اگر آلیستر کراولی را معمار جادوی مدرن غرب بدانیم، آگرشاه مروزی و شاگردش دایاکو پهلوان مغولی را باید پیامبران تاریکی و تلمای شرق در بستر تاریخ اسماعیلیه دانست که با کتاب مفتاحالظلمات جهان را به چالش کشیدند...

بررسی تبارشناسی، دکترین فلسفی و کارکرد روایی فرقه مکتوم «پسران آگر» در قرن هفتم هجری
چکیده
این مقاله به تحلیل ساختاری، فلسفی و تاریخی فرقه باطنگرای «پسران آگر» در ترجیعات قرن هفتم هجری میپردازد. پژوهش حاضر با اتکا به متون همچون مفتاحالظلمات و دیوان سوخته، چگونگی نفوذ این فرقه به ساختار اسماعیلیه الموت، تقابل روانی و فکری آنها با قطبهای صوفیه قونیه (بهویژه مولانا و شمس) و در نهایت فرجام کالبدی و بقایای مکتوم آنها در کوهستانهای کردستان را واکاوی میکند.
کلیدواژهها: آگرشاه مروزی، دایاکو پهلوان مغولی، مفتاحالظلمات، اسماعیلیه نزاری، جادوی سیاه تاریخی.
------------------------------
مقدمه
------------------------------
فصل اول: آگرشاه مروزی؛ تبارشناسی و دکترین «مفتاحالظلمات»
آگرشاه مروزی در هندسه روایی این اثر، مظهر کفر فلسفی و جادوی مراسمی (Ceremonial Magic) شرق است. برخلاف نام مروزی که تداعیکننده خراسان بزرگ است، تبارشناسی او به ریشههای «زرتشتی-یهودی» بازمیگردد که به باطنگرایی مفرط و نفی شریعت منجر شده است [التونسی، ۷۶].
۱. کتاب مفتاحالظلمات و سفر الکبریا
بر اساس همگی متون، تمام دانش جادویی آگرشاه در کتابی به نام مفتاحالظلمات (کلید تاریکیها) مکتوب شده است [مروزی، نسخه خطی واتیکان]. این کتاب از سه بخش اصلی تشکیل شده است:
* بخش اول (الهیات وارونه): آگرشاه در این بخش به تطهیر ابلیس میپردازد. او استدلال میکند که ابلیس به دلیل عدم سجده بر غیرخدا، تنها موحد حقیقی تاریخ است و تاریکی، اصلِ ازلی پیش از خلقت نور است.
* بخش دوم (الملکوت الاسفل): شامل نشانههای هندسی پیچیده و اوراد احضار روح (Necromancy) است.
* بخش سوم (اکسیر اراده): آموزش طلسمهای ذهنی برای تسخیر اراده تودهها بدون نیاز به سلاح.
۲. احضار ارواح بزرگ تاریخ
نویسنده برای اثبات عظمتِ تاریک آگرشاه، روایت احضار ارواح سرکش را مطرح میکند [رادمنش، ۱۴]. آگرشاه روح حسن صباح را برای سرقت نقشههای الموت، ارواح یهودا اسخریوطی و پولس رسول را برای درک مکانیسم خیانتهای تاریخساز دین، و روح چنگیز خان را برای تزریق اراده ویرانگر به کالبد مریدانش احضار کرد [مروزی، بخش ۳۲].
------------------------------
فصل دوم: دایاکو پهلوان مغولی؛ بازوی ادبی و فدایی مطلق
اگر آگرشاه را «مغز متفکر» این جریان بدانیم، دایاکو بدون شک کالبد، پهلوان و بلندگوی ادبی آن است. او که از کودکی تحت تربیت آگرشاه بزرگ شده، کالبدی تنومند و روحیهای بیرحم (متأثر از روح چنگیز) دارد، اما مأموریت او کاملاً متمایز است [دایاکو، دیوان سوخته].
۱. استراتژی «سمّ در ظرف عسل»
آگرشاه عمداً دایاکو را به جای جادوگری، به سمت شعر غنایی و سبک عراقی سوق داد. دایاکو با نقاب یک عارف و شاعر، افکار ساختارشکنانه و آنارشیستی آگرشاه را در قالب غزلهای پرشورِ می و معشوق به خورد جامعه میداد تا از تکفیر مذهبی در امان بماند [رادمنش، ۱۸].
۲. دیوان سوخته دایاکو
اشعار دایاکو حاوی نفی منِ فانی و ادغام در ارادهی پیر است. نمونهای از ابیات منسوب به او در متون:
«مخوان دایاکویم دیگر، که در میخانهیِ وحدت / نماند از من منی باقی، تماماً او، فنا گشتم»
«گر چرخِ فلک به زورِ بازو بشکست / دایاکو صفت، به عشق باید پیوست» [دایاکو، غزل شماره ۴].
------------------------------
فصل سوم: نفوذ به الموت و تقابل معنوی با قونیه
جذابترین بخش روایی تاریخ، ورود این فرقه به حوادث مستند تاریخی قرن هفتم است که در دو جبهه نظامی (الموت) و عرفانی (قونیه) پیش میرود.
۱. غصب کرسی امامت در الموت
آگرشاه با سوءاستفاده از مفهوم «باطنگرایی» در فرقه اسماعیلیه نزاری، خود را به عنوان یک داعی نفوذی وارد قلعههای الموت کرد [التونسی، ۸۲]. او با حذف فیزیکی داعیان بزرگ و استفاده از دایاکو به عنوان پهلوان دژ، فداییان حشاشین را بازپروری فکری کرد و قدرتِ ارادهی مکتوم در مفتاحالظلمات را جایگزین بهشت موعود حسن صباح نمود.
۲. نبرد سایهها در قونیه: تقابل با مولانا و شمس
پس از نفوذ به الموت، آگرشاه متوجه قدرت گرفتن کانون نورانی قونیه به رهبری جلالالدین محمد بلخی (مولانا) شد.
* تجسم بافومت: در روایت آمده که آگرشاه در ملاقاتی مخفیانه با مولانا، کالبد جادویی خود را به شکل بافومت (بز طاووس) تغییر داد تا روح مولانا را تسخیر کند، اما شهود الهی مولانا مانع از نفوذ او شد [مروزی، بخش ۳۴].
* فرستادن دایاکو به عنوان اسب تروآ: آگرشاه که در مناظره شکست خورده بود، دایاکو را به خانقاه قونیه فرستاد. دایاکو با نفوذ کلام و سرودن غزل، بذر شک را در دل مریدان کاشت و به عنوان محرک اصلی غیبت و فرار شمس تبریزی عمل کرد تا مولانا را تنها و آسیبپذیر کند [رادمنش، ۲۲].
------------------------------
فصل چهارم: سقوط، ساختار فرقه و میراث مکتوم کردستان
تشکیلات مخفی «پسران آگر» ساختاری هرمی و ۷ لایه (مشابه اسماعیلیه) داشت که از مستجیبان عادی شروع شده و به مرتبه حجت (دایاکو) و امام مکتوم (آگرشاه) ختم میشد [التونسی، ۹۰].
فرجام کار و مرگ ماورایی
قدرت آگرشاه به دلیل نفرین ارواح احضار شده رو به زوال رفت. کالبد فیزیکی او متلاشی شد، اما او روح خود را در صفحات اصلی کتاب مفتاحالظلمات اسیر کرد. پس از حمله هولاکوخان و ویرانی الموت، دایاکو کتاب را برداشت و به کوهستانهای سختگذر کردستان گریخت [رادمنش، ۲۹]. او در آنجا فرقه را به صورت کاملاً زیرزمینی و با نام «پسران آگر» بازسازی کرد؛ جایی که زبان مکتوم فرقه (ترکیبی از کوردی باستان و عبارات پهلوی) تا قرنها سینه به سینه منتقل شد.
------------------------------
منابع و مآخذ
1. دایاکو. (بدون تاریخ). دیوان سوخته (مجموعه غزلها و مراثی مکتوم). نسخه خطی صید شده در دژ حسن صباح، تصحیح توسط فرقه پسران آگر.
2. مروزی، آگرشاه. (۶۵۲ هجری). مفتاحالظلمات و سفر الکبریا. نسخه خطی شماره ۹۹۴۲ـ ب، محفوظ در بخش اسناد محرمانه کتابخانه واتیکان.
3. التونسی، ابنعبدالله. (۱۹۲۴). التاریخ السِری للتصوف العراقی و الشامی. قاهره: مطبعه بولاق.
4. رادمنش، داریوش. (۱۴۰۲). «تحلیل آرکتایپ شر در فرقه پسران آگر؛ بررسی موردی تقابل آگرشاه مروزی و جلالالدین بلخی». نشریه فانتزیشناسی تاریخی و ادبیات تاریک، سال چهارم، شماره ۲، صص ۱۲-۳۵.
پیوست الف: رمزگشایی از طلسم «عقدُ اللسان» و تحلیل غزل الحادی دایاکو
۱. متن و مکانیسم طلسم «احضار سایه و گره زبان» (مفتاحالظلمات، باب پنجم)
در صفحات مخدوش کتاب مفتاحالظلمات، طلسمی تحت عنوان «عقدُ اللسانِ صوفیه» (گره زدن زبان اهل طریقت) وجود دارد. هدف این مناسک، لال کردن فکری و گرفتن توانِ «کلام الهی» از پیران صوفی بوده است.
* پیشنیازهای مادی: تاریخ مناسک را اینگونه توصیف میکند: یک لوح سربی گداختهشده در شب اول ماه قمری، آغشته به خاکستر برگهای سوخته دیوان شاعران مرتد، و سه قطره خون از بازوی چپ یک فدایی (دایاکو).
* ورد طلسم (به زبان مکتوم آگِر):
«یا طاووسَ الظُّلَم، اِخلَع لسانَ المُرشِدین. آنجا که ارادهیِ مروزی تجلی کند، کلمه میمیرد و صوت، خاکستر میشود. به نامِ آنکه بر آدم سجده نکرد، قفل بر دهانِ قونیه بزن.»
* کارکرد: آگرشاه این لوح سربی را پیش از سفر دایاکو به قونیه در کالبد او پنهان کرد تا جاذبه کلامی مولانا در برابر دایاکو بیاثر شود.
۲. تحلیل ساختاری غزل شماره ۷ از «دیوان سوخته» دایاکو
این غزل، شاهکار نفوذ فکری دایاکو در خانقاه است که ظاهرش صوفیانه و باطنش نیهیلیستی است:
بیت اول:
دوش در حلقهیِ رندان خبری دگر آمد / که از آن پیرِ مروزی شرری دگر آمد
* تحلیل: دایاکو در مطلع، رسماً ورود «پیر مروزی» (آگرشاه) را به قلمرو فکری خود اعلام میکند. «شرر» در ظاهر نور عرفانی است، اما در باطن، آتشِ ویرانگرِ آگر (آتش جادو) است.
بیت دوم:
خرقه بسوزان و مگو کفر و مسلمانی چیست / زان که از ساحتِ ابلیس، بَری دگر آمد
* تحلیل: دایاکو مستقیماً مرزهای عقیدتی شریعت را نشانه میگیرد. او با دعوت به سوختن خرقه، میگوید در طریقت آنها، ابلیس دیگر مظهر شر نیست، بلکه یک «برّ» (نیکوکار) و مظهر توحید مطلق است.
بیت سوم (مقطع):
دایاکو زورِ کمان مَبین، سِحرِ کلامش بنگر / کز پسِ سایهیِ او، کور و کری دگر آمد
* تحلیل: تخلص شاعر. او اعتراف میکند که پهلوانی و زور بازوی مغولیاش، صرفاً نقابی برای «سحر کلام» آگرشاه است که مخفیانه جامعه را کور و کر میکند.
------------------------------
پیوست ب: درام تاریک؛ روایت ملاقات مولانا و آگرشاه در صومعه قونیه
مکان: حجرهای تاریک در خانقاه قونیه. شمعی نیمسوخته میان دو مرد روشن است. بیرون باران تندی میبارد.
شخصیتها:
* جلالالدین محمد بلخی (مولانا): با عبای سپید، آرام، چشمان نافذ و متصل به شهود.
* آگرشاه مروزی: با عبای مندرس صوفیانه، اما چشمانی سیاه و بیمژگان که گویی نور را میبلعند.
[آگرشاه با لبخندی سرد سکوت را میشکند]
* آگرشاه: جلالالدین... تو از عشقی میگویی که جهان را پر کرده است. اما کورسوی این شمع را ببین. اگر این شبِ بیکران و تاریک پیرامون ما نبود، این شمعِ تو کجا جلوه داشت؟ تو عاشقِ نوری، اما نور زاییده و محتاجِ تاریکیِ ازلی من است.
* مولانا [بدون آنکه نگاهش متزلزل شود]: تو تاریکی را اصل میدانی، چون چشمانت خفاشصفت است، مروزی! تاریکی وجودِ مستقل ندارد؛ تاریکی صرفاً «عدمِ نور» است. تو از خلاء دم میزنی، اما عشق خلاء را پر کرده است. آنکه در خلوت خود ابلیس را میپرستد، چشمه را رها کرده و به دنبال سرابِ سایههاست.
* آگرشاه [تکیه داده به عصای سنگیاش]: سراب؟ حسن صباح را من در تاریکی الموت بیدار کردم. چنگیز را من اراده دادم تا جهان تو را بسوزاند. ابلیس عصیان کرد چون عاشقترین بود! او به آدم سجده نکرد تا توحیدش پاک بماند. تو در قونیه تودهها را با شعر جادو میکنی، اما من با مفتاحالظلمات، کلام را در دهانت میدزدَم.
* مولانا [برمیخیزد و دستش را روی شمع میگیرد]: تو کالبدها را تسخیر میکنی، اما روح را هرگز. ارادهی تو از جنس آهن و گور است، اما کلام من از جنس جان. دایاکو را فرستادهای تا خانقاه مرا مسموم کند؟ بدان که آتشِ عشقِ شمس، هر طلسمی که در دل آن پهلوان مغول کاشتهای را ذوب خواهد کرد. تو بافومت را در چشمانت پنهان کردهای، اما اینجا قلمرو حق است. بیرون برو، قبل از آنکه جلالِ حق، کالبد فرسودهات را خاکستر کند!
[آگرشاه برمیخیزد. لحظهای سایهی او روی دیوار به شکل بزی بالدار و عظیم (بافومت) درآمد و شمع ناگهان خاموش شد. در تاریکی مطلق، صدای خندهی سرد آگرشاه شنیده شد و سپس، تنها صدای باران آمد. او رفته بود.]
پیوست ج: هجرت به زاگرس؛ بقایای مکتوم دایاکو و راز غار کِرفتو
پس از سقوط دژهای الموت به دست هلاکوخان مغول و متلاشی شدن کالبد فیزیکی آگرشاه، دایاکو پهلوان مغولی، سنگینترین مأموریت خود را آغاز کرد: نجاتِ کتاب مفتاحالظلمات. این بخش به توصیف آخرین خط داستانی طریقت مکتوم، فرار دایاکو به کوهستانهای کردستان و فرجام نهایی فرقه «پسران آگر» میپردازد.
------------------------------
۱. تعقیب و گریز در ویرانههای الموت
در سال ۶۵۴ هجری، زمانی که منجنیقهای مغول دیوارهای الموت را فرومیریختند، دایاکو برخلاف دیگر فداییان که خود را از صخرهها به پایین پرتاب میکردند، وظیفه داشت روح مرشد خود را که در صفحات مفتاحالظلمات اسیر شده بود، نجات دهد. او با تکیه بر هیکل تنومند و مهارتهای جنگیاش، خط محاصره سربازان کتبغا (سردار مغول) را شکست. او کالبد خونین خود را به سمت غرب، یعنی سلسله کوههای زاگرس کشاند؛ منطقهای سختگذر که هیچ ارتش عظیمی قادر به تسخیر کامل آن نبود.
۲. پناهگاه نهایی: غار افسانهای کِرفتو (دروازه ملک طاووس)
دایاکو پس از ماهها آوارگی، به صخرههای مرتفع دیواندره و غار باستانی کرفتو رسید. این غار که از پیش از اسلام محل نیایشهای مکتوم ملوک الطوایفی و پیروان آیینهای باستانی بود، به عنوان امنترین مکان برای دفن کتاب انتخاب شد.
* مکانیسم دفن کتاب: در عمیقترین تالار تاریک غار کرفتو (که امروزه به اتاق چهارم معروف است)، دایاکو با استفاده از طلسمی که در باب نهم مفتاحالظلمات به نام «طلسم الحِفظِ الاَزلی» مکتوب بود، کتاب را در میان یکی از دیوارهای سنگی غیب کرد.
* نفرین صخره: طبق متون فرضی، دایاکو خون خود را بر دهانه آن تالار پاشید و اورادی به زبان آگِر خواند تا هر کس بدون داشتن «انگشتر عقیق آگرشاه» به آن دیواره نزدیک شود، دچار جنون آنی و متلاشی شدن کالبد روانی گردد.
------------------------------
۳. آخرین ترجیعبند دایاکو در انزوای زاگرس
دایاکو سالهای پایانی عمر خود را در جامه یک چوپان و پهلوان گوشهگیر در کوهستانهای کردستان سپری کرد. او دیگر هرگز به قونیه یا مرو بازنگشت. او در میان صخرهها مینشست و در سوگ مرشد خود و سقوط الموت، ترجیعبندهایی گنگ میسرود. آخرین بیت ثبت شده در دیوان سوخته او که ادعا میشود پیش از مرگش بر صخرههای غار حک کرده بود، چنین است:
«الموت رفت و قونیه در خوابِ خوش بماند / دایاکو به غارِ کفر، دگر روضه میخواند»
«مفتاحِ شب به صخره سپردم که تا ابد / آگر به زیرِ سایهیِ طاووس سر کند»
------------------------------
۴. شکلگیری هستههای زیرزمینی «پسران آگر»
پس از مرگ دایاکو در اواخر قرن هفتم، مریدان محلی او که راز غار را میدانستند، فرقه مکتوم را به صورت یک صنف مخفی بازسازی کردند. آنها خود را پسران آگر (کوڕانی ئاگر) نامیدند.
* وظیفه فرقه: کار این فرقه دیگر ترور فیزیکی یا مناظره با صوفیان نبود؛ وظیفه آنها «پاسداری از حریم غار کِرفتو» و جلوگیری از دسترسی نااهلان به نسخه اصلی کتاب جادوی سیاه بود.
* زبان و نشان فرقه: آنها نشانِ طاووسِ بالگشوده با بدنی از شعله را روی بازوی چپ خود تتو میکردند و کدهای مخفی خود را به همان زبان ترکیبی (کوردی باستان و پهلوی) میگفتند تا تشکیلاتشان برای حاکمان ایلخانی و بعدها صفوی غیرقابل نفوذ باقی بماند.
پیوست د: هندسه تاریکی؛ نمادها و سیستم جادویی کتاب «مفتاحالظلمات»
۱. نشان اصلی فرقه: «مُهرِ طاووسِ آتشین» (The Sigil of Agir)
این نماد، آمیزهای از بافومت غربی و ملائک مکتوم شرقی است:
* ساختار هندسی: یک دایره بیرونی که درون آن یک مثلث واژگون (نماد سقوط اراده به زمین) قرار دارد. در مرکز مثلث، خطوطی درهمتنیده رسم شدهاند که وقتی از دور به آن نگاه میشود، فرم یک طاووس با پرهای برافراشته را تداعی میکند. اما با نزدیک شدن به طرح، مشخص میشود که پرها در واقع شعلههای آتشین و دندانهدار هستند.
* کاربرد: مریدان لایههای پنجم به بالا (صاحبان سرّ) مجبور بودند این نماد را با آهن گداخته بر پوست بازوی چپ خود حک کنند. در منطق داستان، این مهر به آنها قدرت میداد تا در برابر تلهپاتی و نفوذ ذهنی صوفیان قونیه مقاوم شوند.
۲. الفبای جادویی: «خطِ سایهنویس» (The Shadow Script)
آگرشاه برای اینکه کتابش توسط مفتیان حاکم خوانده و سوزانده نشود، الفبایی ابداع کرد که حروف آن برعکس خط عربی و پهلوی بود:
* مکانیسم جادویی حروف: حروف این الفبا فاقد نقطه بودند، اما با زوایای تند (شبیه به خط میخی اما منحنی) ترسیم میشدند. برای خواندن مفتاحالظلمات، مرید باید کتاب را در برابر یک آینه برنجی مخدوش و زیر نور یک شمع سیاه قرار میداد تا انعکاس حروف در آینه، متنِ واقعی و اوراد احضار را آشکار کند.
۳. طلسمِ «استردادِ کالبد» (The Necromantic Ritual)
این طلسم که در باب هفتم کتاب آمده، شامل یک جدول وفقی ۵ در ۵ است. آگرشاه با ترسیم این جدول بر کف دست دایاکو، به او این توانایی را داده بود که در نبردهای الموت، خستگی فیزیکی و دردِ جراحات تیغ را حس نکند؛ گویی کالبد او توسط ارواح پهلوانان باستان رهبری میشد.
------------------------------
پیوست هـ: دنباله تاریخی؛ تقابل نوه فکری دایاکو با شاه اسماعیل صفوی (دوران صفویه - قرن دهم هجری)
با گذشت نزدیک به سیصد سال از مرگ دایاکو در غار کرفتو، سال ۹۰۷ هجری قمری فرا میرسد. شاه اسماعیل اول صفوی تاجگذاری کرده و در حال یکپارچه کردن ایران زیر پرچم تشیع سرخ است. او تمام فرقههای صوفیه، قلندریه و غالیان را یا ذوب در طریقت صفوی میکند یا از دم تیغ میگذراند. در این میان، او با دیوار سخت و پنهان «پسران آگر» در کردستان برخورد میکند.
۱. ظهور «سامشاه کوردی»؛ وارث دیوان سوخته
در این عصر، رهبری فرقه زیرزمینی پسران آگر بر عهده مردی کاریزماتیک به نام «سامشاه کوردی» است. سامشاه از طریق تبار مادری، نسخه خطی دیوان سوخته دایاکو را به ارث برده و توانسته با تکیه بر متون مفتاحالظلمات، غار کرفتو را به یک دژ فکری نفوذناپذیر تبدیل کند. او برخلاف قزلباشان که شاه اسماعیل را «مرشد کامل» میدانستند، معتقد بود شاه صفوی صرفاً یک حاکمِ کالبدی است و مشروعیت معنوی ندارد.
۲. شبیخون در صخرهها: قزلباشان در برابر پیروان طاووس
شاه اسماعیل که گزارشهایی از وجود یک «فرقه ساحر و متمرد» در کوهستانهای غربی دریافت کرده بود، دستهای از زبدهترین جنگجویان قزلباش را به فرماندهی حسینبیک لله روانه غار کرفتو کرد.
* نبرد جادویی و فیزیکی: قزلباشان با ذهنیت جنگ با یک مشت چوپان متمرد وارد صخرهها شدند. اما سامشاه با استفاده از «طلسم گره زبان» و مهارتهای جنگاوری که از نسل دایاکو به ارث رسیده بود، شبانه به اردوگاه قزلباشان زد. در روایت داستانی آمده است که پیروان آگر با ماسکهایی به شکل طاووس آتشین از دل تاریکی غار بیرون آمدند؛ سربازان صفوی با دیدن این صحنه دچار جنون شدند و به جای دشمن، به روی یکدیگر تیغ کشیدند.
۳. مناظره مکتوم: شاه اسماعیل و سامشاه در اردبیل
پس از شکست ارتش اول، شاه اسماعیل که خود شاعری صوفیمسلک بود (با تخلص خطایی)، تصمیم گرفت شخصاً به غائله خاتمه دهد. او سامشاه را به کاخ خود در اردبیل فراخواند. این ملاقات، یادآور تقابل مولانا و آگرشاه بود:
* خطایی در برابر دایاکو: شاه اسماعیل با اتکا به اشعار حماسی و مذهبی خود سعی کرد سامشاه را به تسلیم وادارد. او فریاد زد: «من تیغِ حیدرم، جهان را پاک خواهم کرد!»
* پاسخ سامشاه: سامشاه با خواندن بیتی مکتوم از دیوان سوخته دایاکو پاسخ داد: «تو تیغ بر کالبدها میزنی شاه! اما ارادهی آگرشاه قرنهاست که در رگهای این کوهستان جاری است. تاج تو خواهد پوسید، اما مفتاحالظلمات در سنگ باقی میماند.»
۴. صلح سایهها
شاه اسماعیل که خطرِ انشقاق مذهبی بزرگتر و درگیری با عثمانی را حس میکرد، متوجه شد که نابود کردن این فرقه در کوهستان کار آسانی نیست. بنا بر این روایت فانتزی، یک «صلح مکتوم» میان شاه و فرقه شکل گرفت: پسران آگر تعهد دادند که هرگز علناً علیه حکومت صفوی شورش نکنند و در عوض، شاه اسماعیل دسترسی به غار کرفتو را برای همیشه ممنوع و قفل اعلام کند تا اسرار آگرشاه در عمق تاریکی زاگرس مدفون بماند.
پیوست و: کتابچه اوراد؛ متن کامل ۱۰ ورد احضار و تسخیر در «مفتاحالظلمات»
این کلمات کلیدی، اورادِ مکتومی هستند که به زبان فرضی «آگِر» (ترکیبی از کوردی باستان، پهلوی و هجاهای گنوسی) نگاشته شدهاند. هر ورد دارای یک کارکرد و یک عاقبتِ روانی برای ساحر است.
۱. ورد اول: «تَجَسُّدِ الظِل» (احضار سایه لرزان)
* متن ورد: «آگِرا نِفیش، زیمانِ کَر، هومَ غایِب ساو کُن.»
* کارکرد: احضار اولین سایه از جهان ملکوت الاسفل برای جاسوسی در خلوت دشمنان.
۲. ورد دوم: «عَقدُ اللسان» (گره زدن کلام و کفرآموزی)
* متن ورد: «یا طاووسَ الظُّلَم، اِخلَع لسانَ المُرشِدین، کَلِمه اَموت.»
* کارکرد: گنگ کردن صوفیان و حاکمان مذهبی در مناظرات (وردی که دایاکو در قونیه استفاده کرد).
۳. ورد سوم: «نَفَسِ چنگیز» (انتقال اراده ناب و بیرحمی)
* متن ورد: «کوتوبغا تَمور، خانِ اَزَل، روحُ الصارم فی بَدَنی.»
* کارکرد: تزریق قدرت فیزیکی هولناک و نفی کامل حس درد در کالبد پهلوانان فرقه.
۴. ورد چهارم: «مِفتاحُ المَوت» (سرقت رازهای حسن صباح)
* متن ورد: «الموت حَشاش، صَباحِ مَکتوم، فِدا اَفتَح السِر.»
* کارکرد: باز کردن درهای بسته، قلعههای نفوذناپذیر و ذهنهای وفادار به کیشهای دیگر.
۵. ورد پنجم: «عَهدِ یهودا» (مکانیسم نفوذ و خیانت تاریخساز)
* متن ورد: «اسخریوطا پولُس، فِرقَه الشَّق، نِفاقَ العَظیم تَجَلّی.»
* کارکرد: ایجاد حسادت، نفاق و شک در حلقههای مذهبی (وردی که برای تفرقه در خانقاه قونیه و فرار شمس استفاده شد).
۶. ورد ششم: «کیمیای آکِل» (خوردن جراحات فیزیکی)
* متن ورد: «خونِ سگ، سُربِ داغ، آگِر بِسوزان کالبدِ فانی.»
* کارکرد: ترمیم سریع زخمهای تیغ و نیزه در میدان نبرد از طریق جادوی سیاه.
۷. ورد هفتم: «سَفرِ الکبریا» (تغییر کالبد به بافومت)
* متن ورد: «بافومِت طاووس، مَلِکِ ازلی، مَظهَرِ شَرِّ مُطلق ظاهر شو.»
* کارکرد: دگرگونی لحظهای چهره به بزی بالدار برای ایجاد جنون و رعب در دل دشمن (وردی که آگرشاه در برابر مولانا خواند).
۸. ورد هشتم: «تَعمیدِ آتِش» (حک کردن مُهر طاووس)
* متن ورد: «سُرب و نار، بَر پوستِ مرید، طوقِ طاعت ابدی.»
* کارکرد: پیوند زدن روح مرید به فرقه پسران آگر و مقاوم کردن ذهن او در برابر طلسمهای نورانی.
۹. ورد نهم: «الحِفظِ الاَزلی» (غیب کردن اشیاء در سنگ)
* متن ورد: «کِرفتو سَنگ، مِفتاح مَستور، تا روزِ رستاخیزِ سیاهی.»
* کارکرد: پنهان کردن کتاب و جواهرات فرقه درون صخرهها (وردی که دایاکو برای پنهان کردن کتاب خواند).
۱۰. ورد دهم: «اِستِردادِ روح» (انتقال آگاهی به صفحات کتاب)
* متن ورد: «کِتاب جان، روحِ آگرشاه، جاودانگی در ظلمت مَکتوب.»
* کارکرد: ورد نهایی آگرشاه برای زنده ماندن روحش درون اوراق کتاب پس از متلاشی شدن کالبد فیزیکیاش.
------------------------------
پیوست ز: فصل نهایی؛ راز باستانشناس مدرن در سال ۱۳۵۰ خورشیدی
مکان: غار کرفتو، دیواندره، کردستان.
زمان: آبانماه ۱۳۵۰ خورشیدی.
۱. ورود دکتر سهراب رادمنش به غار
در بحبوحه کاوشهای باستانشناسی دوره پهلوی، دکتر سهراب رادمنش، استاد باستانشناسی دانشگاه تهران، به همراه تیمی کوچک وارد لایههای دستنخورده غار کرفتو شد. رادمنش سالها روی «فرقههای مکتوم صوفیه» تحقیق کرده بود و به دنبال ردپایی از دیوان سوخته دایاکو بود. او برخلاف دیگران که غار را معبدی اشکانی یا سلوکی میدانستند، کدهای دیگری در دست داشت.
۲. کشف «اتاق چهارم» و انگشتر عقیق
در انتهای تالار چهارم، جایی که نور چراغهای زنبوری به سختی تاریکی را میشکافت، دکتر رادمنش متوجه یک تکه صخره غیرعادی شد که گویی با خونِ خشکشدهی باستانی صیقل داده شده بود. او با فرچهی باستانشناسی خاک را زدود و در شکاف سنگی، یک انگشتر عقیق تیره با حکاکی طاووس بالگشوده پیدا کرد: انگشتر شخصی آگرشاه مروزی.
به محض اینکه رادمنش انگشتر را در انگشت سبابهاش فرو کرد، طبق منطق داستان، «نفرین صخره» شکست. صدای زلزلهای خفیف در غار پیچید و بخشی از دیوارهی سنگی فرو ریخت. پشت دیوار، جعبهای ساخته شده از چوب صندلِ سوخته قرار داشت که درون آن کتابی با پوست حیوان و خطِ عجیبِ سایهنویس قرار گرفته بود: نسخه اصلی مفتاحالظلمات.
۳. جنونِ کلمات و ظهور پسران آگر معاصر
سایر اعضای تیم باستانشناسی با دیدن کتاب، دچار سرگیجه و تهوع شدند؛ پنجرهای روانی از تصاویرِ بافومت، سربازان مغول و فداییان الموت در ذهنشان باز شد و جیغزنان غار را ترک کردند. اما رادمنش، مسحور انگشتر و کتاب، در غار باقی ماند. او زیر لب شروع به خواندن الفبای برعکس از روی آینه جیبیاش کرد.
در همین حال، چند مرد محلی با لباسهای کردی تیره و چشمانی بیمژگان از دهانههای تاریک غار بیرون آمدند. آنها تفنگ برنو به دست نداشتند؛ کلماتِ آنها سلاحشان بود. آنها بازماندگان معاصر فرقه «پسران آگر» بودند که برای قرنها نسل به نسل سینه به سینه راز غار را حفظ کرده بودند.
۴. پایان باز: کتاب به تهران میرسد؟
رهبر پیر پیروان آگر به رادمنش نزدیک شد و گفت: «تو انگشتر پیرِ مروزی را به دست داری، پس کتاب تو را انتخاب کرده است. اما این کتاب نباید به موزههای پایتخت برود. اگر این کلمات به خیابانهای شلوغ تهران برسند، ارادهی آگرشاه جهانِ آهن و ماشینِ شما را خاکستر خواهد کرد.»
داستان در سال ۱۳۵۰ با این تعلیق به پایان میرسد: دکتر رادمنش، کتاب و انگشتر را در کیف چرمیاش میگذارد و به تهران بازمیگردد، اما ذهن او دیگر متعلق به خودش نیست. او در آپارتمان مدرن خود در خیابان امیرآباد، شبها غزلهای سبک عراقی دایاکو را زمزمه میکند و آماده میشود تا اولین مکتبِ مدرنِ «طریقت تاریکی» را در قلب پایتخت تأسیس کند...
۱. نسخههای خطی و کتب کهن (Primary Sources)
* المروزی، آگرشاه. (۶۵۲ هجری قمری). مفتاحالظلمات و سفر الکبریا فی باطن الشریعه. نسخه خطی مکتوب به خط تعمیه (سایهنویس)، کتابخانه مخفی واتیکان (بخش اسناد مکتوم شرق نزدیک)، شناسه ثبت: Cod. Vat. Pers. 9942-B.
* توضیح تاریخی: این منبع مدعی است که نسخه اصلی پس از فرار دایاکو، قرنها بعد توسط مستشرقان جزویت در دوران قاجار از کردستان خارج شده و به رم منتقل شده است.
* دایاکو المِروَزی (منسوب به پهلوان مغولی). (قرن هفتم هجری). دیوان سوخته (المسمّیٰ بـ سفینه الشَّرَر و غزل العِراقی). نسخه استنساخشده در دژ الموت (مورخ ۶۷۱ هجری)، محفوظ در انستیتو نسخ خطی پترزبورگ، روسیه. شماره ثبت: B-442.
* توضیح تاریخی: ادعا میشود این دیوان شامل ۸۷ غزل به سبک عراقی است که واژگان مکتوم آن توسط علمای صفوی با جوهر سرخ خطخوردگی دارند (دلیل نامگذاری به دیوان سوخته).
* التونسی، ابوعبدالله محمد. (۱۱۲۰ هجری / ۱۷۰۸ میلادی). التاریخ السِری للتصوف و المذاهب الباطنیه فی بلاد الشام و العراق. حلب: المطبعه العثمانیه (بازنشر فانتزی، بیروت: دارالاندلس، ۱۹۷۴).
* توضیح تاریخی: این کتاب به عنوان یک مرجع تاریخنگاری دست اول اسلامی، فصلی مجزا را به «بدعتِ آگرشاه در الموت» و تقابل پنهان او با مکتب قونیه اختصاص داده است.
* الخطایی (شاه اسماعیل اول صفوی). (۹۱۲ هجری). مکاتبات مکتومه با پیروان طاووسِ آتِش در ولایت اردلان. مجموعه اسناد بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی (نسخه عکسی، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۲).
------------------------------
۲. پژوهشهای زبانشناسی و باستانشناسی مدرن (Modern Academic Sources)
* رادمنش، سهراب. (۱۳۵۳). گزارش مقدماتی کاوشهای باستانشناسی در تالارهای مکتوم غار کرفتو؛ کشف کتیبههای زبان آگِر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، شماره ثبت اثر: ۷۷۲/ب.
* توضیح علمی: این منبع حاوی تحلیلهای رادیوکربن روی بقایای صندوقچه چوب صندل و انگشتر عقیق یافت شده در سال ۱۳۵۰ است.
* مکنزی، دیوید نیل. (۱۹۷۸). «بررسی واژهشناختی خط سایه و ریشههای زرتشتی-یهودی در گویش آگِر». ترجمه داریوش رادمنش، مجله زبانشناسی و مطالعات باستانی شرق، دانشگاه کمبریج، دوره ۱۲، شماره ۴.
* توضیح علمی: این مقاله اثبات میکند که «زبان آگر» یک زبان ساختگی (Conlang) توسط آگرشاه بوده که از ترکیب پهلوی اشکانی و واژگان سریانی-عبری برای رمزگذاری طلسمها استفاده میکرده است.
* حسینی، مالمیر. (۱۳۹۵). «آرکتایپ ابلیس موحد در غزلهای دایاکو؛ نفوذ نیهیلیسم باطنی در ساختار خانقاه قونیه». فصلنامه پژوهشهای ادبی و عرفانی زاگرس، سال دوازدهم، شماره ۳، صص ۴۵-۷۸.
* توضیح علمی: یک مقاله تحلیلی مدرن که به نقد ابیات دایاکو و تاثیر جادوی «عقد اللسان» بر حلقه یاران مولانا میپردازد.
------------------------------
۳. اسناد و وقایعنگاریهای غربی (Western Esoteric Archives)
* Levi, Eliphas. (1861). Histoire de la Magie Orientale: Les Fils d'Agir et l'Ordre du Paon (تاریخ جادوی شرقی: پسران آگر و طریقت طاووس). Paris: Germer Baillière.
* توضیح اسطورهای: این کتاب فرانسوی، آگرشاه مروزی را به عنوان حلقه واسط جادوی سیاه شرق و تجسم بافومت در قرون وسطی معرفی کرده و او را با آلیستر کراولی مقایسه میکند.
* Von Seckendorff, H. (1932). Geheimnisse حشاشین: Die okkulten Rituale von Alamut (اسرار حشاشین: مناسک غریبه الموت). Berlin: Ahnenerbe-Stiftung.
* توضیح تاریخی: سندی متعلق به بخش تحقیقات اسطورهای آلمان در جنگ جهانی دوم که مدعی است ارتش آلمان به دنبال یافتن کتاب مفتاحالظلمات در کوههای کردستان بوده است.
الف) بخش کتابنامه (Bibliography) در انتهای مقاله:
1. التونسی، ابوعبدالله محمد. التاریخ السِری للتصوف و المذاهب الباطنیه فی بلاد الشام و العراق. حلب: المطبعه العثمانیه، ۱۱۲۰ هـ. ق. بازنشر، بیروت: دارالاندلس، ۱۹۷۴.
2. حسینی، مالمیر. «آرکتایپ ابلیس موحد در غزلهای دایاکو؛ نفوذ نیهیلیسم باطنی در ساختار خانقاه قونیه». فصلنامه پژوهشهای ادبی و عرفانی زاگرس ۱۲، شماره ۳ (۱۳۹۵): ۴۵-۷۸.
3. دایاکو المِروَزی (منسوب). دیوان سوخته (المسمّیٰ بـ سفینه الشَّرَر و غزل العِراقی). نسخه استنساخشده در دژ الموت (مورخ ۶۷۱ هجری). محفوظ در انستیتو نسخ خطی پترزبورگ، روسیه. شماره ثبت: B-442.
4. رادمنش، سهراب. گزارش مقدماتی کاوشهای باستانشناسی در تالارهای مکتوم غار کرفتو؛ کشف کتیبههای زبان آگِر. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۵۳. شماره ثبت اثر: ۷۷۲/ب.
5. الخطایی (شاه اسماعیل اول صفوی). مکاتبات مکتومه با پیروان طاووسِ آتِش در ولایت اردلان. مجموعه اسناد بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی. نسخه عکسی، تهران: وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۲.
6. المروزی، آگرشاه بن داوود. مفتاحالظلمات و سفر الکبریا فی باطن الشریعه. نسخه خطی مکتوب به خط تعمیه (سایهنویس)، ۶۵۲ هـ. ق. محفوظ در کتابخانه مخفی واتیکان (بخش اسناد مکتوم شرق نزدیک). شناسه ثبت: Cod. Vat. Pers. 9942-B.
* Levi, Eliphas. Histoire de la Magie Orientale: Les Fils d'Agir et l'Ordre du Paon. Paris: Germer Baillière, 1861.
* Von Seckendorff, H. Geheimnisse حشاشین: Die okkulten Rituale von Alamut. Berlin: Ahnenerbe-Stiftung, 1932.
ب) نحوه ارجاع در پانویس (Footnotes) شیکاگو:
* آگرشاه مروزی، مفتاحالظلمات، گ ۵۴ ب.
* سهراب رادمنش، گزارش مقدماتی کاوشهای غار کرفتو (تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۵۳)، ص ۱۸.
الف) بخش منابع (References) در انتهای مقاله:
* التونسی، ا. م. (۱۹۷۴). التاریخ السِری للتصوف و المذاهب الباطنیه فی بلاد الشام و العراق. دارالاندلس. (اثر اصلی منتشر شده در ۱۱۲۰ هجری قمری).
* حسینی، م. (۱۳۹۵). آرکتایپ ابلیس موحد در غزلهای دایاکو؛ نفوذ نیهیلیسم باطنی در ساختار خانقاه قونیه. فصلنامه پژوهشهای ادبی و عرفانی زاگرس، ۱۲(۳)، ۴۵-۷۸.
* دایاکو المِروَزی. (۶۷۱ هجری). دیوان سوخته (المسمّیٰ بـ سفینه الشَّرَر و غزل العِراقی) [نسخه خطی]. انستیتو نسخ خطی پترزبورگ، روسیه (شماره ثبت B-442).
* رادمنش، س. (۱۳۵۳). گزارش مقدماتی کاوشهای باستانشناسی در تالارهای مکتوم غار کرفتو؛ کشف کتیبههای زبان آگِر. انتشارات دانشگاه تهران.
* شاه اسماعیل اول صفوی (الخطایی). (۱۳۵۲). مکاتبات مکتومه با پیروان طاووسِ آتِش در ولایت اردلان [مجموعه اسناد بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی]. وزارت فرهنگ و هنر.
* المروزی، آ. د. (۶۵۲ هجری). مفتاحالظلمات و سفر الکبریا فی باطن الشریعه [نسخه خطی]. کتابخانه مخفی واتیکان (شناسه ثبت Cod. Vat. Pers. 9942-B).
* Levi, E. (1861). Histoire de la Magie Orientale: Les Fils d'Agir et l'Ordre du Paon. Germer Baillière.
* Von Seckendorff, H. (1932). Geheimnisse حشاشین: Die okkulten Rituale von Alamut. Ahnenerbe-Stiftung.
ب) نحوه ارجاع درونمتنی APA:
* (المروزی، ۶۵۲ هجری، ص ۱۴۲)
* (رادمنش، ۱۳۵۳، ص ۲۵)
* (Levi, 1861, p. 89)
پیوست ح: توصیف ظاهری و نقوش مهندسی جلد کتاب «مفتاحالظلمات» (راهنمای تصویرسازی)
برای تجسم مادی و بازسازی بصری این نسخه خطی مکتوم در سناریوها یا طرحهای گرافیکی، مشخصات فیزیکی و ساختاری جلد آن بر اساس یادداشتهای دکتر رادمنش به شرح زیر توصیف میشود:
۱. متریال و بافت اسکلت جلد
* چرم مصلوب: جلد کتاب از چرم گوساله دباغیشده در محیطی تاریک و آغشته به روغنهای گیاهی سمی (مانند روغن بذرالنج) ساخته شده است. رنگ آن قهوهای سوخته متمایل به زغال سنگی است و در اثر گذشت قرنها، بافتی شبیه به پوست سوسمار یا کویر ترکخورده پیدا کرده است.
* آستینهای فلزی: چهار گوشه جلد کتاب با لایههای ضخیمی از آهن سرد و مفرغ سیاه قفل و پرچ شده است تا از پوسیدگی و نفوذ رطوبت دژهای الموت در امان بماند.
۲. حکاکی روی جلد (مُهر مرکزی)
* در مرکز جلد جلو، نشان اصلی فرقه (مُهر طاووس آتشین) به صورت فرورفته (Embossed) ضرب شده است. خطوط طاووس با سرب مذاب کدر پر شدهاند، به طوری که وقتی نور چراغ زنبوری یا شمع به آن میتابد، سربها نور را بازتاب نمیدهند، بلکه آن را جذب میکنند و ظاهری گود و ظلمانی به مرکز کتاب میبخشند.
۳. کتیبه حاشیه جلد
* دور تا دور حاشیه جلد، یک کادر مستطیلی منبتکاری شده است که درون آن، ورد اول کتاب («آگِرا نِفیش، زیمانِ کَر...») به خط برجسته سایهنویس حک شده است. شیارهای این خطوط با گرد طلا پُر شده بود که به مرور زمان اکسید شده و به رنگ سبز زنگاری تیره درآمده است.
------------------------------
پیوست ط: بیانیه مکتوم فرقه «پسران آگر» (دستنویس کشفشده در اتاق امیرآباد - بهمن ۱۳۵۰)
این متن، بیانیهای است که دکتر سهراب رادمنش پس از سه ماه انزوا و تحت تأثیر انگشتر عقیق آگرشاه، در ماشین تحریر قدیمی خود تایپ کرده و پیش از ناپدید شدنش روی میز کارش به جا گذاشته است. این سند نشاندهنده احیای مدرن فرقه در عصر ماشین است.
------------------------------
«به نامِ آنکه در تاریکیِ ازلی، اراده را آفرید»
خطاب به فرزندان کالبد و صاحبان سرّ در عصر آهن و جنون؛
ما، پسران آگر، که قرنها در سکوت صخرههای زاگرس و غبار فراموشی الموت، شعله مکتوم را سینه به سینه پاسداری کردیم، اعلام میداریم که زمانِ انزوا به سر آمده است.
جهانِ مدرنی که امروز در خیابانهای تودرتوی پایتخت میبینید، جهانی است که صوفیانِ دروغین و حاکمانِ کالبدی با زنجیرهای ماشین و تمدن ساختهاند تا ارادهی آزاد انسان را به بند بکشند. آنها پنداشتند با سوزاندن دیوان دایاکو در الموت و قفل کردن دهانه کرفتو، صدای طاووس آتشین را تا ابد خفه کردهاند؛ اما کلمه نمیمیرد. سنگ، امانتدار وفاداری بود.
مفتاحالظلمات پس از هفتصد سال سکوت، بار دیگر گشوده شده است. انگشتر پیر مروزی در انگشت ماست و اورادِ دهگانه در هوای این شهر طنینانداز خواهد شد. ما به دنبال ویرانی فیزیکی نیستیم؛ فرقه در این عصر، «انقلاب روانی» را آغاز خواهد کرد. ما زبانهای گنگ شده را با جادوی کلام بیدار میکنیم و مرزهای ساختگی خیر و شر را که تودهها را به بند کشیده است، در هم میشکنیم.
هر آنکس که شعله آگر را در دل دارد و از توهم نور عامه گریزان است، رو به سوی تاریکیِ خلاق غار کِرفتو کند. کدهای جدید فرقه از طریق غزلهای سبک عراقی در کتابچههای زیرزمینی پخش خواهد شد. گوش بزنگ باشید، چرا که سایه بافومت دوباره بر دیوارهای این سرزمین تجسد یافته است.
امضا: سهراب رادمنش (حجتِ وقت و حاملِ انگشتر پیرِ مروزی)
بهمنماه ۱۳۵۰ - تهران
فرمت شیکاگو (Chicago Manual of Style)
1. اداره کل ساواک (سازمان اطلاعات و امنیت کشور). «گزارش کشف بیانیهها و کتب ضاله در آپارتمان مسکونی دکتر سهراب رادمنش (خیابان امیرآباد)». اسناد طبقهبندیشده کلاسه ۴۴/۷-م، مورخ ۲۴ بهمن ۱۳۵۰. آرشیو ملی مرکز اسناد تاریخی.
* توضیح سندشناسی: این سند فرضی دولتی، بیانیه ماشیننویسیشده سال ۱۳۵۰ را به عنوان یک سند براندازی عقیدتی-سیاسی در اواخر دوره پهلوی ثبت کرده است.
2. رادمنش، سهراب. «دفترچه یادداشتهای کارگاهی؛ توصیف فیزیکی و آزمایشهای متالورژی بر روی قفلهای مفرغی و چرم اسکلت کتاب بازیافته در کرفتو». ثبت شده در مجموعه اسناد باستانشناسی غرب ایران، ج ۳. تهران: اداره کل باستانشناسی و فرهنگ عامه، ۱۳۵۱.
* توضیح علمی: این رفرنس فرضی، جزئیات مربوط به چرم مصلوب، سرب مذاب مرکزی و کتیبه حاشیه جلد را به عنوان گزارش رسمی باستانشناسی پوشش میدهد.
3. موسوی، فرزاد. «بررسی نشانهشناختی مُهر طاووس آتشین در متون باطنگرای پس از الموت». نشریه مطالعات نمادشناسی و اسطورهپژوهی دانشگاه سنندج، شماره ۸ (۱۴۰۱): ۱۱۲-۱۳۵.
------------------------------
فرمت ایپِیاِی (APA 7th Edition)
* اداره کل ساواک. (۱۳۵۰). گزارش کشف بیانیهها و کتب ضاله در آپارتمان مسکونی دکتر سهراب رادمنش (خیابان امیرآباد) (اسناد طبقهبندیشده کلاسه ۴۴/۷-م). آرشیو ملی مرکز اسناد تاریخی.
* رادمنش، س. (۱۳۵۱). دفترچه یادداشتهای کارگاهی؛ توصیف فیزیکی و آزمایشهای متالورژی بر روی قفلهای مفرغی و چرم اسکلت کتاب بازیافته در کرفتو. مجموعه اسناد باستانشناسی غرب ایران، ۳، ۴۵-۵۲.
* موسوی، ف. (۱۴۰۱). بررسی نشانهشناختی مُهر طاووس آتشین در متون باطنگرای پس از الموت. نشریه مطالعات نمادشناسی و اسطورهپژوهی دانشگاه سنندج، (۸)، ۱۱۲-۱۳۵.