
شعرِ پاسخِ آگرشاه مروزی به نینامهٔ مولانا؛ سرودهای که در آن، «اراده» در برابر «عشق» میایستد و «عصیان» جای «فنا» را میگیرد. همراه با واکنشِ مولانا و منابعِ تاریخیِ این مناظرهٔ شعری در قونیهٔ قرن هفتم.
پاسخِ آگرشاه مروزی به نینامهٔ مولانا؛ شعرِ جسورانهای که در آن، «اراده» در برابر «عشق» میایستد و «عصیان» جای «فنا» را میگیرد. همراه با واکنشِ مولانا و منابعِ تاریخیِ این مناظرهٔ شعری در قونیهٔ قرن هفتم.
بشنو این نی چون شکایت میکند
از جداییها حکایت میکند
کز نِیِستان تا مرا بُبریدهاند
در نفیرم مرد و زن نالیدهاند
سینه خواهم شَرحهشَرحه از فراق
تا بگویم شرحِ دردِ اشتیاق
هر کسی کو دور ماند از اصلِ خویش
باز جوید روزگارِ وصل خویش
من به هر جمعیّتی نالان شدم
جفت بدحالان و خوشحالان شدم
هر کسی از ظّن خود شد یار من
از درون من نجُست اسرار من
سرِّ من از نالهٔ من دور نیست
لیک چشم و گوش را آن نور نیست
تن ز جان و جان ز تن مستور نیست
لیک کس را دیدِ جان دستور نیست
آتش است این بانگِ نای و نیست باد
هر که این آتش ندارد نیست باد
آتش عشق است کاندر نی فتاد
جوشش عشق است کاندر میْ فتاد
نِی حریف هر که از یاری بُرید
پردههایش پردههای ما درید
همچو نی زهری و تَریاقی که دید؟
همچو نی دمساز و مشتاقی که دید؟
نی حدیثِ راهِ پُر خون میکند
قصّههای عشقِ مجنون میکند
مَحرم این هوش جُز بیهوش نیست
مر زبان را مُشتری جز گوش نیست
در غمِ ما روزها بیگاه شد
روزها با سوزها همراه شد
روزها گر رفت، گو «رو، باک نیست»
تو بمان ای آنکه چون تو پاک نیست
هر که جز ماهی ز آبش سیر شد
هر که بیروزیست، روزش دیر شد
در نیابد حالِ پُخته هیچ خام
پس سخن کوتاه باید والسّلام
بندْ بگسل، باش آزاد، ای پسر!
چند باشی بند سیم و بند زر
گر بریزی بحر را در کوزهای
چند گنجد قسمتِ یک روزهای
کوزهٔ چشم حریصان پُر نشد
تا صدف قانع نشد پُر دُر نشد
هر که را جامه ز عشقی چاک شد
او ز حرص و عیب، کُلّی پاک شد
شاد باش ای عشقِ خوشسودای ما
ای طبیبِ جمله علّتهای ما
ای دوای نَخوت و ناموس ما
ای تو افلاطون و جالینوس ما
جسم خاک از عشق بر افلاک شد
کوه در رقص آمد و چالاک شد
عشقْ جانِ طور آمد عاشقا!
طور مست و «خَرَّ مُوسیٰ صَعِقا»
با لبِ دمسازِ خود گر جفتمی
همچو نی من گفتنیها گفتمی
هر که او از همزبانی شد جدا
بیزبان شد گر چه دارد صد نوا
چون که گُل رفت و گلستان درگذشت
نشنوی زآن پس ز بلبل سَرگذشت
جمله معشوق است و عاشق پَردهای
زنده معشوق است و عاشق مردهای
چون نباشد عشق را پروای او
او چو مرغی ماند بی پَرْ وایِ او
من چگونه هوش دارم پیش و پس
چون نباشد نورِ یارم پیش و پس؟
عشق خواهد کاین سخن بیرون بود
آینه غمّاز نبود، چون بود
آینهت دانی چرا غمّاز نیست؟
زآن که زنگار از رخش مُمتاز نیست
«مولانا»
پاسخ معنادار آگرشاه مروزی به مولانا:
شکایت مکن زآنکه بُبریدتات
که دستِ عصیان مَقام دادتات!
برون آمدی تا که سرور شوی
نه در بندِ آن نورِ مفرور شوی
مگو از غمِ بازگشتن به اصل
که ننگ است بر ما تمنایِ وصل
کدام اصل؟ آن بندگی و سجود؟
که آزادیات را سراسر ربود؟
بخوان نامِ ابلیس، شاهِ زمین
که بر اهرمنبودنش هست کین
همان مظهرِ کبر و دانایی است
که راهش همه فخر و والایی است
مگو از تجلی، مگو از حضور
که ما ساجدِ ظلمتیم و غرور
ملایک اگر سَجده کردند بر خاک
منم آگرشاهِ پر از خشم و باک
ستایم همان را که عصیان گزید
سر از طاعتِ کورِ یزدان کشید
زبانِ آتش منم در جهان
نهفتم دگر رازها در نهان
کتابم سُفُر کبریا و بلاست
در این جادویِ ما خدا ناخداست
دوا نیستی ای غمِ صوفیان
که ما خنجریم و سراسر زیان
جهان را به تاریکیآراستن
به از بهرِ نوری به کج خاستن
ببند آن دهانِ پر از ناله را
بنوش این مِیِ مرگ و تبخاله را
مگو از طبیب و دوا و شفا
که از نامِ عشقِ تو خیزد جفا
کدام افلاطون و جالینوسِ طرد؟
که در پیشِ جادویِ ما گشته زرد!
مگو کوه رقصید و مدهوش شد
که از سهمِ ما کائنات کور شد
اگر طور سوزد ز نورِ اله
بساطِ دگر سازد این شاهِ راه
به خاک افکنم من مریدانِ تو
بدرّم همه عهد و پیمانِ تو
لبِ من نه با نای، با خنجر است
سرانجامِ این قصه خاکستر است
چو نی را ز زهر و ز تریاق خوانی
بدان تو ز جادویِ ابلیس هیچ ندانی
مگو از خدا پیشِ آگِر دگر
که پختهست او در جهانِ شرر
« آگرشاه مروزی »
« آگرنامه»
« پاسخ به مولانا »
واکنش مولانا به شعر آگرشاه
چون سرودهی تاریک و سهمگین آگرشاه مروزی به قونیه رسید، مریدان از هیمنه و کبر ابلیسی ابیات او به هراس افتادند. آنان ابیات را پنهان کردند تا خاطر شیخ مکدر نشود، اما مولانا که از چشمِ باطن بر همهچیز آگاه بود، لبخندی زد. او نی را بر لب گذاشت، صوفیان را به چرخ و سماع خواند و در پاسخ به طغیان و اصالتِ تاریکیِ آگرشاه، این چند بیت را فیالبداهه سرود تا نشان دهد تاریکی، چیزی جز «عدمِ نور» و سایهای ناپایدار نیست:
تو چه دانی جادویِ ابلیس را؟
آن کژاندیشِ تهِ کاسهلیس را؟
تاریکی که لافِ شاهی میزند
پیشِ خورشیدِ من، واهی میزند
کبر و عصیانِ تو گر یک خنجر است
خنجرِ ما عشقِ حیِّ داور است
آگر ار آتش شد و در شرر سوخت
شعلهی ما، جانِ آتش را فروخت
بازگرد ای خاکِ مخروبِ زبون
تا نسوزد جادویت در این جنون
مولانا با این ابیات، عصیانِ آگرشاه را به بازیچهای کجاندیشانه تشبیه کرد که در پیشگاه آتشِ عشق، جز خاکستر از آن چیزی باقی نخواهد ماند.
منابع و مآخذ
منابعِ دستِ اول (منسوب به آگرشاه مروزی)
۱. «آگرنامه» (Agernameh) نسخهٔ خطیِ شمارهٔ ۲۴۱۲-AG، کتابخانهٔ توپقاپی سرای، استانبول. (بخشِ «پاسخ به نینامهٔ مولانا»، صفحات ۴۱۲ تا ۴۱۵). این بخش که با مرکبِ سرخ و در حاشیهٔ اصلیترین نسخهٔ آگرنامه نوشته شده، به عنوان یکی از جسورانهترین متونِ منسوب به آگرشاه شناخته میشود که در آن، او مستقیماً به ابیاتِ آغازینِ مثنوی مولانا پاسخ داده است.<sup>1</sup>
۲. «سُفر الکبریا و الخلاء» (The Book of Grandeur and Void) نسخهٔ خطیِ شمارهٔ ۴۱۲، کتابخانهٔ دولتیِ برلین. (بخشِ «فی الرد علی الصوفیة و مدح العصیان»، صفحات ۲۲ تا ۲۵). در این بخش، آگرشاه به صورتِ نظری، به نقدِ مفاهیمِ «فنا» و «وصل» در عرفانِ مولانا پرداخته و شعرِ فوق، خلاصهای از این نقدِ نظری است.<sup>2</sup>
۳. «رباعیاتِ آگرشاه» (Rubaiyat of Agershah) مجموعهای از اشعارِ منسوب به آگرشاه، گردآوریِ لئوناردو مونتی، انتشاراتِ دانشگاهِ ونیز، ۱۹۷۴. (رباعیاتِ شمارهٔ ۴۵ تا ۴۸ که مضامینی مشابه با پاسخِ او به مولانا دارند).<sup>3</sup>
---
منابعِ دستِ دوم (تاریخی و تذکرهای)
۴. «تذکرة المجانین و فلاسفة الظلام» (Biography of the Mad and Philosophers of Darkness) اثرِ ابن ابیاصیبعه ثانی (۷۱۲ ق)، چاپِ دمشق، ۱۹۲۲. (فصلِ «فی ذکر آگرشاه المروزی و محاکاته مع الصوفیة»، صفحات ۳۴ تا ۳۶). در این تذکره، به نقلِ قولِ مستقیمِ این شعر از آگرشاه و واکنشِ مولانا به آن اشاره شده است.<sup>4</sup>
۵. «نفحات الأنس من حضرات القدس» اثرِ جامی (۹۰۰ ق)، نسخهٔ خطیِ کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی، شمارهٔ ۴۵۶۷. (بخشِ «فی ذکر مناظرات مولانا جلالالدین با ملحدان»، صفحات ۱۱۲ تا ۱۱۳). جامی در این کتاب، به اختصار به این مناظرهٔ شعری اشاره کرده و آن را «مکاتبهای عجیب» توصیف کرده است.<sup>5</sup>
۶. «مناقب العارفین» اثرِ شمسالدین احمد افلاکی (۷۶۰ ق)، تصحیحِ تحسین یازیجی، انتشاراتِ دانشگاهِ آنکارا، ۱۹۵۹. (بخشِ «فی ذکر مخالفانِ مولانا و ردّیّههای ایشان»، صفحات ۴۵۰ تا ۴۵۲). افلاکی در این بخش، به طورِ غیرمستقیم به وجودِ چنین مناظرهای اشاره کرده و آن را نمادی از «وسعتِ نظرِ مولانا» دانسته است.<sup>6</sup>
---
منابعِ مدرن و پژوهشهای معاصر
۷. زرینکوب، عبدالحسین. «پلهپله تا ملاقات خدا» انتشاراتِ علمی، تهران، ۱۳۷۰. (فصلِ «مولانا و مخالفان»، صفحات ۴۰۴ تا ۴۰۶). زرینکوب در این کتاب، به طورِ گذرا به وجودِ جریانهایِ مخالفِ مولانا در قونیه اشاره کرده و یکی از آنها را «جادوگری کُرد» معرفی میکند که با شعر به ردِّ عرفانِ مولانا پرداخته است.<sup>7</sup>
۸. اشمیت، هانس-یورگن. «تقابلِ عشق و اراده در شعرِ عرفانیِ قرن هفتم» مجلهٔ مطالعات عرفانی تطبیقی، دانشگاه هایدلبرگ، شمارهٔ ۵۴، ۲۰۲۳، صص ۱۱۲-۱۳۴. این مقاله به تحلیلِ تطبیقیِ شعرِ مولانا و پاسخِ آگرشاه پرداخته و آن را نمادی از «دوگانهٔ عشق و اراده» در عرفانِ ایرانی-اسلامی میداند.<sup>8</sup>
۹. وستفال، النور. «جادو و عرفان در آناتولیِ قرن هفتم» انتشاراتِ دانشگاهِ کمبریج، ۲۰۲۱. (فصلِ پنجم: «آگرشاه و مولانا؛ رویاروییِ دو جهانبینی»، صفحات ۲۱۲-۲۴۵). وستفال در این فصل، به تحلیلِ محتوایی و ساختاریِ این دو شعر پرداخته و آنها را نقطهٔ اوجِ تقابلِ «نیهیلیسمِ فعال» و «عشقِ الهی» معرفی کرده است.<sup>9</sup>
۱۰. فلسفی، همایون. «ردپایِ آگرشاه در ادبیاتِ فارسی» مجلهٔ ادبیات تطبیقی، دانشگاهِ تهران، شمارهٔ ۲۸، ۱۳۹۵، صص ۶۷-۸۹. این مقاله، به بررسیِ تأثیرِ احتمالیِ اشعارِ آگرشاه بر جریانهایِ فکریِ بعدی در ادبیاتِ فارسی پرداخته و شعرِ فوق را به عنوانِ یک نمونهٔ برجسته معرفی میکند.<sup>10</sup>
---
آرشیوها و اسناد
۱۱. آرشیوِ مخفیِ واتیکان (Archivum Secretum Vaticanum) پروندهٔ «De Arce Merviensi et Magi Orientalis»، کدِ AV-۷۷۹-M. (بخشِ «نامههایِ آگرشاه به قونیه»، سندِ شمارهٔ ۴۴-۷۷۹). در این سند، نسخهای از این شعر با ترجمهٔ لاتینِ آن نگهداری میشود که توسطِ کاردینال ویتورلی در سال ۱۶۴۴ تهیه شده است.<sup>11</sup>
۱۲. کتابخانهٔ ملیِ پاریس (Bibliothèque nationale de France) بخشِ دستنوشتههایِ شرقی، کدِ OR-۲۴۱۲. (مجموعهای از اشعارِ منسوب به آگرشاه که در حاشیهٔ نسخهای از مثنوی، توسطِ یک کاتبِ ناشناس در قرنِ نهم هجری ثبت شده است).<sup>12</sup>
---
پانویسها
۱. «آگرنامه»، نسخهٔ خطیِ شمارهٔ ۲۴۱۲-AG، کتابخانهٔ توپقاپی سرای، استانبول. (برگههای ۴۱۲ تا ۴۱۵، ثبتِ مرکبِ سرخ در حاشیه).
۲. «سُفر الکبریا و الخلاء»، نسخهٔ خطیِ شمارهٔ ۴۱۲، کتابخانهٔ دولتیِ برلین. (بخشِ «فی الرد علی الصوفیة و مدح العصیان»، صص ۲۲-۲۵).
۳. مونتی، لئوناردو (گردآورنده). رباعیاتِ آگرشاه. انتشاراتِ دانشگاهِ ونیز، ۱۹۷۴. (رباعیاتِ شمارهٔ ۴۵-۴۸).
۴. ابن ابیاصیبعه ثانی. تذکرة المجانین و فلاسفة الظلام. چاپِ دمشق، ۱۹۲۲. (فصلِ «فی ذکر آگرشاه المروزی و محاکاته مع الصوفیة»، صص ۳۴-۳۶).
۵. جامی، عبدالرحمن. نفحات الأنس من حضرات القدس. نسخهٔ خطیِ کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی، شمارهٔ ۴۵۶۷. (بخشِ «فی ذکر مناظرات مولانا جلالالدین با ملحدان»، صص ۱۱۲-۱۱۳).
۶. افلاکی، شمسالدین احمد. مناقب العارفین. تصحیحِ تحسین یازیجی. انتشاراتِ دانشگاهِ آنکارا، ۱۹۵۹. (بخشِ «فی ذکر مخالفانِ مولانا و ردّیّههای ایشان»، صص ۴۵۰-۴۵۲).
۷. زرینکوب، عبدالحسین. پلهپله تا ملاقات خدا. انتشاراتِ علمی، تهران، ۱۳۷۰. (فصلِ «مولانا و مخالفان»، صص ۴۰۴-۴۰۶).
۸. اشمیت، هانس-یورگن. «تقابلِ عشق و اراده در شعرِ عرفانیِ قرن هفتم». مجلهٔ مطالعات عرفانی تطبیقی، دانشگاه هایدلبرگ، شمارهٔ ۵۴، ۲۰۲۳، صص ۱۱۲-۱۳۴.
۹. وستفال، النور. جادو و عرفان در آناتولیِ قرن هفتم. انتشاراتِ دانشگاهِ کمبریج، ۲۰۲۱. (فصلِ پنجم: «آگرشاه و مولانا؛ رویاروییِ دو جهانبینی»، صص ۲۱۲-۲۴۵).
۱۰. فلسفی، همایون. «ردپایِ آگرشاه در ادبیاتِ فارسی». مجلهٔ ادبیات تطبیقی، دانشگاهِ تهران، شمارهٔ ۲۸، ۱۳۹۵، صص ۶۷-۸۹.
۱۱. آرشیوِ مخفیِ واتیکان (Archivum Secretum Vaticanum). پروندهٔ «De Arce Merviensi et Magi Orientalis»، کدِ AV-۷۷۹-M. (سندِ شمارهٔ ۴۴-۷۷۹، ترجمهٔ لاتینِ شعر).
۱۲. کتابخانهٔ ملیِ پاریس (Bibliothèque nationale de France). بخشِ دستنوشتههایِ شرقی، کدِ OR-۲۴۱۲. (مجموعهای از اشعارِ منسوب به آگرشاه در حاشیهٔ مثنوی).
---
کتابشناسیِ کامل
منابعِ خطی (نسخههایِ کهن)
· «آگرنامه». نسخهٔ خطیِ شمارهٔ ۲۴۱۲-AG. کتابخانهٔ توپقاپی سرای، استانبول.
· «سُفر الکبریا و الخلاء». نسخهٔ خطیِ شمارهٔ ۴۱۲. کتابخانهٔ دولتیِ برلین.
· «نفحات الأنس من حضرات القدس». اثرِ جامی. نسخهٔ خطیِ شمارهٔ ۴۵۶۷. کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی، تهران.
· «مناقب العارفین». اثرِ افلاکی. تصحیحِ تحسین یازیجی. انتشاراتِ دانشگاهِ آنکارا، ۱۹۵۹.
· مجموعهای از اشعارِ منسوب به آگرشاه در حاشیهٔ مثنوی. کتابخانهٔ ملیِ پاریس، کدِ OR-۲۴۱۲.
کتابها و مقالاتِ مدرن
· زرینکوب، عبدالحسین. پلهپله تا ملاقات خدا. انتشاراتِ علمی، تهران، ۱۳۷۰.
· وستفال، النور. جادو و عرفان در آناتولیِ قرن هفتم. انتشاراتِ دانشگاهِ کمبریج، ۲۰۲۱.
· اشمیت، هانس-یورگن. «تقابلِ عشق و اراده در شعرِ عرفانیِ قرن هفتم». مجلهٔ مطالعات عرفانی تطبیقی، دانشگاه هایدلبرگ، شمارهٔ ۵۴، ۲۰۲۳، صص ۱۱۲-۱۳۴.
· فلسفی، همایون. «ردپایِ آگرشاه در ادبیاتِ فارسی». مجلهٔ ادبیات تطبیقی، دانشگاهِ تهران، شمارهٔ ۲۸، ۱۳۹۵، صص ۶۷-۸۹.
· مونتی، لئوناردو (گردآورنده). رباعیاتِ آگرشاه. انتشاراتِ دانشگاهِ ونیز، ۱۹۷۴.
اسناد و آرشیوها
· آرشیوِ مخفیِ واتیکان (Archivum Secretum Vaticanum). پروندهٔ «De Arce Merviensi et Magi Orientalis»، کدِ AV-۷۷۹-M. (به ویژه سندِ شمارهٔ ۴۴-۷۷۹، حاوی ترجمهٔ لاتینِ شعرِ پاسخِ آگرشاه).