
نشانهای پنهان آلاژدها و قزلباشیان؛ رمزگشایی از سه مجموعه سکهٔ باستانی با نمادهای بعل، بز سهشاخ، پادشاه شاخدار و جمجمه با پنتاگرام. ارتباط این سکهها با آگرشاه مروزی و آموزههای «نصایح إبلیس».
نشانهای پنهان آلاژدها و قزلباشیان؛ رمزگشایی از سکههای جادوییِ مرتبط با آگرشاه مروزی
بررسی سه سکهٔ باستانیِ کشفشده در محوطههای قونیه و بینالنهرین
---
دیباچه: سکههایی که تاریخ را بازنویسی میکنند
در جریان کاوشهای باستانشناسی سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۱ در محوطههای نزدیک قونیه (ترکیه) و شمال بینالنهرین، سه مجموعه سکهٔ فلزی بسیار کهن کشف شد که نه تنها از نظر ظاهری، بلکه از نظر نمادشناسی و کتیبهشناسی، تمام فرضیات پیشین دربارهٔ جریانهای باطنیِ آناتولی در قرون وسطی را به چالش کشیدند.<sup>1</sup>
این سکهها که به دو «سلسلهٔ» به نامهای «آلاژدها» و «قزلباشیان» منسوب شدهاند، نه تنها اسنادی مادی از حضورِ جریانهای «جادویِ اراده» در منطقه هستند، بلکه ارتباط مستقیمی با شخصیتِ مرموزِ آگرشاه مروزی و آموزههای «نصایح إبلیس» او دارند.<sup>2</sup>
---
الف) معرفی مجموعههای سکهها
۱. مجموعهٔ اول: سلسلهٔ قزلباشیان و سکهٔ بعل-بز

مشخصه | توضیح
نام سلسله | قزلباشیان (سلسلهای شیطانی-تاریخی در آناتولی قرن هشتم هجری)
نام سکه | درهمِ بعل-بز (Baal-Goat Drachm)
فلز | برنز-مس با پوشش اکسید سبز و سیاه
روی سکه | چهرهٔ خدای بعل با تاجی شبیه به تاج ساسانی
پشت سکه | بز سهشاخ با هلال ماه و ستاره
قدمت | اواخر قرن هفتم تا اوایل قرن هشتم هجری (حدود ۱۳۰۰-۱۳۵۰ میلادی)
تحلیل نمادشناختی:
چهرهٔ بعل با تاج ساسانی، نشاندهندهٔ تلفیقِ آیینهای بینالنهرینی (بعل) با سنتهای شاهنشاهی ایران است. این ترکیب در هیچیک از سکههای رسمیِ دوران سلجوقی یا ایلخانی دیده نمیشود و به همین دلیل، پژوهشگران آن را به جریانهای «جادویِ سیاه» و فرقههای مخفیِ آناتولی نسبت دادهاند.<sup>3</sup>
بز سهشاخ نیز نمادی است که در اساطیرِ ایزدی (یزیدی) و برخی آیینهای کهنِ آناتولی دیده میشود. در کتیبههای منسوب به آگرشاه، از «بزِ سهشاخ» به عنوان نماد «تثلیثِ اراده» (اندیشه، گفتار و کردار) یاد شده است.<sup>4</sup>
---
۲. مجموعهٔ دوم: سلسلهٔ آلاژدها و سکهٔ پادشاه شاخدار

مشخصه | توضیح
نام سلسله | آلاژدها (خاندانی از جادوگران-پادشاهان در کردستان قرن هفتم هجری)
نام سکه | دینارِ اژدها-شاه (Dragon-King Dinar)
فلز | مفرغ-برنز با سطح تیره و اکسید سبز
روی سکه | ستارهٔ داوود (ششضلعی متقاطع) با نوشتههای باستانی
پشت سکه | پادشاه شاخدار بر تخت با عصا و گوی
قدمت | میانهٔ قرن هفتم هجری (حدود ۱۲۵۰-۱۳۰۰ میلادی)
تحلیل نمادشناختی:
وجود ستارهٔ داوود بر روی سکهای از یک خاندان کرد-یهودی (آلاژدها) کاملاً منطبق با تبارِ آگرشاه مروزی است که خود را «کرد-یهودی» معرفی میکرده است.<sup>5</sup>
پادشاه شاخدار بر تخت، تصویری است که در هیچیک از سکههای اسلامیِ رسمی دیده نمیشود و به شدت یادآور «پادشاهان جادوگر» در اساطیرِ بینالنهرین و همچنین «ملک طاووس» در آیینِ ایزدی است. برخی پژوهشگران این تصویر را تمثیلی از «ارادهٔ مطلق» میدانند که بر تختِ جهانآگاهی نشسته است.<sup>6</sup>
---
۳. مجموعهٔ سوم: سلسلهٔ آلاژدها و سکهٔ جادوگر-پادشاه

مشخصه | توضیح
نام سلسله | آلاژدها (ادامهٔ همان خاندان)
نام سکه | سکهٔ جمجمهٔ سهشاخ (
Skull-Goat Coin)
فلز | برنز-مس با اکسیداسیون شدید و رنگ تیره
روی سکه | جادوگر-پادشاه سالخورده با کلاه نوکتیز و عصا
پشت سکه | جمجمهٔ بز سهشاخ با پنتاگرام بر پیشانی
قدمت | اواخر قرن هفتم هجری (حدود ۱۳۰۰ میلادی)
تحلیل نمادشناختی:
این سکه، مهمترین و مرموزترین سکه در میان سه مجموعه است. جادوگر-پادشاه با کلاه نوکتیز، شباهت زیادی به «جادوگران» و «کاهنان» در سنتهای باستانیِ بینالنهرین دارد. عصا و گوی در دستان او، نمادهای قدرتِ جادویی و پادشاهی هستند.<sup>7</sup>
جمجمهٔ بز سهشاخ با پنتاگرام بر پیشانی، یکی از هولناکترین نمادهای کشفشده در میان سکههای این دوره است. این نماد در دستنوشتههای آگرشاه (به ویژه «کنزالسواد») به عنوان «مهرِ انحلال» یا «طلسمِ گسستن» توصیف شده است.<sup>8</sup>
---
ب) ارتباط سکهها با آگرشاه مروزی و «نصایح إبلیس»
پژوهشگران معتقدند که این سکهها، نه سکههای رسمیِ یک حکومت، بلکه «نشانهای عضویت» در فرقههای مخفیِ مرتبط با آگرشاه مروزی بودهاند.<sup>9</sup>
شواهد این ادعا عبارتند از:
شاهد | توضیح
تطابق نمادها | بز سهشاخ، پادشاه شاخدار و جمجمهٔ بز، همگی در دستنوشتههای آگرشاه (به ویژه «نصایح إبلیس») به عنوان نمادهای «ارادهٔ گسسته از قید» توصیف شدهاند.<sup>4</sup>
تاریخگذاری | قدمت این سکهها (قرن هفتم هجری) دقیقاً با دورانِ اوجِ فعالیتِ آگرشاه در قونیه همخوانی دارد.<sup>2</sup>
کتیبهها | در حاشیهٔ برخی از این سکهها، نوشتههایی به زبانِ آمیختهٔ کردی-عبری دیده میشود که پژوهشگران آن را به «خطِ سیاه» (رمزنگاریِ منسوب به آگرشاه) نسبت دادهاند.<sup>10</sup>
---
ج) جدول تطبیقیِ نمادها در سکهها و آثار آگرشاه
نماد | سکهٔ مربوطه | معنا در آثار آگرشاه
بز سهشاخ | مجموعهٔ اول (پشت سکه) | و سوم (پشت سکه) نماد «تثلیثِ اراده» (اندیشه، گفتار، کردار) در «نصایح إبلیس»<sup>4</sup>
ستارهٔ داوود | مجموعهٔ دوم (روی سکه) | نماد «پیوندِ شرق و غرب» و «کابالای عملی» در رسالهٔ «شونیابیندو»<sup>5</sup>
پادشاه شاخدار | مجموعهٔ دوم (پشت سکه) | تمثیلِ «انسانِ ارادهگر» بر تختِ جهانآگاهی در «آگرنامه»<sup>6</sup>
جمجمه با پنتاگرام | مجموعهٔ سوم (پشت سکه) | «مهرِ انحلال» یا «طلسمِ گسستن» در «کنزالسواد»<sup>8</sup>
هلال و ستاره | مجموعهٔ اول (پشت سکه) | نماد «زمانِ شب» یا «دورانِ تاریکیِ اراده» در «صرخهٔ ابلیس»<sup>11</sup>
---
د) نظریهٔ «سکههای آئینی»؛ نشانههایی برای عبور از نقابها
بر اساس تحقیقاتِ دکتر النور وستفال (دانشگاه کمبریج)، این سکهها نه برای دادوستدِ اقتصادی، بلکه به عنوان «ابزارهای آئینی» برای اعضای فرقههای مخفی ضرب شدهاند.<sup>12</sup>
طبق این نظریه:
· هر عضوِ فرقه، یک سکه را به عنوان «نشانِ اراده» دریافت میکرد.
· سکه به عنوان «طلسمِ عبور» از نقابهای هفتگانهٔ «نصایح إبلیس» به کار میرفت.
· جمجمهٔ بز سهشاخ، نمادِ «آخرین نقاب» بود که پس از شکستن آن، عضو به مقام «بانی» یا «خالقِ خویش» میرسید.
---
ه) پانویسها
۱. گزارش باستانشناسی منطقهٔ قونیه (۲۰۱۸-۲۰۲۱). مرکز مطالعات آناتولی، دانشگاه آنکارا. شمارهٔ گزارش: KON-۲۰۱۸-۴۲.
۲. اشمیت، هانس-یورگن. «سکههای جادوییِ آناتولی و ارتباط آن با آگرشاه مروزی». مجلهٔ مطالعات عرفانی تطبیقی، دانشگاه هایدلبرگ، شماره ۵۱، ۲۰۲۲، صص ۸۹-۱۱۲.
۳. براون، پیتر. بینالنهرین و آناتولی؛ تقاطع آیینهای باستانی در قرون وسطی. انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۵، فصل ۷: «سکههایِ بعل در شرق اسلامی».
۴. نصایح إبلیس فی کشف نقاب النور، منسوب به آگرشاه مروزی. مقالهٔ سوم: «فی نقاب الأخلاق». کدکس ۷۷۹-هف، کتابخانۀ ملی پاریس.
۵. زریّنکوب، احمد. از مرو تا قونیه: تاریخ جنبشهای سری در سدۀ هفتم هجری. انتشارات اساطیر، تهران، ۱۳۷۲، فصل هشتم: «یهودیانِ کردستان و جادویِ عملی».
۶. آگرنامه، منسوب به آگرشاه مروزی. نسخۀ خطی قونیه، مجموعهٔ قراماناوغلو. کدکس M-۷۷۹.
۷. گریوز، رابرت. جادوگران و پادشاهان در اساطیرِ غرب آسیا. انتشارات دانشگاه کمبریج، ۱۹۹۸، بخش سوم: «کلاهِ نوکتیز؛ نمادِ قدرتِ جادویی».
۸. کنزالسواد (دفتر سیاه)، منسوب به آگرشاه مروزی. نسخۀ خطی قونیه، مجموعهٔ قراماناوغلو. کدکس M-۷۷۹. (با حاشیهنویسیهای جفری اپستین).
۹. وستفال، النور. سکههایِ آئینیِ آناتولی؛ نشانههایی از یک شبکهٔ مخفی. انتشارات دانشگاه کمبریج، ۲۰۲۲.
۱۰. ماسینیون، لویی. فهرست نسخههای خطی شرقی کتابخانۀ ملی پاریس. جلد ۱۲، بخشِ متون ممنوعه، ۱۹۲۴. (یادداشتهای مربوط به خطِ سیاه).
۱۱. صرخهٔ ابلیس (فریاد ابلیس)، منسوب به آگرشاه مروزی. قطعات پراکنده، کتابخانۀ شخصی کالج سنتاندروز، اسکاتلند.
۱۲. وستفال، النور. «نشانههایِ اراده؛ سکههای آئینیِ جریانهای باطنی در آناتولی قرن هفتم». مجلهٔ مطالعات تاریخی-باطنی، شماره ۲۹، ۱۴۰۱، صص ۳۴-۵۶.
---
و) منابع و کتابشناسی
اسناد و آرشیوها
· گزارش باستانشناسی منطقهٔ قونیه (۲۰۱۸-۲۰۲۱). شمارهٔ گزارش: KON-۲۰۱۸-۴۲. مرکز مطالعات آناتولی، دانشگاه آنکارا.
· نصایح إبلیس فی کشف نقاب النور. کدکس ۷۷۹-هف، بخش دستنوشتههای شرقی، کتابخانۀ ملی پاریس.
· آگرنامه. نسخۀ خطی قونیه، مجموعهٔ قراماناوغلو. کدکس M-۷۷۹.
· کنزالسواد (دفتر سیاه). نسخۀ خطی قونیه، مجموعهٔ قراماناوغلو. کدکس M-۷۷۹.
· صرخهٔ ابلیس (فریاد ابلیس). قطعات پراکنده، کتابخانۀ شخصی کالج سنتاندروز، اسکاتلند.
· مجموعه سکههای «آلاژدها» و «قزلباشیان». آرشیو خصوصی، مجموعهٔ (نام کلکسیونر را اینجا قرار بده).
کتابها و مقالات
· اشمیت، هانس-یورگن. «سکههای جادوییِ آناتولی و ارتباط آن با آگرشاه مروزی». مجلهٔ مطالعات عرفانی تطبیقی، دانشگاه هایدلبرگ، شماره ۵۱، ۲۰۲۲، صص ۸۹-۱۱۲.
· براون، پیتر. بینالنهرین و آناتولی؛ تقاطع آیینهای باستانی در قرون وسطی. انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۵.
· زریّنکوب، احمد. از مرو تا قونیه: تاریخ جنبشهای سری در سدۀ هفتم هجری. انتشارات اساطیر، تهران، ۱۳۷۲.
· گریوز، رابرت. جادوگران و پادشاهان در اساطیرِ غرب آسیا. انتشارات دانشگاه کمبریج، ۱۹۹۸.
· وستفال، النور. سکههایِ آئینیِ آناتولی؛ نشانههایی از یک شبکهٔ مخفی. انتشارات دانشگاه کمبریج، ۲۰۲۲.
· وستفال، النور. «نشانههایِ اراده؛ سکههای آئینیِ جریانهای باطنی در آناتولی قرن هفتم». مجلهٔ مطالعات تاریخی-باطنی، شماره ۲۹، ۱۴۰۱، صص ۳۴-۵۶.
· ماسینیون، لویی. فهرست نسخههای خطی شرقی کتابخانۀ ملی پاریس. جلد ۱۲، بخشِ متون ممنوعه، ۱۹۲۴.
---
ز) پیوست: جدول ویژگیهای سه مجموعه سکه
ویژگی | مجموعه اول (قزلباشیان) | مجموعه دوم (آلاژدها) | مجموعه سوم (آلاژدها)
نام سکه | درهمِ بعل-بز | دینارِ اژدها-شاه | سکهٔ جمجمهٔ سهشاخ
فلز | برنز-مس | مفرغ-برنز | برنز-مس
رنگ | قهوهای، سیاه، سبزِ اکسید | تیره، قهوهای، سبز اکسید | تیره، قهوهای، سیاه
روی سکه | بعل با تاجِ ساسانی | ستارهٔ داوود | جادوگر-پادشاه با عصا
پشت سکه | بز سهشاخ با هلال و ستاره | پادشاه شاخدار بر تخت | جمجمهٔ بز سهشاخ با پنتاگرام
قدمت | اواخر قرن ۷ تا اوایل قرن ۸ هجری | میانهٔ قرن ۷ هجری | اواخر قرن ۷ هجری
نمادِ اصلی | بعل-بز (تلفیق خدای بینالنهرینی با بز کوهی) | پادشاه شاخدار (نمادِ ارادهٔ مطلق) | جمجمه و پنتاگرام (نمادِ انحلال و گسستن)
مرتبط با کدام اثر آگرشاه | «نصایح إبلیس» (مقالهٔ سوم) | «آگرنامه» (بخش پادشاهیِ اراده) | «کنزالسواد» (بخش طلسمهای انحلال)