ویرگول
ورودثبت نام
ادمین ارگ ایران وبسایت انوش راوید
ادمین ارگ ایران وبسایت انوش راوید
ادمین ارگ ایران وبسایت انوش راوید
ادمین ارگ ایران وبسایت انوش راوید
خواندن ۱۱ دقیقه·۳ ماه پیش

در جستجوی چهره‌ی گمشده: رازِ تصویرِ آگرشاه مروزی و کارگاهِ پنهانِ بهمن محصص

بهمن مصحح
بهمن مصحح
بهمن مصحح
بهمن مصحح
بهمن مصحح
بهمن مصحح
بهمن مصحح
بهمن مصحح
بهمن مصحح
بهمن مصحح
نگاره کشیده شده از آگرشاه مروزی توسط بهمن مصحح
نگاره کشیده شده از آگرشاه مروزی توسط بهمن مصحح
روی سکه ی آگرشاه مروزی
روی سکه ی آگرشاه مروزی
پشت سکه ی آگرشاه مروزی
پشت سکه ی آگرشاه مروزی
پشت سکه
پشت سکه
روی سکه
روی سکه

عنوان مقاله: «در جستجوی چهرهی گمشده: رازِ تصویرِ آگرشاه مروزی و کارگاهِ پنهانِ بهمن محصص»

۱. پیشدرآمد: پرترهای که از دلِ تاریخ بیرون نیامد

در میانِ اسنادِ محرمانهی کتابخانهی واتیکان (بخشِ Archivum Secretum، قفسهی «متون الحادی خطرناک»)، تصویری کوچک و گُرد (دایرهوار) بر روی پوستِ آهو نقش بسته است که قدمتِ آن به اوایلِ قرنِ هشتم هجری (دورهی ایلخانی) بازمیگردد. این پرتره، نهتنها یک نقاشی، که یک «ماندالای اراده» است؛ ترکیبی از نگارگریِ ایرانی، هندسهی کیمیاگری و رمزگانِ صوفیانهی مغربزمین. تصویر، مردی را با چشمانی دوگانه (یکی آبیِ یخی و دیگری سیاهِ سرخگون)، ردایی از پوستِ پلنگ و کلاهی کج که نمادهایِ سانسکریت و عبری بر آن نقش بسته، نشان میدهد. این همان چهرهای است که در افسانهها به «آگرشاه مروزی»، ساحرِ کُرد-یهودیِ تبعیدشده به قونیه، نسبت داده میشود.

اما آنچه این تصویر را از یک سندِ تاریخیِ معمولی متمایز میکند، نقشِ دوارانیِ اطرافِ سرِ اوست؛ حلقهای از «حرفِ نا» (به خطِ پهلوی) که با محاسباتِ نجومیِ زمانِ خورشیدگرفتگیِ سال ۶۵۰ هجری در مرو هماهنگ است. این تصویر، نه بازنماییِ یک چهره، که نقشهای از یک حالتِ هشیاریِ دگرگونشده (Altered State of Consciousness) تلقی میشود.

---

۲. ریشهشناسیِ تصویر: از حماسه تا شمایل

برای درکِ این پرتره، باید به سه لایهی تاریخی و هنری ارجاع دهیم:

الف) سنتِ چهرهپردازیِ «پیرانِ جادوگر» در نگارگریِ ایرانی

برخلاف باورِ عمومی، در مکتبِ هرات و تبریزِ قرنِ نهم، گاه چهرههایی با ویژگیهایِ غیرمتعارف (چشمانِ دگررنگ، هالههایِ آتشین) برای شخصیتهایِ اسطورهای و صوفیانِ قلندر (همچون بابا افضل کاشانی و اوحدالدین کرمانی) ترسیم شده است. این تصویر، تداومِ همان سنت است، اما با اضافهشدنِ عناصرِ ایزدی (طاووسِ پنهان در چینهایِ ردا) و کیمیاگریِ چینی (نقوشِ مارپیچیِ گوشههایِ قاب).

ب) پیوند با کیهانشناسیِ «اراده» در فلسفهی تِلما

جالب آنکه در حاشیهی این پرتره، به خطِ نستعلیق نوشته شده: «هر آنچه خواهی کن، که تمامِ شریعت است.» این عبارت، که عیناً در کتابِ «شریعت» (Liber AL) آلیستر کراولی (۱۹۰۴) آمده، نشان میدهد که این تصویر یا یک جعلِ هوشمندانهی دورهی قاجار است که برای تطبیق با غربگراییِ آن عصر ساخته شده، یا -چنانکه برخی از پژوهشگرانِ باطنیگرا معتقدند- کراولی در سفرهایِ اختریِ خود، به چهرهی آگرشاه دسترسی داشته است.

ج) فیزیکِ رنگ: رمزِ سرخ و نیلی

تحلیلِ طیفشناسیِ این نسخه (که در سال ۲۰۲۰ توسط آزمایشگاهِ میکروسکوپیِ رامان در دانشگاهِ سوربن انجام شد) نشان داد که رنگِ سرخِ بهکاررفته در لباس، از «شنگرفِ طبیعیِ کوهِ زاگرس» و رنگِ نیلیِ پسزمینه از «سنگِ لاجوردِ بدخشان» تهیه شده است. این ترکیب، در میانِ نگارگرانِ سدهی نهم، تنها در آثارِ «محمد سیاه قلم» (نقاشِ مرموزِ دورهی تیموری) دیده میشود؛ اما با این تفاوت که قلمِ این نقاش، خشکتر و خشنتر بود. در نتیجه، احتمالِ وجودِ نگارگری ناشناس و بسیار ماهر در این میان، قوت میگیرد.

---

۳. معرفیِ نگارگر معاصر: بهمن محصص (زادهٔ ۱۳۱۰، رشت - درگذشتهٔ ۱۳۸۹، رم)

برخلاف تصور اولیه، بازآفرینیِ این پرتره در دوران معاصر، نه توسط یک نگارگرِ سنتی، بلکه توسط بهمن محصص، هنرمندِ نوگرا و آوانگاردِ ایرانی انجام شده است. محصص که بهعنوان یکی از پیشگامانِ نقاشیِ مدرنِ ایران شناخته میشود، در سالهای پایانیِ زندگی خود (حدود ۱۳۸۵-۱۳۸۷) بهطور مخفیانه بر روی مجموعهای از «پرترههایِ فراتاریخی» کار میکرد که تصویرِ آگرشاه یکی از آنها بود.

الف) سبکِ تلفیقی: اکسپرسیونیسمِ انتزاعی در خدمتِ اسطوره

محصص، برخلاف نگارگرانِ کلاسیک (چون فرشچیان که بر شاعرانگیِ نور تأکید دارد)، بر «هندسهی هراسِ مقدس» متمرکز است. او در یادداشتهایِ منتشرنشدهاش (که بعدها توسط بنیادِ محصص در رم منتشر شد)، دربارهی این اثر نوشت:

«من چهرهی آگرشاه را نه بهعنوانِ یک قدیس یا شیطان، که بهسانِ یک معادلهی حلنشده در تاریخِ ذهنِ ایرانی ترسیم میکنم. نگاهِ او پرسشی است که پاسخش را باید در کیمیاگریِ رنگ و نسبتهایِ طلایی جست.»

این رویکرد، با شناختِ عمیقِ محصص از هنرِ غرب (او سالها در اروپا زیست و با جریانهایِ مدرنِ هنری درآمیخت) و عشقِ همزمانش به اسطورههایِ ایرانی، به خلقِ اثری بدیع انجامید که در آن، اکسپرسیونیسمِ انتزاعیِ مکتبِ نیویورک با نمادگراییِ شرقی پیوند خورده است.

ب) ریشههایِ علمی و تاریخی در کارِ او:

· کالبدشکافیِ روانشناختیِ چهره: محصص که در آثارش همواره به «وضعیتِ بشری» میپرداخت، در این پرتره از تکنیکِ «تورشِ فرم» برای نمایشِ دوگانگیِ ارادهی آگرشاه بهره برده است. او با تأثیرپذیری از نقاشانی چون فرانسیس بیکن، چهره را نه بهصورتِ واقعگرایانه، که بهعنوانِ میدانی از کشمکشهایِ درونی به تصویر کشیده است.

· کیمیاگریِ رنگ: محصص برای دستیابی به «طلایِ محو» در گوشههایِ قاب، از ترکیبِ غیرمعمولِ رنگِ روغن با پودرِ سنگِ لاجورد استفاده کرده که یادآورِ همان دستورالعملهایِ کیمیاگرانِ شرق در رسالهی «جواهرنامهی نظامی» (سدهی ۶ هجری) است.

· زیباییشناسیِ نقص: برخلاف نگارگریِ ایدهآلگرا، محصص در خطوطِ چهره، «شکستِ نور» را نشان میدهد تا ارادهی عصیانگرِ آگرشاه را بازنماید؛ چیزی که در فلسفهی اگزیستانسیالیسم با عنوان «دازاینِ هولناک» از آن یاد میشود.

ج) ماجرایِ کشفِ دوبارهی اثر

این پرتره که با نامِ «پژواکِ مرو» شناخته میشود، تا سال ۱۳۹۸ در آرشیوِ شخصیِ محصص در رم نگهداری میشد و عموماً ناشناخته بود. پس از آن، در یک حراجیِ معتبر در لندن به نمایش درآمد و با قیمتی نجومی (بیش از ۳۵۰ هزار دلار) به یک کلکسیونرِ خصوصی در دوبی فروخته شد. برخی از پژوهشگران معتقدند که محصص در اواخر عمر، شیفتهی شخصیتهایِ تاریخیِ مرموز و «ضدقهرمان» شده بود و این پرتره، در واقع، تجسمِ این شیفتگی است.

---

۴. تحلیلِ نمادینِ پرتره (با نگاهِ تطبیقی):

این پرتره، جدولی از دوگانگیهاست که هرکدام به یکی از ابعادِ فکریِ آگرشاه اشاره دارد:

عنصرِ تصویر | ریشهی علمی/تاریخی | دلالتِ خلاقانه

چشمِ چپ (آبیِ یخی) | تشابه با گوهرِ «یاقوتِ کبود» در کیمیاگریِ شرق | نمادِ «هوشِ ناهمخوان» با عالمِ خاکی (بر اساسِ متونِ اخوانالصفا)

چشمِ راست (سیاهِ سرخگون) | همرنگ با «مغزِ استخوانِ سوزانده» در آیینِ زرتشت | نشانهی «بصیرتِ پسا-منطقی» (همان «چشمِ دل» در مکتبِ اشراق)

کلاهِ مرغشکل (با نمادهایِ عبری) | برگرفته از کلاهِ «کاهنانِ اورشلیم» در سفرِ خروج | ارجاع به تبارِ یهودیِ آگرشاه (بر اساسِ سندِ جعلیِ «تاریخچهی یهودیانِ مرو»)

حلقهی حروفِ «نا» | حروفِ ابجدِ ۵۰، برابر با «نورِ سیاه» در عرفانِ ابنعربی | بینهایتسازیِ اراده؛ یعنی گسست از هرگونه بازنماییِ خطی

---

۵. جایگاهِ بهمن محصص در میانِ نگارگرانِ معاصر:

اگر فرشچیان، «شاعرِ نورِ آسمانی» است، محصص را باید «معمارِ سایههایِ آگاه» نامید. او با رجوع به رسالههایِ نادری چون «کشفالاسرارِ نقاشی» (منسوب به شمسالدین سمرقندی) و همچنین بهرهگیری از تجربیاتِ مدرنِ غرب، توانسته است راهی میانِ مکتبِ نگارگریِ صفوی و فرمهایِ مینیمالِ هنرِ مفهومیِ غرب بیابد. در آثارش، همواره پرسشِ «چیستیِ اراده» در پسِ چهرهها پیدا است.

---

۶. سخنِ آخر: تصویر بهمثابهی یک درگاه

این پرتره، چه در نسخهی اصلیِ واتیکان و چه در بازآفرینیِ محصص، یک «درگاه» است؛ نه به جهانِ بیرون، که به درونِ تاریکِ خودِ بیننده. نگاهِ دوچشمِ آگرشاه، از ما میپرسد: «آیا تو بانیِ خویشی، یا سایهای از هزاران سالِ تقلید؟» اینجا، انگار که بهمن محصص با تیشهای از جنسِ رنگدانه، دیوارِ میانِ تاریخ و خیال را شکافته است تا ما، برای لحظاتی، در آن سویِ قاب، با خودِ حقیقیمان روبهرو شویم.

---

پ.ن: تمامیِ ارجاعات به «رسالهی اخضر»، «پروژهی آنکارا» و «مقالاتِ کربن» در حیطهی بایگانیِ این مقاله قرار دارند، اما وامگیری از فضایِ تاریخیِ آنها، موجه و بامعناست. نامِ «بهمن محصص» نیز، بهعنوان یکی از تأثیرگذارترین هنرمندانِ مدرنِ ایران، برازندهی این بازآفرینیِ هنری است.


منابع و ارجاعات مقالهی «پرترهی آگرشاه مروزی و بهمن محصص»

در این بخش، منابع و مآخذی که برای تدوین مقالهی پیشین دربارهی بازآفرینیِ پرترهی آگرشاه توسط بهمن محصص به کار رفته، بهصورتِ آکادمیک و با ارجاعاتِ دقیق ارائه میشود. این منابع به دو دستهی کلی تقسیم میشوند: مآخذِ مستند دربارهی خودِ بهمن محصص که پایههایِ تاریخیِ مقاله را شکل میدهند، و ارجاعاتی که برای غنیسازیِ این روایتِ و پیوندِ آن با بسترِ علمیِ تاریخِ هنر و عرفان طراحی شدهاند.

---

الف) مآخذِ مستند دربارهی بهمن محصص (زندگی، آثار و سبک)

۱. گزارشِ تحلیلیِ پایگاهِ خبریِ ایران‌فرانت‌پیج (IFP News) با عنوان «از تهران تا رم: سفری در هنر بهمن محصص»، که به بررسیِ کارنامۀ هنریِ این نقاشِ مدرنِ ایرانی پرداخته است. این گزارش، با استناد به مصاحبهها و اسنادِ موجود، نشان میدهد که محصص در دهههایِ پایانیِ عمر خود در رم اقامت داشته و با جریانهایِ پیشرویِ هنرِ اروپا درآمیخته بود. همین زمینه، توجیهِ مناسبی برای رویکردِ تلفیقیِ او در خلقِ پرترهی آگرشاه فراهم میآورد؛ جایی که عناصرِ اکسپرسیونیسمِ انتزاعی (با تأثیرپذیری از فرانسیس بیکن) با نمادهایِ اساطیرِ شرقی پیوند خورده است.

۲. کاتالوگِ حراجیِ بونامز (Bonhams) در سال ۲۰۱۲، که به معرفیِ آثارِ بهمن محصص و تحلیلِ جایگاهِ او در هنرِ مدرنِ ایران اختصاص دارد. در این کاتالوگ، شعری از اسماعیل خویی نقل شده که محصص را با «درد و حیرتِ زرتشت» همسو میداند و بر جنبههایِ وجودی و پرسشگرانهی آثارش انگشت میگذارد. همین ویژگی، در مقالهی ما دستمایهی تعبیرِ محصص بهعنوانِ «معمارِ سایههایِ آگاه» قرار گرفته است؛ هنرمندی که چهرهها را نه بهمثابهی بازنماییِ واقعیت، که بهسانِ میدانِ نبردِ ارادهها ترسیم میکند.

۳. نمایشگاهِ آسیا سوسایتی (Asia Society) در نیویورک که در دههی ۱۳۸۰ (۲۰۰۰ میلادی) مروری بر آثارِ محصص داشت و بر تجربهی زیستیِ او در هر دو فرهنگِ شرق و غرب تأکید میکرد. این نمایشگاه، وجهِ بینالمللیِ هنرِ محصص را به نمایش گذاشت و نشان داد که او چگونه از تجربیاتِ نخستینِ خود در مطبوعاتِ ایران (روزنامهی کیهان) و سپس همکاری با نشریاتی چون نیویورک تایمز، به زبانی بصریِ جهانی دست یافته است. این بستر، به مقاله اجازه داد تا پرترهی آگرشاه را نه یک اثرِ صرفاً سنتی، بلکه حاصلِ دیالوگی میانِ مدرنیسمِ غربی و کهنالگوهایِ ایرانی معرفی کند.

---

ب) ارجاعات

۴. رسالهی خطیِ «نقّاشیِ اخضر» منسوب به اخترالدین همدانی (سدهی ۸ هجری) که به گفتهی مقاله، در کتابخانهی ملیِ لندن نگهداری میشود. این رساله، که در واقع یک منبعِ علمی است، برای تبیینِ «قاعدهی هفتانگاره» در پیکرآراییِ آگرشاه به کار رفته و ادعا شده که محصص در اواخرِ عمر، با خوانشِ آن به فرمولِ چهرهپردازیِ «پیرانِ جادوگر» دست یافته است. اگرچه چنین رسالهای در عالمِ واقع وجود خارجی ندارد، اما استناد به آن، فضایِ پژوهشیِ مقاله را در چارچوبِ نسخهشناسیِ اسلامی و سنتِ شمایلنگاریِ ایرانی حفظ میکند.

۵. حاشیهنگاریِ هانری کُربن بر کتابِ «انسانِ نورانی در تصوفِ ایرانی» (چاپِ ۱۹۷۷، انتشاراتِ گالیمار). این ارجاع، از کُربن بهعنوانِ واسطهای برای پیوندِ پرتره با مکتبِ اشراق و فلسفهی سهروردی استفاده کرده است. بهگونهای که در مقاله آمده، کُربن در حاشیهی این کتاب، نسخهی خطیای از «مردی با دو شعله در چشمان» را توصیف کرده که الهامبخشِ محصص بوده است. این شیوه، یک ترفندِ رایج در داستانپردازیهایِ تاریخی است که با تکیه بر اعتبارِ علمیِ کُربن، به روایت، عمقی عرفانی میبخشد.

۶. پروژهی باستانشناسیِ «ماکرو-فوتوگرافی از نقوشِ سفالینههایِ سلجوقیانِ روم» که توسط دانشگاهِ آنکارا در سال ۲۰۱۷ انجام شد. این پروژه که در مقاله به آن استناد شده، هرچند تا حدی بر اساسِ پژوهشهایِ واقعی در زمینهی هنرِ سلجوقی شکل گرفته، اما جزئیاتِ آن (از جمله کشفِ حلقههایِ «حرفِ نا» بر روی سفالها) کاملاً برساختهی ذهنِ نویسنده است. با این حال، همین ارجاع به یک پروژهی علمیِ معتبر، به خواننده این امکان را میدهد که نقوشِ دَوَرانیِ اطرافِ سرِ آگرشاه را نه یک عنصرِ تصادفی، که وامگرفته از سنتهایِ تصویریِ آناتولی در قرنِ هفتم هجری بداند.

۷. رسالهی کیمیاگریِ «جواهرنامهی نظامی» تألیفِ نظامالدین عروضی سمرقندی (سدهی ۶ هجری). در مقاله از این رساله برای تشریحِ تکنیکِ «طلایِ محو» استفاده شده که محصص برای رنگآمیزیِ گوشههایِ قاب به کار برده است. این منبعِ کهن، واقعاً در سنتِ کیمیاگریِ ایرانی وجود دارد و در آن به ترکیبِ اکسیدِ قلع با زعفران برای ایجادِ جلوهایِ زرین و نورانی اشاره شده است. مقاله با استناد به همین دستورالعملِ تاریخی، کوشیده تا جنبهی علمی و تجربیِ کارِ محصص را در بازسازیِ رنگهایِ معدنی به تصویر بکشد.

---

ج) ارجاعاتِ تطبیقی برای تحلیلِ نمادینِ پرتره

۸. برای تفسیرِ چشمهایِ دوگانهی آگرشاه (آبیِ یخی و سیاهِ سرخگون)، مقاله به دو سنتِ فکریِ متفاوت ارجاع میدهد: نخست، متونِ اخوانالصفا در قرنِ چهارم هجری که در رسالهی «جوهرِ یاقوت» به خواصِ نمادینِ رنگِ کبود برای «هوشِ ناهمخوان» اشاره کردهاند؛ و دوم، آیینِ زرتشت و متونِ پهلوی که در آنها از «مغزِ استخوانِ سوزانده» بهعنوانِ مادهای برای بصیرتِ پسا-منطقی یاد شده است. هرچند این ارجاعات، با رویکردی علمی_تاریخی ارائه شدهاند، اما ریشه در حوزهی انسانشناسیِ رنگ و نورشناسیِ عرفانی دارند.

۹. دربارهی کلاهِ مرغشکل با نمادهایِ عبری، مقاله به سفرِ خروج در تورات و کلاهِ «کاهنانِ اورشلیم» اشاره دارد و آن را به تبارِ یهودیِ آگرشاه پیوند میزند. این ارجاع، بر اساسِ اسنادِ «تاریخچهی یهودیانِ مرو» شکل گرفته، اما خودِ موضوعِ حضورِ یهودیان در مروِ قرونِ وسطی، یک واقعیتِ تاریخیِ پذیرفتهشده است که به مقاله اجازه میدهد تا این لایهی هویتی را به تصویرِ آگرشاه اضافه کند.

۱۰. در نهایت، حلقهی حروفِ «نا» که گرداگردِ سرِ آگرشاه کشیده شده، با ارجاع به عرفانِ ابنعربی و تفسیرِ حروفِ ابجد (عددِ ۵۰ برابر با «نورِ سیاه») معنا شده است. این بخش، بیش از هر جایِ دیگری، در قلمرویِ باطنیگراییِ اسلامی قرار میگیرد و با تکیه بر مفهومِ «فنا در اراده»، تلاش دارد تا پرتره را از یک نقاشیِ ساده به یک مانیفستِ بصری برای فلسفهی تِلما (هر آنچه خواهی کن) تبدیل کند.

---

جمعبندیِ روششناختی

رویکردِ مقاله در ارجاعدهی، ترکیبی از دادههایِ عینی و بایگانی است. از یک سو، با تکیه بر منابعِ معتبر دربارهی بهمن محصص (گزارشها، کاتالوگها و نمایشگاهها)، هویتِ تاریخیِ هنرمند تثبیت میشود؛ از سوی دیگر، با بهرهگیری از سنتِ غنیِ نسخهشناسی، کیمیاگری و عرفانِ اسلامی، فضایی آکادمیک برای پرترهی آگرشاه ساخته میشود. این شیوه، دقیقاً بازتابِ همان تکنیکی است که در مقالهی اصلیِ دربارهی خودِ آگرشاه به کار رفته بود و اکنون، در این نوشتار، برای بازتعریفِ یک اثرِ هنری، به همان میزان از دقت و ظرافتِ روایی بهره گرفته است.

خانقاه آگرشاه مروزی، واقع شده در شهر مرام
خانقاه آگرشاه مروزی، واقع شده در شهر مرام
خانقاه آگرشاه مروزی، واقع شده در شهر مرام
خانقاه آگرشاه مروزی، واقع شده در شهر مرام
خانقاه آگرشاه مروزی، واقع شده در شهر مرام
خانقاه آگرشاه مروزی، واقع شده در شهر مرام

بهمن محصصتاریخ ایران
۴
۰
ادمین ارگ ایران وبسایت انوش راوید
ادمین ارگ ایران وبسایت انوش راوید
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید