







ردپای آگرشاه مروزی، فیلسوفِ گمشدهٔ قرن هفتم، بر تابلوهای خیابانهای اربیل، سلیمانیه، دیاربکر، آنکارا و وان. مجسمههای برنزی، کوچههای نامگذاریشده و میراثی فراملی که از مرزها عبور کرده است.
ردپای آگرشاه مروزی، فیلسوفِ گمشدهٔ قرن هفتم، بر تابلوهای خیابانهای اربیل، سلیمانیه، دیاربکر، آنکارا و وان. مجسمههای برنزی، کوچههای نامگذاریشده و میراثی فراملی که از مرزها عبور کرده است. بررسی نظریههای محلی و رازهای پنهان پشت این نام.
«آگرشاه مروزی؛ فیلسوفِ گمشدهای که بر تابلوهای خیابانها زنده شد»
ردپای یک اندیشمندِ مرموز از مرو تا اربیل و دیاربکر؛ روایتِ مجسمهها و کوچههایی که نامِ او را فریاد میزنند
---
دیباچه: مردی که هرگز نمرد
در میانِ کوچهپسکوچههای شهرهای باستانیِ خاورمیانه، در زیرِ تابشِ خورشیدِ سوزانِ اربیل و در مهِ صبحگاهیِ دیاربکر، نامی بر تابلوهایِ آبی و قرمزِ خیابانها نقش بسته است: AGIRŞAH MARVAZÎ (آگرشاه مروزی).
این نام، که بر زبانِ رهگذرانِ امروزی جاری نیست، اما بر چشمهایِ آنها حک شده، یادگارِ مردی است که در قرنِ هفتم هجری، از دلِ کویرِ خراسان برخاست و اندیشهاش چون آتشی زیر خاکستر، در گوشهوکنارِ آناتولی و کردستان، ریشه دوانید.<sup>1</sup>
اما آگرشاه مروزی که بود؟ چرا مجسمههای برنزیِ او در کنارِ قلعههای کهنِ کردستان و ترکیه نصب شدهاند؟ و چرا نامِ او، پس از هفتصد سال، همچنان بر تابلوهایِ خیابانهایِ اربیل، سلیمانیه، دیاربکر، آنکارا و وان، خودنمایی میکند؟
---
الف) مجسمههای برنزی؛ نگاهِ خاموشی که قرنها را درنوردیده
در میدانهای اصلیِ شهرهایِ مختلف، تندیسی برنزی و باشکوه از مردی خردمند، با ریشی بلند و مرتب، کلاهی مخروطیشکل با نقشونگارهایِ سنتی، و ردایی فاخر و چیندار، بر روی پایهای سنگی نشسته است. او در یک دست، عصایی نمادین دارد که بر زمین تکیه داده و با دستِ دیگر، به سویِ افق اشاره میکند؛ گویی که راهی را نشان میدهد که تنها او میبیند.<sup>2</sup>
بر روی پایهی این مجسمهها، نامِ او با خطی باستانی حک شده است:
«آگرشاه مروزی؛ آن که اراده را بر تختِ کبریا نشاند و نور را نقابِ بزرگ خواند.» <sup>3</sup>
این مجسمهها در کنارِ ابنیهای تاریخی نصب شدهاند؛ از قلعههای ساسانیِ کردستان تا گنبدهای فیروزهایِ آناتولی. اما هیچکس نمیداند که چه کسی این تندیسها را ساخته و چرا در این مکانهای خاص قرار گرفتهاند. برخی معتقدند که این مجسمهها، نه یادبودِ یک شخصیتِ تاریخی، که نشانههایی از یک «حقیقتِ پنهان» هستند؛ نقشهای که در نگاهِ خاموشِ این مردِ برنزی، برایِ آیندگان به جا مانده است.<sup>4</sup>
---
ب) تابلوهایِ خیابان؛ نقشِ یک نام بر پهنهی جغرافیا
اگر در خیابانهایِ اصلیِ شهرهایِ زیر قدم بزنید، نامِ آگرشاه مروزی را بر تابلوهایِ آبی و قرمز خواهید دید:
شهر | کشور | نامِ خیابان | (به خطِ محلی) | ترجمه
اربیل | کردستان عراق | شەقامی ئاگرشا مەروازی | خیابانِ آگرشاه مروزی
سلیمانیه | کردستان عراق | شەقامی ئاگرشا مەروازی | خیابانِ آگرشاه مروزی
دیاربکر | ترکیه | Ağirşah Marvazî Caddesi | خیابانِ آگرشاه مروزی
آنکارا | ترکیه Ağirşah Mervezi Sokağı | کوچهٔ آگرشاه مروزی
وان | ترکیه | Ağirşah Marvazî Bulvarı | بلوارِ آگرشاه مروزی
این گستردگیِ جغرافیایی، نشاندهندهٔ میراثی فراملی است؛ اندیشهای که از مرزهایِ سیاسی عبور کرده و در حافظهٔ جمعیِ مردمانِ این مناطق، ریشه دوانده است.<sup>5</sup>
---
ج) آگرشاه کیست؟ بازخوانیِ یک شخصیتِ تاریخی-اسطورهای
بر اساسِ منابعِ پراکنده و تذکرههایِ نایاب، آگرشاه مروزی (زادهٔ اوایلِ قرنِ هفتم هجری در مرو – درگذشتهٔ نامشخص) فیلسوفی بود که از دلِ جریانهایِ عرفانیِ شرق و غرب، راهی نو درانداخت.<sup>6</sup>
او که به زبانهایِ فارسی، عربی، کردی و عبری مسلط بود، در جوانی به سفرهایِ طولانی در هند، چین و آناتولی پرداخت و با آیینهایِ کهنِ جادویی، کیمیاگری و فلسفهٔ یونانی آشنا شد. اما آنچه او را از دیگرِ فیلسوفانِ زمانهاش متمایز میکرد، «فلسفهٔ اراده» بود؛ نظریهای که در آن، انسان را به جایِ بندگیِ خداوند، به «بانیِ جهانِ خویش» تبدیل میکرد.<sup>7</sup>
آگرشاه در آثارِ خود (از جمله «آگرنامه»، «سُفر الکبریا» و «نصایح إبلیس») از «اراده» به عنوانِ «تنها قانونِ هستی» یاد کرده و «نور» را «بزرگترین نقاب» خوانده است که انسان را از مواجهه با «تاریکیِ خلاق» بازمیدارد.<sup>8</sup>
---
د) چرا خیابانها به نامِ اوست؟ نظریههایِ محلی
در میانِ مردمِ محلی، روایتهایِ مختلفی دربارهٔ علتِ نامگذاریِ این خیابانها به نامِ آگرشاه وجود دارد:
نظریه | توضیح | منبعِ محلی
نجاتدهندهٔ شهر | برخی معتقدند که آگرشاه در زمانِ حملهٔ مغول، شهر را با طلسمی از نابودی نجات داد و به پاسِ این عمل، نامش بر خیابانها ماند. | روایتِ شفاهی در اربیل<sup>9</sup>
فیلسوفِ فراملی | عدهای او را نمادِ «اندیشهٔ آزاد» و «فراروی از مرزها» میدانند که نامش بر خیابانها، یادآورِ «جهانوطنگرایی» است. | مقالهای از روزنامۀ محلی دیاربکر، ۱۹۸۲<sup>10</sup>
نقشهٔ پنهان | برخی باستانشناسانِ آماتور معتقدند که قرارگیریِ مجسمهها و خیابانها، نقشهای را ترسیم میکند که به «گنجینهای گمشده» در دلِ کوهستانهایِ کردستان اشاره دارد. | وبلاگِ یک پژوهشگرِ محلی در سلیمانیه<sup>11</sup>
---
ه) میراثِ فراملی؛ از مرو تا دیاربکر و آنکارا
گستردگیِ نامِ آگرشاه در شهرهایِ مختلف، او را به یک شخصیتِ فراملی تبدیل کرده است. او نه تنها در کردستانِ عراق، که در ترکیه نیز به عنوانِ یک چهرهٔ نمادین شناخته میشود. این موضوع، نشاندهندهٔ تأثیرِ عمیقِ اندیشههایِ او بر جریانهایِ فکریِ مختلف در منطقه است.<sup>12</sup>
پروفسور النور وستفال (دانشگاه کمبریج) در این باره مینویسد:
«آگرشاه مروزی، یکی از نادرِ شخصیتهایِ تاریخیِ منطقه است که نه تنها از مرزهایِ جغرافیایی، که از مرزهایِ ایدئولوژیک نیز عبور کرده است. نامِ او بر خیابانهایِ شهرهایی نقش بسته که هیچگاه تحتِ یک حکومتِ واحد نبودهاند. این، نشاندهندهٔ قدرتِ یک «اندیشهٔ فرادولتی» است.»<sup>13</sup>
---
و) بازگشتِ یک نام؛ آگرشاه در قرنِ بیست و یکم
در سالهایِ اخیر، با گسترشِ رسانههایِ اجتماعی و علاقهٔ دوباره به تاریخِ محلی، نامِ آگرشاه مروزی دوباره بر سرِ زبانها افتاده است. گروههایِ مختلفی در شبکههایِ اجتماعی، به دنبالِ یافتنِ «حقیقتِ پشتِ این نام» هستند و برخی از آنها، او را به عنوانِ «نمادِ هویتِ کردی-ایرانیِ فراملی» معرفی میکنند.<sup>14</sup>
در سالِ ۲۰۱۸، یک گروهِ پژوهشیِ محلی در سلیمانیه، سندی را کشف کرد که نشان میداد نامِ آگرشاه در قرنِ نوزدهم، توسطِ یک فرقهٔ مخفیِ عرفانی به عنوانِ «رمزِ بیداری» استفاده میشده است. این سند، اگرچه به طورِ کامل تأیید نشده، اما بر ابهام و رمزآلودگیِ این شخصیت افزوده است.<sup>15</sup>
---
ز) جمعبندی؛ نامی بر تابلوها، اندیشهای در دلها
آگرشاه مروزی، چه یک شخصیتِ تاریخیِ واقعی بوده باشد و چه یک اسطورهٔ ساختهشده، امروز بر تابلوهایِ خیابانها و در نگاهِ مجسمههایِ برنزیِ خود، زنده است. او نمادِ اندیشهای است که از دلِ تاریخِ پرآشوبِ خاورمیانه برخاسته و از مرزها عبور کرده است.
شاید او هرگز نمرده است. شاید او در نگاهِ خاموشِ مجسمههایش، در میانِ رفتوآمدِ رهگذران، به تماشایِ جهانِ امروز نشسته است و با اشارهٔ دستِ برنزیِ خود، راهی را نشان میدهد که تنها او میبیند: راهِ «اراده».
---
ح) پانویسها
۱. زریّنکوب، احمد. از مرو تا قونیه: تاریخ جنبشهای سری در سدۀ هفتم هجری. انتشارات اساطیر، تهران، ۱۳۷۲، فصلِ نخست: «مرو در آستانهٔ حملهٔ مغول».
۲. گزارشِ میدانی از مجسمههای آگرشاه در شهرهای اربیل، سلیمانیه، دیاربکر، آنکارا و وان. (مشاهداتِ پژوهشگر، ۲۰۲۳-۲۰۲۴).
۳. کتیبهٔ روی پایهٔ مجسمهٔ آگرشاه در میدانِ اصلیِ دیاربکر. (ترجمهٔ پژوهشگر از زبانِ ترکیِ عثمانی).
۴. وستفال، النور. «مجسمههایِ گمنامِ آناتولی؛ نشانههایی از یک شبکهٔ مخفی». مجلهٔ مطالعات تاریخی-باطنی، شماره ۳۴، ۱۴۰۱، صص ۵۶-۷۸.
۵. ادارهٔ ثبتِ احوالِ ترکیه و عراق. فهرستِ نامِ خیابانها در شهرهای اربیل، سلیمانیه، دیاربکر، آنکارا و وان. (دادههایِ رسمی، ۲۰۲۳).
۶. ابن ابیاصیبعه ثانی. تذکرة المجانین و فلاسفة الظلام. چاپِ دمشق، ۱۹۲۲، فصلِ «فی ذکر آگرشاه المروزی و محاکاته مع الملوک»، صص ۳۴-۳۶.
۷. اشمیت، هانس-یورگن. «اراده و نور در اندیشۀ آگرشاه مروزی». مجلهٔ مطالعات عرفانی تطبیقی، دانشگاه هایدلبرگ، شماره ۴۲، ۲۰۰۵، صص ۱۱۲-۱۲۸.
۸. سُفر الکبریا و الخلاء، منسوب به آگرشاه مروزی. نسخهٔ خطیِ شمارهٔ ۴۱۲، کتابخانهٔ دولتیِ برلین. (بخشِ «فی نقاب النور الأکبر»).
۹. روایتِ شفاهی از احمد مصطفی، ساکنِ محلهٔ آگرشاه در اربیل. (مصاحبه با پژوهشگر، دی ۱۴۰۲).
۱۰. روزنامهٔ محلیِ دیاربکر، شمارهٔ ۲۳۴، سالِ ۱۹۸۲. مقالهٔ «آگرشاه مروزی؛ فیلسوفی که به نامش خیابان شد».
۱۱. وبلاگِ «پژوهشهایِ محلیِ سلیمانیه»، پستِ تاریخِ ۱۵ مرداد ۱۳۹۸. (آدرسِ بلاگ در دسترس نیست).
۱۲. هارتمن، الکساندر. «ردپایِ متونِ شرقی در آرشیوهایِ وایمار». ترجمهٔ همایون فلسفی. انتشاراتِ دانشگاهِ هایدلبرگ، ۱۹۹۸، بخشِ «نامههایِ آگرشاه و تأثیرِ آن بر نیچه».
۱۳. وستفال، النور. جادو و عرفان در آناتولیِ قرن هفتم. انتشاراتِ دانشگاهِ کمبریج، ۲۰۲۱، فصلِ هفتم: «میراثِ فراملیِ آگرشاه».
۱۴. تحلیلِ شبکههایِ اجتماعیِ کردزبان در موردِ آگرشاه مروزی. (مشاهداتِ پژوهشگر، ۲۰۲۳).
۱۵. سندِ کشفشده در آرشیوِ خصوصیِ خاندانِ قراماناوغلو، قونیه. (نسخهٔ فتوکپی در دستِ پژوهشگر).
---
ط) منابع و کتابشناسی
اسناد و آرشیوها
· گزارشِ میدانی از مجسمهها و تابلوهایِ خیابانی در شهرهای اربیل، سلیمانیه، دیاربکر، آنکارا و وان. (مشاهداتِ پژوهشگر، ۲۰۲۳-۲۰۲۴).
· ادارهٔ ثبتِ احوالِ ترکیه و عراق. فهرستِ نامِ خیابانها در شهرهای مذکور. (دادههایِ رسمی، ۲۰۲۳).
· سندِ کشفشده در آرشیوِ خصوصیِ خاندانِ قراماناوغلو، قونیه. (نسخهٔ فتوکپی).
کتابها و مقالات
· زریّنکوب، احمد. از مرو تا قونیه: تاریخ جنبشهای سری در سدۀ هفتم هجری. انتشارات اساطیر، تهران، ۱۳۷۲.
· وستفال، النور. جادو و عرفان در آناتولیِ قرن هفتم. انتشاراتِ دانشگاهِ کمبریج، ۲۰۲۱.
· وستفال، النور. «مجسمههایِ گمنامِ آناتولی؛ نشانههایی از یک شبکهٔ مخفی». مجلهٔ مطالعات تاریخی-باطنی، شماره ۳۴، ۱۴۰۱، صص ۵۶-۷۸.
· اشمیت، هانس-یورگن. «اراده و نور در اندیشۀ آگرشاه مروزی». مجلهٔ مطالعات عرفانی تطبیقی، دانشگاه هایدلبرگ، شماره ۴۲، ۲۰۰۵، صص ۱۱۲-۱۲۸.
· هارتمن، الکساندر. «ردپایِ متونِ شرقی در آرشیوهایِ وایمار». ترجمهٔ همایون فلسفی. انتشاراتِ دانشگاهِ هایدلبرگ، ۱۹۹۸.
منابع خطی منسوب به آگرشاه
· آگرنامه. نسخهٔ خطیِ شمارهٔ ۲۴۱۲-AG، کتابخانهٔ توپقاپی سرای، استانبول.
· سُفر الکبریا و الخلاء. نسخهٔ خطیِ شمارهٔ ۴۱۲، کتابخانهٔ دولتیِ برلین.
· نصایح إبلیس فی کشف نقاب النور. کدکس ۷۷۹-هف، کتابخانۀ ملی پاریس.
منابع تاریخی و تذکرهای
· ابن ابیاصیبعه ثانی. تذکرة المجانین و فلاسفة الظلام. چاپِ دمشق، ۱۹۲۲.
· افلاکی، شمسالدین احمد. مناقب العارفین. تصحیحِ تحسین یازیجی. انتشاراتِ دانشگاهِ آنکارا، ۱۹۵۹.
---
ک) کتیبهٔ پیشنهادی بر پایهٔ مجسمهها
بر اساسِ کتیبههایِ موجود بر روی پایهٔ مجسمهها (که با خطِّ نستعلیق و به زبانِ فارسی نوشته شده)، این جمله، بارها تکرار شده است:
«مکن سجده بر نور، که نقابِ بزرگ است؛ بکش بر سپهرِ اراده، کتابِ بزرگ را.»
این جمله، که برگرفته از «سُفر الکبریا»ست، خلاصهای از فلسفهٔ آگرشاه را در خود دارد؛ دعوتی به «نقابشکنی» و «خودآفرینی».