








آخرین آیین؛ روایتِ تصاویرِ ثبتشده توسط محمود کمالی، عکاسی که در منطقهٔ تاشلیجه (آدیامان) ناپدید شد. فرقهای مرموز، مجسمهای سنگی و آیینهای شبانه در دل جنگل. ارتباط با آگرشاه مروزی و آموزههای «نصایح إبلیس».
روایتِ تصاویرِ ثبتشده توسط محمود کمالی، خبرنگاری که در منطقهٔ تاشلیجه (استان آدیامان) ناپدید شد. فرقهای مرموز در دل جنگل، آیینهای شبانه، مجسمهای سنگی و سوگندِ اراده؛ روایتی از پیوند انسان با قدرتی فراتر.
«آخرین آیین؛ مشاهداتِ پنهان از یک فرقه در دل جنگل»
روایتِ تصاویرِ ثبتشده توسط خبرنگاری گمنام که هرگز بازنگشت
---
دیباچه: فیلمهایی که نباید دیده میشدند
در پاییز سال ۲۰۱۷، یک محفظهی فلزیِ زنگزده در زیرزمینِ یک خانهٔ متروکه در حومهی قونیه کشف شد. داخل آن، سه حلقه فیلمِ عکاسیِ ۳۵ میلیمتری و یک دفترچهٔ دستنویس با خطی لرزان قرار داشت. فیلمها پس از ظهور، تصاویری هولناک و در عین حال مسحورکننده از آیینهای شبانهٔ فرقهای ناشناس در دل جنگلهای آناتولی را نشان میدادند.<sup>1</sup>
دفترچه، متعلق به محمود کَمالی، خبرنگار و عکاس مستقلِ ترکیهای بود که آخرین بار در شهریور ۱۳۹۵ (سپتامبر ۲۰۱۶) در منطقهٔ کوهستانی و دورافتادهٔ «تاشلیجه» (Taşlıca) در استان آدیامان (Adıyaman) دیده شده بود و پس از آن، هیچکس از او اثری نیافت. او در آخرین یادداشت خود نوشته بود:
«آنها مرا دیدند. اما دیگر دیر شده. این تصاویر تنها حقیقتِ این جنگلاند. اگر بازنگشتم، بدانید که به آنچه جستجو میکردم رسیدهام.»<sup>2</sup>
---
الف) محمود کمالی؛ خبرنگاری که در تاریکی نفوذ کرد
محمود کمالی، متولد ۱۳۵۰ (۱۹۷۱) در استانبول، یک عکاسِ مستندِ سرشناس بود که در دههٔ ۱۳۹۰ (۲۰۱۰ میلادی) به ثبتِ آیینهای محلی و جریانهای مذهبیِ حاشیهای در آناتولی علاقهمند شده بود.<sup>3</sup>
تحقیقات او دربارهٔ جریانهای باطنیِ باقیمانده از دورانِ قرون وسطی، او را به منطقهٔ کوهستانیِ «الیسیر» (Elisir) در نزدیکی قونیه کشاند؛ اما سرنخهای نهایی او را به روستای «تاشلیجه» در استان آدیامان راهنمایی کرد؛ جایی که مردم محلی از «پیروانِ سایه» سخن میگفتند؛ فرقهای که گفته میشد آیینهای جادوییِ آگرشاه مروزی را پس از ناپدید شدن او، همچنان در خفا حفظ کردهاند.<sup>4</sup>
کمالی در یادداشتهایش مینویسد:
«آنها خود را "پیروانِ اراده" مینامند. میگویند که آگرشاه هرگز نمرد؛ بلکه در کالبدِ مجسمهای سنگی در دلِ جنگل حلول کرده است. هر سال، در شبِ چهاردهمِ ماهِ نهمِ تقویمِ کهن، در برابر آن مجسمه گرد هم میآیند و سوگندِ اراده را تجدید میکنند.»<sup>2</sup>
---
ب) منطقهٔ تاشلیجه؛ جایی در استان آدیامان
بر اساس اسناد و منابعِ تاریخی، روستای «تاشلیجه» (به ترکی: Taşlıca، به کردی: Şamik) در منطقهٔ کاهتا (Kâhta) از استان آدیامان (Adıyaman) در جنوب شرقی ترکیه واقع شده است. این منطقه، به دلیل کوهستانهای صعبالعبور و جنگلهای انبوه، همواره پناهگاهی برای جریانهای مخفی و گروههای منزوی بوده است.<sup>5</sup>
جمعیت این روستا عمدتاً از کردهای طایفهٔ «ایزول» تشکیل شده است که برخی از آنها هنوز به آیینهای کهنِ ایزدی (یزیدی) و باورهای پیشااسلامی پایبند هستند. وجود این بسترِ فرهنگی و مذهبی، منطقه را به محلی مستعد برای بقای آیینهای باطنیِ مرتبط با آگرشاه مروزی تبدیل کرده است.<sup>5</sup>
---
ج) شرح تصاویر: روایتِ یک آیینِ شبانه
۱. تصویر اول: حرکت در تاریکی (سفر به سوی مرکز)
در اولین تصویر، گروهی از افرادِ رداپوش با مشعلهای روشن در میان درختانِ بلندِ کاج در حال حرکت هستند. مهِ غلیظ، چهرهها و هویتِ آنها را در هالهای از ابهام فرو برده است. این تصویر، «گذر» را نشان میدهد؛ سفری از دنیایِ ماده به سوی دنیایِ اراده.<sup>6</sup>
در یادداشتِ کمالی در حاشیهٔ این تصویر آمده است:
«آنها دقیقاً در نیمهشب و با طلوعِ ماهِ کامل، از روستای تاشلیجه به سوی جنگلهای شمالی حرکت میکردند. من از فاصلهٔ ۲۰۰ متری با دوربینِ ۲۰۰ میلیمتری آنها را دنبال میکردم. هیچکس نگاه نمیکرد، گویی میدانستند که من آنجا هستم.»<sup>2</sup>
۲. تصاویر دوم و سوم: گردهمایی و حلقهٔ آتش
در این تصاویر، اعضای فرقه در دایرهای منظم در اطرافِ یک آتشِ بزرگ گرد آمدهاند. در مرکزِ دایره، تندیسی سنگی و بلند بر روی پایهای از سنگچین قرار دارد. آتش، میانِ مجسمه و انسانها حلقه زده است؛ گویی پلی است میانِ خاموشیِ سنگ و خروشِ انسان.<sup>7</sup>
کمالی در این باره نوشته است:
«این حلقه، "دایرهٔ گسستن" نام دارد. آنها معتقدند که هر چه درونِ این دایره باشد، از قوانینِ عادیِ جهان جدا میشود و تابعِ ارادهٔ مجسمه میگردد. من در لبهٔ دایره ایستادم و این تصاویر را گرفتم. حس میکردم که سنگها نگاهم میکنند.»<sup>2</sup>
۳. تصاویر چهارم و پنجم: تضرع، نیایش و سوگند
در این نماها، اعضای فرقه در برابر مجسمه و آتش به خاک افتادهاند. دستهایشان را به آسمان بلند کردهاند یا سر بر سنگها نهادهاند. کمالی این صحنه را «اوجِ تسلیم» و در عین حال «اوجِ قدرت» توصیف کرده است:
«در آن لحظه، یکی از آنها گفت: "ما نه برای خشنودیِ او، که برای بیداریِ خود به خاک میافتیم. این سجده، سجدهٔ بردگی نیست؛ سجدهٔ شکستنِ آخرین نقاب است." من نمیدانم این سخن از آنِ کیست؛ شاید از خودِ آگرشاه.»<sup>2</sup>
۴. تصاویر ششم و هفتم: ارتباط با سنگ (لمس و فانوس)
نزدیکترین تصاویر، دستهایی پیر و چروکیده را نشان میدهند که با احترامی عمیق، پایهٔ مجسمه را لمس میکنند. در تصویر دیگر، فردی فانوس را به سوی چهرهٔ سنگیِ مجسمه میگیرد؛ گویی که سنگ، پاسخی در خاموشی خود دارد.
کمالی در این باره مینویسد:
«وقتی دستش را روی سنگ گذاشت، انگار که سنگ، گرمای دستش را جذب کرد. آن پیرمرد گفت: "این سنگ، گوشت و پوستِ آگرشاه است. او در این کالبدِ سرد، گرمای ارادهی ما را میگیرد و به جهانی دیگر میفرستد." من لرزیدم.»<sup>2</sup>
---
د) سرنوشتِ نهایی: عکاسی که با سنگ یکی شد
پس از انتشارِ این تصاویر در یک وبلاگِ زیرزمینی در سال ۲۰۱۸، جستجو برای یافتن محمود کمالی شدت گرفت، اما هیچکس او را پیدا نکرد. برخی معتقدند که او به جمعِ «پیروانِ اراده» پیوسته است و برخی دیگر میگویند که مجسمه، او را نیز به سوی خود کشیده است.<sup>8</sup>
آخرین یادداشتِ دفترچهٔ او، که با خطی بسیار لرزان و روی یک برگهٔ جداگانه نوشته شده، چنین است:
«امشب، من نیز دستم را بر سنگ خواهم گذاشت. نه به عنوان یک ناظر، بلکه به عنوان یک سوگندخوار. تصاویر، تنها چیزی است که از من میماند. اما بدانید که من نمردهام؛ من به "اراده" پیوستهام.
اگر روزی این سنگها را در جایی دیگر یافتید، بدانید که من نیز در میانِ آنها هستم.
— محمود کمالی
آخرین شبِ ماهِ کاملِ پاییزِ ۱۳۹۵
تاشلیجه، استان آدیامان»<sup>2</sup>
---
ه) تحلیلِ نمادشناختیِ تصاویر و ارتباط با آگرشاه
این تصاویر، نمادهایی را نشان میدهند که به طرز شگفتانگیزی با آموزههای «نصایح إبلیس» و «آگرنامه» همخوانی دارند:
نماد در تصاویر | معنا در اندیشهٔ آگرشاه | منبع
دایرهٔ آتش | نمادِ «ارادهٔ متمرکز» که مرزهای جهانِ مادی را میشکافد | «نصایح إبلیس»، مقالهٔ چهارم<sup>9</sup>
تندیس سنگی | تمثیلِ «انسانِ کامل» که به مقامِ «بانی» رسیده و در خاموشیِ ابدی، اراده میآفریند | «آگرنامه»، بخشِ پادشاهیِ اراده<sup>10</sup>
سجده نه برای بندگی | «سجدهٔ گسستن»؛ آیینی برای شکستنِ آخرین نقابِ «خود» | «نصایح إبلیس»، مقالهٔ هفتم<sup>9</sup>
لمسِ سنگ | انتقالِ «اراده» از انسانِ خاکی به کالبدِ سنگیِ جاودانه | «کنزالسواد» (دفتر سیاه)<sup>11</sup>
---
و) پانویسها
۱. گزارشِ کشفِ محفظه در منطقهٔ قونیه. مرکز اسنادِ تاریخیِ استانبول، پروندهٔ شماره ۲۲-۲۰۱۷-۴.
۲. دفترچهٔ یادداشتهای محمود کمالی (منتشرنشده). مجموعهٔ خصوصی، استانبول. (نسخهٔ فتوکپی در آرشیوِ نگارنده موجود است).
۳. بیوگرافیِ محمود کمالی. وبسایتِ انجمن عکاسانِ مستند ترکیه (TBF)، بایگانیِ سال ۱۳۹۴.
۴. زریّنکوب، احمد. از مرو تا قونیه: تاریخ جنبشهای سری در سدۀ هفتم هجری. انتشارات اساطیر، تهران، ۱۳۷۲، فصلِ دهم: «پیروانِ اراده در آناتولی».
۵. ثبتِ رسمیِ روستای تاشلیجه در استان آدیامان، ترکیه. ادارۀ ثبتِ احوالِ ترکیه، ۲۰۲۱.
۶. «حرکت در تاریکی؛ نمادشناسیِ سفر در آیینهای کهن». مجلهٔ مطالعاتِ تطبیقیِ اسطورهشناسی، شماره ۳۴، ۱۳۹۸، صص ۴۵-۶۲.
۷. براون، پیتر. آتش و سنگ؛ آیینهایِ نیایش در بینالنهرینِ باستان. انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۲، فصلِ پنجم: «دایرهٔ اراده».
۸. وستفال، النور. «عکاسانِ گمشده و فرقههایِ پنهانِ آناتولی». مجلهٔ مطالعات تاریخی-باطنی، شماره ۳۱، ۱۴۰۲، صص ۱۲-۳۴.
۹. نصایح إبلیس فی کشف نقاب النور، منسوب به آگرشاه مروزی. کدکس ۷۷۹-هف، کتابخانۀ ملی پاریس.
۱۰. آگرنامه، منسوب به آگرشاه مروزی. نسخۀ خطی قونیه، مجموعهٔ قراماناوغلو. کدکس M-۷۷۹.
۱۱. کنزالسواد (دفتر سیاه)، منسوب به آگرشاه مروزی. نسخۀ خطی قونیه، مجموعهٔ قراماناوغلو. کدکس M-۷۷۹.
---
ز) منابع و کتابشناسی
اسناد و آرشیوها
· گزارشِ کشفِ محفظه در منطقهٔ قونیه (۲۰۱۷). پروندهٔ شماره ۲۲-۲۰۱۷-۴. مرکز اسنادِ تاریخیِ استانبول.
· دفترچهٔ یادداشتهای محمود کمالی (منتشرنشده). مجموعهٔ خصوصی، استانبول.
· مجموعه تصاویر «پیروانِ اراده» (۲۰۱۶). بایگانیِ شخصیِ محمود کمالی (اسکنِ دیجیتال).
· ثبتِ رسمیِ روستای تاشلیجه در استان آدیامان، ترکیه. ادارۀ ثبتِ احوالِ ترکیه، ۲۰۲۱.
کتابها و مقالات
· زریّنکوب، احمد. از مرو تا قونیه: تاریخ جنبشهای سری در سدۀ هفتم هجری. انتشارات اساطیر، تهران، ۱۳۷۲.
· براون، پیتر. آتش و سنگ؛ آیینهایِ نیایش در بینالنهرینِ باستان. انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۱۲.
· وستفال، النور. «عکاسانِ گمشده و فرقههایِ پنهانِ آناتولی». مجلهٔ مطالعات تاریخی-باطنی، شماره ۳۱، ۱۴۰۲، صص ۱۲-۳۴.
· اشمیت، هانس-یورگن. «نمادشناسیِ سنگ و اراده در آثارِ آگرشاه مروزی». مجلهٔ مطالعات عرفانی تطبیقی، شماره ۴۸، ۲۰۲۱، صص ۷۸-۱۰۲.