ای دوست! آدمی در توهمِ خویش می‌پندارد که خداوندِ زمان است و فرمانروایِ تکرار؛ و چونان کبوتری دوگانه-بال، می‌خواهد در آن واحد، هم در آسمانِ توهم پرواز کند و هم بر زمینِ ارتباط با همنوع، گام بردارد. غافل از آنکه جانِ آدمی، چشمه‌ای است یگانه؛ اگر به هزار جویبار تقسیم شود، تهی می‌گردد و تشنه می‌گذارد.
بنگر آن کس را که با تو دستِ سلام و تحیت پیش می‌آورد، امّا چشم و دلش در گروِ پروازِ کلاغی است که در پهنه‌ی نیلگونِ آسمان بال می‌گشاید. او در درونِ خویش می‌اندیشد: «چه مانع است؟ هم سلامِ دوستم را پاسخ می‌گویم و هم از تماشای این پرنده لذت می‌برم!» امّا نمی‌داند با این دوپاره کردنِ حضور، چه جفایی در حقِ آن تماشاگرِ مقابل می‌کند. او گمان می‌کند هنر کرده است، حال آنکه حضورِ نصفه و نیمه، توهینی است پنهان به حرمتِ انسان.
اگر آن کلاغِ بی‌چاره نیز شعور و عقل می‌داشت، به پروازِ خویش در آسمان شرمنده می‌شد که چگونه دستاویزِ غفلت و بی‌توجهیِ آدمی به همنوعِ خود گشته است؛ امّا او بی‌خبر است. ما انسان‌ها، در غفلتِ خویش، هر لحظه با تلاشی عبث برای زیستن در دو جهان، چه زخم‌ها که بر جانِ یکدیگر نمی‌زنیم و چه بسیار که از عمقِ این جفای خاموش، بی‌خبریم!
« سلطان یاووز سلیم »
از آن روز که رازِ دل با آینه‌ی مقالاتِ شمس گشوده‌ام، این کلامِ مُحرق در جانم شعله می‌کشد؛ سخنی از آن کس که اعماقِ ناپیدایِ جانِ آدمیان را به نورِ بصیرت کاویده بود: «سخن گفتن جان کندن است و سخن شنیدن جان‌پروردن.»
این حقیقت را باور کن و بدان که هر که راهِ معرفت به درونِ انسان برد، به چشمِ دل می‌بیند که منِ گوینده، به هنگامِ گفتن، در چه تیرگی و احتضاری فرو می‌روم؛ و تو که خاموش نشسته‌ای و گوش جان سپرده‌ای، در چه فروغ و روشناییِ بی‌کرانی غوطه‌وری. این نه گزاف است و نه مجاز، که رازی است سهمگین؛ منتها عمقِ وجودشناختی می‌خواهد تا آدمی درک کند که سخن‌گفتن، همانا جان کندن است.
آن‌کس که به گفتار لب می‌گشاید، پاره‌پاره از وجودِ خویش مایه می‌گذارد و لحظه‌به‌لحظه تاریک‌تر، تاریک‌تر و تاریک‌تر می‌شود. گوینده همان شمعِ سوخته‌دلی است که هستیِ خویش را قطره‌قطره آب می‌کند تا مجلسی را روشن کند؛ او نور می‌بخشد، امّا خود در سایه‌سارِ تاریکیِ خویش گم می‌شود. و برعکس، آنکه در مقامِ شنیدن و خاموشی است، همچون آینه‌ای صیقلی، پرتوِ آن جانِ گداخته را می‌نوشد و دم‌به‌دم روشن‌تر، روشن‌تر و روشن‌تر می‌گردد.
تمثیلِ آن شمعِ سوخته که جان داد تا دیگران را راه بنماید، راست قامت و استوار، بر قامتِ هر «سخن‌گو» جاری‌ست؛ اوست که نور می‌دهد، امّا در این بذلِ حضور، خویشتن را در تاریکیِ تنهاییِ خویش فرو می‌کشد.
« سلطان یاووز سلیم »
از من می‌پرسی که در این راهِ دراز، چه توشه‌ای برداشته‌ام و چه پیش‌رفتی حاصل کرده‌ام؟
گوشِ جان بسپار تا بگویم؛ این روزها نرم‌نرمک و آرام‌آرام، به مقامِ عجیبی رسیده‌ام: «من دوستِ خویش گشته‌ام!»
به حق که این پیش‌رفتی است گران‌بها و کارستانی شگرف؛ چرا که آدمی چون به مقامِ دوستی با خویش تن رسید، دیگر طعمِ تلخِ تنهایی را نخواهد چشید. او در خلوتِ ویرانه‌ی درون، گنجینه‌ای یافته است که از هزار هم‌نشین بی‌نیازش می‌کند.
این سخن را از منِ سوخته‌دل بپذیر و به جان بسپار: آن‌کس که با جانِ خویش آشتی کرد و یارِ درون گشت، او دیگر نه تنها از کسان، که دوستی است مهربان و آشنا برای جمله‌یِ ابناءِ بشر. او در آینه‌ی وجودِ خویش، همه‌ی جهان را دوست می‌دارد و هیچ‌کس در این پهنه‌ی هستی، در نظرش غریب و بیگانه نخواهد ماند.
« سلطان یاووز سلیم »
اگر کسی عزم کند که مرکبِ زبان مهار کند و خلوتِ سکوت را برگزیند، روزهای نخست، پرده‌ای از حیرت و گیجی بر چشمِ جانش می‌افتد. او در خود می‌نگرد و پندارد که کندذهن گشته و چراغِ فهمش رو به خاموشی است؛ گویی آن درکِ تیزِ پیشین، در غبارِ خاموشی گم شده و سنگینیِ بلاهتی غریب بر تنش نشسته است.
این راز را حتی حکیمانِ نفس و شناختیانِ عوالمِ جان نیز دریافته‌اند؛ که آدمی چون به حریمِ بی‌سخنی پای می‌نهد، در ابتدا طعمِ این گیجی و سرگشتگی را می‌چشد. امّا این، دردِ زایش است و غبارِ راه؛ دیر یا زود، آهسته‌آهسته کار برعکس می‌شود.
آن کس که در سکوت پالوده گشت، ناگاه خود را می‌بیند که از همه تیزهوش‌تر و بیدارتر است. آن‌گاه در شگفت می‌ماند که چرا دیگران این‌قدر از فهمِ اشاراتِ باریک غافلند! تعجب می‌کند که گوینده چرا سخن را تا به انتها می‌کشد، در حالی که او از همان حرفِ اول، تا تهِ عمقِ مقصود را درمی‌یابد؛ و در حیرت است که چرا دیگران این‌چنین چشم به راهِ پایانِ کلمات مانده‌اند، حال آنکه نورِ حقیقت پیش از کلام آشکار شده است.
آری؛ سکوت غبار از آینه‌ی دل می‌روبد و این چنین، چشمِ سرائر و بصیرتِ جان را می‌گشاید.
« سلطان یاووز سلیم »
از زبانِ آن حکیمِ یونان — افلاطونِ روشن‌رأی — این رازِ سهمگین و ژرف روایت شده است که حتی تیرهبخت‌ترین و جنایت‌پیشه‌ترینِ آدمیان در این خاکدان، در سِررِ سویدای جان و در خلوت‌ترین خانه‌ی دلِ خویش، خواستارِ خوبی‌اند و دل در گروی نیکی دارند.
اگر چشمِ دل به سوی آن روان‌شناسیِ عمیق و افلاطونی بگشاییم — که این بنده نیز به‌جان آن را گواهی می‌دهم — درمی‌یابیم که این دعوی، عینِ حقیقت است. حتی آن ستمگری که دستش به خونِ راستی آلوده است، چون بشنود که بنده‌ای پاک‌دامن، راست‌گو و امین گام برمی‌دارد، در ژرفایِ غارِ تاریکِ وجودش لرزشی پدید می‌آید؛ او به عیان حس می‌کند که آن نیک‌مرد را گوهری است گران‌بها که وی از آن محروم است.
و چون آوایِ کسی را بشنوند که هرگز بذرِ ظلمی در مزرعه‌ی روزگار نکاشته است، با همه‌ی تیرگیِ خویش درمی‌یابند که او را نوری است که خود از آن بی‌بهره‌اند. این همان عشقِ جبلّی، گوهرین و ذاتی انسان است به سرچشمه‌ی خوبی؛ کششی پنهان و ازلی که جانِ آدمی را بی‌قرارِ خویش ساخته و او را دمی آرام نمی‌گذارد، تا مدام در تلاشی دردناک و مؤمنانه، خویش را به مقامِ «خوب‌تر و خوب‌تر و خوب‌تر شدن» برساند.
« سلطان یاووز سلیم »
حقیقتِ «خودشناسی» در این است که ترازو به دست گیری و آرزوهای آزموده و جگرسوزِ خویش را از آرزوهای ناآزموده و بادآورده جدا کنی؛ عقایدی را که خود به آتشِ تجربه و برهان سوخته‌ای و حقانیتش را به جان چشیده‌ای، از پندارهای عاریتی بازشناسی و پاس بدار!
احساسات و هیجاناتی را که خود از ژرفای دل لمس کرده‌ای نگه‌دار و مابقی را به بادِ فنا بسپار. هموست که گفتند: «زندگیِ نیازموده، هرگز ارزشِ زیستن ندارد.» حیف است و صد حیف که همه‌ی داراییِ درونیت — از پندار تا باور — همچون رنگِ چشم، ارثی و بی‌اراده به تو رسیده باشد.
در عالمِ ذهن و اندیشه‌ی خویش، سلطانِ ملکِ وجودِ خود باش؛ نه آن عروسکِ خیمه‌شب‌بازی که دیگران و زمانه از تو ساخته‌اند و به هر سویش می‌کشند. در اقلیمِ روان و جانت، خودِ اصیلِ خویش باش و از سایه بگریز.
برای کامروایی در این سفرِ پررمزورازِ خودشناسی، پیرِ عقل و از جمله همان حکیمِ یونان — سقراط — یک سخن بیشتر نداشتند: «به درون بنگرید؛ چشم به آن خودِ عریان و بی‌پیرایه بدوزید.» و این همان منزلتی است که عارفانش «انس با خود» خوانده‌اند؛ خلوتی که در آن، آدمی از همه‌ی جهان بی‌نیاز می‌گردد و به گوهرِ خویش واصل می‌شود.
« سلطان یاووز سلیم »
بنگر به آن روزنه‌ی روزران و شاهدِ افق؛ خورشید که هر بامداد از شرقِ عدم سر برمی‌آورد و دامنِ زرین‌اش را بر پهنه‌ی جهان می‌گسترد، هرگز تمییز نمی‌گذارد و به زبانِ حال یا قال نمی‌گوید: «من تنها بر سبزه زارها و چمن‌زارهای پاک می‌تابم و بر گنداب و لجن‌زارها روی برمی‌گردانم!»
نه، هرگز چنین نیست! او آتشِ گرمی و نورِ حیاتش را به یکسان و بی‌منت بر همه می‌پاشد؛ هم بر گلشنِ صفا و هم بر خاکسترِ خطا.
تو نیز ای جان‌آشنا! در آینه‌ی آن خورشیدِ ازلی درآ؛ برای نیکی کردن و جود بخشیدن، مپرس که این سروِ باغ است یا خسِ بیابان. با خوبی و بدیِ مردمان کار نداشته باش؛ چون ابرِ بهاران ببار و چون خورشیدِ بی‌دریغ بتاب، که جوهرِ عشقِ حقیقی، بخششِ بی‌چون‌وچراست، بی‌آنکه بپرسد سزاوارِ این عطا کیست.
« سلطان یاووز سلیم »
بر آتش کشیدی جانِ ما را با شررسازی
فلک را از نوایِ خویش غرقِ شور و سرسازی
تو آن لعلِ بدخشانی که با یک جلوهٔ مستانه
به یک غمزه سرِ اقلیمِ دل‌ها را به زر سازی
چو رومی‌خیمه شد بر پا، ز قهرِ چشمِ خون‌خوارت
دیارِ کفر را بر هم زنی، غرقِ خطر سازی
مرا زین باده نوشانی، خماری در رگ و جان است
کجا ترسد ز طوفان آن که دل با بحر و بر سازی؟
به تیرِ مژه‌ات صیدی نمانده در کمین‌گاهان
چه طوفانی به پا کردی که دنیا را زِ در سازی؟
اگر زنجیرِ گیسویت کشد ما را به زندان‌ها
به جانِ خسته‌ام سوگند، از بندم حذر سازی؟
زِ تیرِ آهِ این دل‌ها بترس ای شاهِ سرفراز
که ویران ملکِ جم سازد اگر قصدِ گذر سازی
به میدانِ بلا سلیم ار سر باخت در عشقت
مکن با ما جفا، گر خود برایِ ما پدر سازی!
« سلطان یاووز سلیم »
بیا ای نورِ جان امشب به بزمِ خلوتِ ما را
که تا آتش زنی از شوق، حصارِ محنتِ ما را
دلم در گوشه‌ی سینه ز هجرانِ تو می‌نالد
بیا تا با رخت روین کنی روز و شبِ ما را
اگر جامِ میِ وصلت چکد بر خاکِ این سینه
به یکدم بشنوی در دهر نوایِ رغبتِ ما را
تو آن خورشیدِ تابانی که بر این خانه‌ی تاریک
بتابی تا برون رانی شبِ بی‌رحمتِ ما را
به مژگان صف کشیدی بر دلِ مسکینِ ما، اما
ندانستی که خون سازد جفا این همّتِ ما را
کویرِ خشکِ این تن را به بارانِ نگاهت شو
که تا سرسبز گردانی زمین و طینتِ ما را
من از جامِ بلا مستم، هوایِ دیگری دارم
به تیرِ غمزه کن شیدا سرِ پرشوقِ ما را
سلیمی! از باده‌ی توحید مستی کن در این عالم
که تا در باغِ جان بینی گلِ بی‌فرقتِ ما را
« سلطان یاووز سلیم »
کو ماهِ تابان چون تویی خوش‌طبع و شیرین‌کام را؟
کو سروِ آزادی که بخشد رونق این ایام را؟
چون بگذری از کویِ جان، از پا درآید سروِ ناز
پنهان شود خورشید اگر بیرون آیی بام را
دل شد اسیرِ دامِ تو، چشم از جهان پوشیده‌ام
بر عاشقانِ رویِ تو هر غیرِ تو شد حرام را
گوشِ دلم بر درگهت، تا از تو آید عالمی
چشمِ امیدم بر رهت، تا برکشد این جام را
بی رویِ ماهِ دوستان مجلس ندارد هیچ نور
بی باده و ساقی مبین سامانِ این خیام را
شب‌های تارِ هجر را باری زِ رحمت درگذر
تا روشن از خورشیدِ رخ سازی شبِ دیام را
گر تیغِ هجران آوری، بارِ غمت را می‌کشم
ور لطف فرمایی، دهم بر خاکِ در انعام را
حکمِ ازل بر جانِ ما، فرمانروا بر ملکِ تن
گر او کشد، بنده‌ایم؛ ور نوازد، غلّام را
ای زاهدِ غافل، مکن ملامت این دیوانگان
کز بهرِ ما حاضر بود آن شاهدِ گل‌فام را
جان بر کف آر و راه رو، سلیما! ار طالبِ رسی
تا در برِ دلبر کنی وصل و مرادِ کام را
« سلطان یاووز سلیم »
افتاده‌ام در این زمانه در میانِ ناکسان
کو صیدِ یاری تا کند فریادرس بر این و آن؟
در دوره‌ی خاموشیِ اهلِ دل و آزادگی
بر تختِ زر تکیه زنند این قیل‌وقال‌پرستان
چون بلبلِ شیدا میانِ زاغ و زغن افتاده‌ام
کجا رسد فریادِ من به گوشِ سنگین‌دلان؟
خرچنگ‌صفتان بر سرِ این مرداب نشسته‌اند
بیگانه از صفا و دین، غرقِ هوایِ تن و جان
میوه‌ی جانِ ما چه زود بر خاکِ فدایی نشست
پیشِ قدمِ هرزه‌گیاهِ باغِ دنیاپرستان
دار و سرِ منصور ما را در ازل بخشیده‌اند
ما را چه غم از مکرِ این نامردمانِ بدگمان؟
گر خارِ چشمِ این دد و دامیه گشته تنِ ما
باکی نباشد از جفا، ما راست راهِ راستان
در کویِ عشق سر به سر از جان گذشتیم به شوق
پایانِ کارِ ما این بود، سلیمیا ای خوش‌بیان!
« سلطان یاووز سلیم »
چون به خلوت‌خانه‌ی توحید ره پیدا کنی
تاجِ سلطانی ستانی، فخرِ بر دنیا کنی
سایه‌وار از خویش بگریزی اگر خورشیدِ دوست
تیغ برکشد از افق، تا چهره را بینا کنی
جانِ تو در محفلِ انسِ ازل بنشسته است
از چه روی این دلقِ تن را بنده‌ی اغیار کنی؟
بوده‌ای هم‌رنگِ او در روزگارِ پیش‌گام
پس چرا از تفرقه‌بازی چهره را رسوا کنی؟
چون نداری جز خراباتِ بلا نام و نشان
قطره‌ای از بحر شو تا خویش را دریا کنی
رنگِ دریا گیر چون شبنم ز خود بیگانه شو
تا مگر در موجِ این توفان سرشتت را رها کنی
چون ندانی رازِ هستی را میانِ این و آن
کی به اوجِ بی‌خودی‌ها خیمه و صحرا کنی؟
هیچ بودی در ازل، امروز هم چیزی مشو
تا ز هستیِ مجاز این دلق را مبرا کنی
در راهِ وحدت جان سپاری سلیمی در ازل
سروری یابی و خود را محرمِ این جا کنی
« سلطان یاووز سلیم »
بانگِ «آیا با اجازه...» شد بلند اندر میان
نیست بابا تا کند تقریرِ این رسم و نشان
در پسِ این پرده‌ی تاریکِ هجران و فراق
گم شد آن سروی که بود آرامِ جانِ کاروان
هجده‌ام بهار آمد، نیست از آن پیک خبر
چون گذشت این روزگارِ پربلا بر این و آن؟
عکسِ آن شاهینِ مأنوس است بر آیینه جمع
نیست غیر از گریه و آهی بر این بزمِ جوان
عاقدِ غافل ز دردِ سینه می‌پرسد مدام
کو نشان از آن پدر، کو آن خط و آن ترجمان؟
دخترِ مسکین به یادِ سایه‌ی مهرِ پدر
سر فرود آورد و شد تسلیمِ حکمِ آسمان
خون چکد از دیدگان در ماتمِ آن گم‌شده
نیست اندر این جهان جز درد و محنت یادگار
سلیما! از بیدادِ چرخِ کج‌مدار اندیشه کن
کز ازل ما را همین بخشید چرخِ بی‌بنیان
« سلطان یاووز سلیم »
ما چو بستیم عهد با دلبر، سر از پا نشکنیم
گر کشد تیغِ بلا بر جان، مِهرِ والا نشکنیم
در حریمِ عشقِ ما یاقوت و گوهر معتبر است
پایِ این عهدِ ازل، رسمِ گران‌مایه نشکنیم
نرخِ جان در مکتبِ ما غیرِ جان‌بازی نَبُود
پایِ این سودا اگر افتد، دلِ دانا نشکنیم
چون درختِ سایه‌گستر در میانِ طوفانه‌ایم
شاخه ی سبزِ تمنا را به صد بلوا نشکنیم
دستِ بیداد و ستمگر هر چه آتش افروزد
رسمِ دیرینه‌ی این طایفه ی شیدا نشکنیم
گر چه تیغِ دشمنان بر پیکرِ ما می‌خورد
حرمتِ این آستان را تا دمِ فردا نشکنیم
راهِ ما راهِ صفا و ملکِ جان‌ها بنده است
پایبندِ عهد و پیمانیم و این سودا نشکنیم
رختِ هستی برکَنیم از عالمِ نام و نشان
تا به جان پیمان ببندیم و دمی رسوا نشکنیم
از تیرِ دوران، سلیمیا! باک ناورد این دلیر
ما به راهِ عشقِ جانان، عهدِ پابرجا نشکنیم
« سلطان یاووز سلیم »
برکشید این نایِ جان، صد شعله در پنهانِ ما
تا به رقص آرد فلک را شور و حالِ جانِ ما
سر نهادم بر درِ جانان چو سایه در ازل
تا شود روشن از این سودا رخِ ایوانِ ما
ناله‌ام از آتشِ دل می‌دمد چون نایِ زار
تا مگر آگاه سازد سرورِ خوبانِ ما
از حریمِ دل برون آمد نگارِ مه‌لقا
خنده زد بر جانِ ما آن خسروِ سلطانِ ما
من همان مرغِ اسیرم در هوایِ کویِ دوست
تا ابد گردد فلک بر گردشِ فرمانِ ما
این جهان دارِ بلا و خیمه‌گاهِ محنت است
کی برد نام و نشان را این تنِ ویرانِ ما؟
عشقِ او در جان نشست و هر چه غیر او بسوخت
تا پدید آید ز نو خورشیدِ سرگردانِ ما
از باده‌ی توحید، سلیمی! مستی کن مدام
تا رسد بر آسمان آوازه‌ی مستانِ ما
« سلطان یاووز سلیم »
