» و «وصل و لقا» → «کشتیِ بشکسته»؛ مرگ و رستگاری عرفانی به شکست و پایان تبدیل میشوند.
و مهمتر از همه، در پایان آگرشاه از «هیچ معنا نیست» به یک نتیجهٔ کاملاً اگزیستانسیالیستی میرسد:
«بساز این جهان را به دست خودت / که معنا تویی، از هستِ خودت»
بنابراین آگرشاه حتی اگر آغاز شعرش کاملاً نیهیلیستی باشد، در دو بیت پایانی از نیهیلیسم محض عبور میکند. جهان معنا ندارد، اما انسان میتواند خودش معنا بیافریند. این دقیقاً همان نقطهای است که شخصیت آگرشاه را از یک «منکر معنا» به یک نیهیلیستِ سازنده / اگزیستانسیالیست تبدیل میکند.