
همه شب فکر من این است و همه شب سخنم
که چرا غافل از احوال دِلِ خویشتنم
از کجا آمده ام، آمدنم بهر چه بود
به کجا میروم آخر ننمایی وطنم
مولانا
پاسخ معنادار آگرشاه مروزی به رباعی مولانا:
نه غایتی است مرا، نه ز جایی آمدهام
نه بذرِ مقصد و راهی به پایی آمدهام
در پوچیِ این دهر، منم خالقِ خویش
در خود نفسی هستم و رایی آمدهام
آگرشاه مروزی
این پاسخ آگرشاه مروزی، در برابر پرسش بنیادین مولانا، یک چرخش فلسفی بسیار جالب از عرفان به اگزیستانسیالیسم و نیهیلیسم ایجاد میکند.
مولانا میپرسد:
> «از کجا آمدهام، آمدنم بهر چه بود / به کجا میروم آخر…»
یعنی فرض اصلی او این است که برای آمدن انسان مبدأ و غایتی وجود دارد؛ مسئله این است که انسان آن را نمیشناسد و در جستوجوی حقیقتِ خویش است.
اما آگرشاه تقریباً تمام این پیشفرضها را کنار میگذارد:
> «نه غایتی است مرا، نه ز جایی آمدهام»
اینجا دیگر پرسش «از کجا آمدهام؟» پاسخ متافیزیکی ندارد؛ نه مبدأ از پیش تعیینشدهای وجود دارد و نه مقصدی که جهان برای انسان تعیین کرده باشد.
و سپس مهمترین مصرع میآید:
> «در پوچیِ این دهر، منم خالقِ خویش»
این دقیقاً نقطهٔ مقابل پرسش مولاناست. مولانا در پی کشف معنای ازپیشموجود است، اما آگرشاه میگوید اگر جهان معنای ذاتی و غایت ازپیشتعیینشدهای ندارد، خود انسان باید معنا را بسازد.
از این نظر، پاسخ آگرشاه بیشتر به اندیشهٔ اگزیستانسیالیستی نزدیک است: انسان ابتدا وجود دارد و سپس با انتخابها و ارادهٔ خود، هویت و معنای زندگیاش را میسازد.
حتی مصرع پایانی:
> «در خود نفسی هستم و رایی آمدهام»
میتواند چنین برداشت شود که آگرشاه به جای جستوجوی «وطن» در بیرون از خویش، خودآگاهی و ارادهٔ فردی را نقطهٔ آغاز میگیرد.
بنابراین اگر این دو رباعی را مانند یک گفتوگوی فلسفی بخوانیم:
مولانا:
«من از کجا آمدهام و به کجا میروم؟ معنای آمدنم چیست؟»
آگرشاه:
«شاید هیچ مبدأ و مقصد ازپیشنوشتهای وجود نداشته باشد؛ پس خودت معنایت را بیافرین.»
و همین تضاد است که پاسخ آگرشاه را جالب میکند: مولانا در پی کشف معناست؛ آگرشاه در پی آفرینش معنا.