«دکتر، چند سال وقت دارم؟»
این شاید یکی از سختترین سؤالهایی باشد که یک بیمار مبتلا به سرطان کلیه میتواند بپرسد. سؤالی کوتاه که انتظار میرود یک جواب مشخص داشته باشد؛ مثلاً سه سال، پنج سال یا ده سال.
اما پاسخ معمولاً اینقدر ساده نیست.
پزشک به پرونده نگاه میکند، نتیجه تصویربرداری را بررسی میکند و درباره مرحله بیماری، اندازه تومور و وضعیت کلی بدن بیمار اطلاعات مختلفی را کنار هم میگذارد. بعد توضیح میدهد که در سرطان کلیه، نمیتوان تنها با شنیدن نام بیماری درباره طول عمر یک فرد قضاوت کرد.
فرض کنیم «علی» ۵۸ ساله است. او برای بررسی یک مشکل کاملاً متفاوت، سونوگرافی انجام داده و در جریان بررسی، تودهای در کلیهاش دیده شده است.
علی هیچ تصور خاصی درباره سرطان ندارد. شاید حتی تا قبل از آن روز نمیدانسته سرطان کلیه میتواند بدون علامت مشخص وجود داشته باشد.
بررسیهای بعدی نشان میدهد که تومور هنوز محدود به کلیه است.
وقتی علی درباره آینده میپرسد، پزشک نمیتواند بگوید دقیقاً چند سال زندگی خواهد کرد. اما میتواند درباره یک مفهوم آماری به نام «نرخ بقای پنجساله» صحبت کند.
این شاخص به زبان ساده نشان میدهد چه درصدی از افراد مبتلا به یک بیماری، حداقل پنج سال پس از تشخیص زنده هستند.
نکته مهم اینجاست که «بقای پنجساله» به معنی این نیست که بیمار فقط پنج سال زندگی میکند.
ممکن است فردی سالها بیشتر از این مدت زندگی کند.
شخص دیگری را تصور کنیم؛ «مریم».
او زمانی متوجه بیماری میشود که سرطان از کلیه فراتر رفته و بخشهای دیگری از بدن را نیز درگیر کرده است.
در این شرایط، داستان با علی تفاوت دارد.
وقتی سرطان کلیه فقط در خود کلیه قرار دارد، آمار بقا معمولاً بسیار بهتر از زمانی است که بیماری به اندامهای دوردست گسترش پیدا کرده باشد.
بر اساس دادههای انجمن سرطان آمریکا، نرخ بقای نسبی پنجساله برای سرطان کلیه و لگنچه کلیه در صورت محدود بودن بیماری به کلیه حدود ۹۳ درصد گزارش شده است. این رقم در مواردی که بیماری به نواحی دوردست بدن گسترش پیدا کرده، حدود ۱۹ درصد است.
این اعداد در نگاه اول ممکن است نگرانکننده یا امیدوارکننده به نظر برسند، اما یک نکته مهم وجود دارد: آنها درباره گروه بزرگی از بیماران صحبت میکنند، نه درباره آینده یک فرد مشخص.
چون دو بیمار با تشخیص یکسان الزاماً شرایط یکسانی ندارند.
سن، وضعیت عمومی بدن، نوع سرطان، اندازه تومور، مرحله بیماری، محل گسترش سرطان و واکنش بدن به درمان میتوانند با یکدیگر متفاوت باشند.
حتی ویژگیهای سلولی و مولکولی تومور نیز در بعضی موارد اهمیت پیدا میکنند.
برای همین، اگر دو نفر در یک روز تشخیص «سرطان کلیه» دریافت کنند، نمیتوان انتظار داشت مسیر بیماری آنها دقیقاً شبیه هم باشد.
«پنج سال» گاهی برای بیماران تبدیل به یک عدد ترسناک میشود.
اما تصور کنید در یک مطالعه گفته شود نرخ بقای پنجساله یک گروه ۸۰ درصد بوده است.
این جمله به هیچ عنوان به این معنا نیست که ۸۰ درصد افراد فقط پنج سال زندگی کردهاند یا ۲۰ درصد افراد دقیقاً در پایان سال پنجم از دنیا رفتهاند.
نرخ بقا یک ابزار آماری است.
پژوهشگران با استفاده از آن میتوانند وضعیت گروههای مختلف بیماران را با یکدیگر مقایسه کنند و ببینند بیماری در مراحل مختلف چه تفاوتی در پیامدها ایجاد میکند.
داستان سرطان کلیه را میتوان شبیه یک نقشه در نظر گرفت.
در نقطه اول، تومور فقط در کلیه قرار دارد.
در نقطه بعدی ممکن است به بافتهای اطراف یا غدد لنفاوی رسیده باشد.
و در مرحلهای دیگر، ممکن است به اندامهای دوردست مانند ریه یا استخوان گسترش پیدا کرده باشد.
هرچه بیماری در زمان تشخیص محدودتر باشد، معمولاً چشمانداز آماری بهتری دارد.
به همین دلیل، مرحله سرطان یکی از مهمترین اطلاعاتی است که هنگام صحبت درباره پیشآگهی بیمار مورد توجه قرار میگیرد.
ممکن است یک بیمار سالها پس از درمان بدون بازگشت بیماری زندگی کند. فرد دیگری ممکن است به درمانهای بیشتری نیاز داشته باشد. شخص دیگری هم ممکن است به دلیل شرایط جسمی یا ویژگیهای خاص تومور، مسیر متفاوتی را تجربه کند.
در نتیجه، یک عدد نمیتواند داستان زندگی یک بیمار را تعریف کند.
حتی آمارهای مربوط به بقا نیز معمولاً بر اساس اطلاعات سالهای گذشته محاسبه میشوند و روشهای تشخیص و درمان با گذشت زمان تغییر میکنند.
بنابراین آمار بیشتر شبیه یک نقشه کلی است تا پیشبینی دقیق آینده یک انسان.
شنیدن کلمه سرطان طبیعی است که نگرانی ایجاد کند، اما سرطان کلیه یک بیماری با شکلها و مراحل مختلف است.
در برخی افراد، تومور در مراحل اولیه و زمانی که هنوز محدود به کلیه است شناسایی میشود. در برخی دیگر، بیماری پیشرفتهتر است.
تفاوت همین مرحلهها میتواند باعث شود آمار مربوط به طول عمر و بقا برای گروههای مختلف بسیار متفاوت باشد.
پس وقتی کسی میپرسد «طول عمر بیمار سرطان کلیه چقدر است؟»، شاید دقیقترین پاسخ این باشد:
برای سرطان کلیه یک عدد ثابت وجود ندارد.
هر بیمار داستان خودش را دارد و آمارهای بقا تنها تصویری کلی از مسیر بیماری در گروههای بزرگتر ارائه میکنند.