
وقتی در جواب آزمایش اسپرم، تعداد اسپرمها صفر گزارش میشود، اولین واکنش معمولا نگرانی و ترس است. اما «اسپرم صفر» لزوما به این معنی نیست که هیچ راهی برای درمان یا فرزندآوری وجود ندارد.
این وضعیت در پزشکی آزواسپرمی (Azoospermia) نام دارد و به شرایطی گفته میشود که در نمونه مایع منی، اسپرم مشاهده نمیشود. آزواسپرمی علتهای مختلفی دارد و برای پیدا کردن دلیل آن باید شرایط فرد، نتایج آزمایشها و گاهی بررسیهای تکمیلی در کنار یکدیگر ارزیابی شوند.
مایع منی از ترشحات چند غده تناسلی و اسپرمهایی تشکیل میشود که در بیضه تولید شدهاند. در حالت طبیعی، مقداری اسپرم در مایع منی وجود دارد.
در آزمایش آنالیز مایع منی یا اسپرموگرام، تعداد و ویژگیهای اسپرم بررسی میشود. اگر پس از بررسی آزمایشگاهی، هیچ اسپرم قابل مشاهدهای در نمونه پیدا نشود، احتمال آزواسپرمی مطرح میشود.
البته یک نتیجه آزمایش به تنهایی همیشه برای تشخیص قطعی کافی نیست. عواملی مانند نحوه جمعآوری نمونه و شرایط آزمایشگاه میتوانند روی نتیجه تأثیر بگذارند و معمولا آزمایش باید طبق نظر پزشک تکرار شود.
آزواسپرمی با ناباروری ارتباط دارد، اما این دو اصطلاح دقیقا یک معنی ندارند.
در فرد مبتلا به آزواسپرمی، اسپرم در مایع منی دیده نمیشود و در نتیجه لقاح طبیعی دشوار یا غیرممکن خواهد بود. با این حال، در بعضی افراد اسپرم در بیضه تولید میشود اما به دلیل وجود انسداد وارد مایع منی نمیشود.
در چنین شرایطی ممکن است بتوان اسپرم را با روشهای پزشکی از مسیر تناسلی یا مستقیما از بافت بیضه به دست آورد.
به همین دلیل، مهمترین مرحله پس از مشاهده اسپرم صفر، پیدا کردن علت آزواسپرمی است.
آزواسپرمی معمولا به دو گروه اصلی تقسیم میشود:
در این نوع، بیضه ممکن است توانایی تولید اسپرم را داشته باشد، اما مسیر انتقال اسپرم مسدود شده است.
یعنی اسپرم تولید میشود ولی نمیتواند وارد مایع منی شود.
برخی علتهای احتمالی عبارتند از:
انسداد مجاری انتقال اسپرم
برخی عفونتهای دستگاه تناسلی
آسیب یا جراحی در ناحیه تناسلی
مشکلات مادرزادی مجاری
قطع شدن مسیر انتقال اسپرم پس از وازکتومی
در این حالت، عملکرد تولید اسپرم ممکن است نسبتا حفظ شده باشد.
در این نوع، مشکل اصلی در تولید اسپرم در بیضه است.
علت میتواند اختلالات هورمونی، مشکلات ژنتیکی، بعضی بیماریها، آسیب بافت بیضه یا برخی عوامل دیگر باشد.
در برخی افراد با وجود اینکه تعداد اسپرم موجود در مایع منی صفر است، ممکن است بخشهایی از بافت بیضه همچنان اسپرم تولید کنند.
آزواسپرمی یک بیماری با یک علت مشخص نیست. دلایل مختلفی میتوانند باعث ایجاد آن شوند.
تولید اسپرم به عملکرد هماهنگ مغز، غده هیپوفیز و بیضهها وابسته است.
اختلال در هورمونهایی مانند FSH، LH و تستوسترون میتواند روند تولید اسپرم را مختل کند.
برخی بیماریهای مربوط به هیپوفیز یا هیپوتالاموس نیز میتوانند در این فرآیند نقش داشته باشند.
برخی اختلالات ژنتیکی میتوانند باعث کاهش شدید تولید اسپرم یا اختلال در مسیر انتقال آن شوند.
برای مثال، بعضی مردان مبتلا به سندرم کلاین فلتر دچار اختلال شدید در تولید اسپرم هستند.
همچنین حذفهایی در بخشهایی از کروموزوم Y میتواند با کاهش یا توقف تولید اسپرم ارتباط داشته باشد.
گاهی تولید اسپرم در بیضه انجام میشود اما مسیر خروج آن بسته است.
انسداد ممکن است در بخشهای مختلف سیستم تولیدمثل ایجاد شود و در بعضی افراد از بدو تولد وجود داشته باشد.
برخی عفونتهای دستگاه تناسلی میتوانند باعث التهاب و در بعضی موارد آسیب یا انسداد مسیر انتقال اسپرم شوند.
نوع عفونت، شدت آن و محل درگیری در تعیین اثر آن اهمیت دارد.
سابقه برخی جراحیها در ناحیه لگن، بیضه یا دستگاه تناسلی میتواند بر مسیر انتقال اسپرم یا عملکرد بافت تولیدکننده آن تأثیر بگذارد.
آسیب شدید به بیضهها نیز ممکن است تولید اسپرم را کاهش دهد.
واریکوسل به گشاد شدن غیرطبیعی برخی وریدهای اطراف بیضه گفته میشود.
در بعضی مردان، واریکوسل با کاهش کیفیت و تعداد اسپرم ارتباط دارد و در موارد شدید ممکن است بر تولید اسپرم تأثیر بگذارد.
با این حال، وجود واریکوسل به تنهایی به معنی علت قطعی آزواسپرمی نیست.
مصرف هورمونهای آنابولیک و تستوسترون خارجی میتواند تولید طبیعی اسپرم را سرکوب کند.
برخی داروها نیز ممکن است روی عملکرد تولیدمثل تأثیر بگذارند.
به همین دلیل، هنگام بررسی آزواسپرمی باید تمام داروها، مکملها و هورمونهای مصرفی فرد در نظر گرفته شوند.
استرس و فشار روانی میتوانند روی شرایط عمومی بدن و برخی عوامل مرتبط با عملکرد جنسی و تولیدمثل تأثیر بگذارند، اما مشاهده اسپرم صفر معمولا نیازمند بررسی پزشکی برای پیدا کردن علت مشخص است.
بنابراین نباید آزواسپرمی را صرفا به استرس نسبت داد.
تشخیص معمولا با بررسی مایع منی شروع میشود.
اگر در اولین آزمایش هیچ اسپرمی مشاهده نشود، ممکن است آزمایش دوباره انجام شود تا نتیجه تأیید شود.
پس از آن، پزشک بر اساس شرایط فرد ممکن است بررسیهای دیگری را درخواست کند، از جمله:
آزمایشهای هورمونی
معاینه فیزیکی
سونوگرافی در صورت نیاز
بررسیهای ژنتیکی در شرایط خاص
بررسی حجم و ویژگیهای مایع منی
بررسی سابقه بیماریها و جراحیها
آزمایشهای تکمیلی برای بررسی عملکرد بیضه
هدف از این بررسیها مشخص کردن این موضوع است که آیا مشکل مربوط به تولید اسپرم است یا انتقال اسپرم.
درمان به علت ایجاد آزواسپرمی بستگی دارد و یک روش واحد برای همه افراد وجود ندارد.
اگر علت اسپرم صفر یک اختلال هورمونی مشخص باشد، درمان علت زمینهای و اصلاح وضعیت هورمونی میتواند در بعضی افراد باعث بازگشت تولید اسپرم شود.
نوع دارو و مدت درمان کاملا به علت اختلال بستگی دارد.
اگر آزواسپرمی به دلیل انسداد مسیر انتقال اسپرم ایجاد شده باشد، در بعضی شرایط میتوان انسداد را با روش جراحی برطرف کرد.
گاهی نیز امکان استخراج اسپرم و استفاده از آن در روشهای کمکباروری وجود دارد.
در مواردی که واریکوسل از نظر پزشکی نیاز به درمان داشته باشد، روشهایی مانند جراحی یا سایر روشهای مداخلهای ممکن است مورد استفاده قرار گیرند.
تأثیر درمان بر وضعیت اسپرم به شرایط هر فرد و علت اصلی مشکل بستگی دارد.
در برخی مردان، با وجود اینکه اسپرم در مایع منی دیده نمیشود، ممکن است در بافت بیضه اسپرم وجود داشته باشد.
در چنین شرایطی روشهایی برای استخراج اسپرم از اپیدیدیم یا بیضه وجود دارد.
یکی از روشهای مورد استفاده TESE است که در آن نمونهای از بافت بیضه برای پیدا کردن اسپرم برداشته میشود.
در برخی شرایط نیز از روشهای پیشرفتهتر مانند micro-TESE استفاده میشود که هدف آن پیدا کردن نواحی دارای احتمال تولید اسپرم در بافت بیضه است.
در بعضی موارد بله.
این موضوع بیشتر به علت آزواسپرمی و وجود یا عدم وجود اسپرم قابل استخراج بستگی دارد.
برای مثال، اگر مشکل ناشی از انسداد باشد و تولید اسپرم در بیضه حفظ شده باشد، احتمال پیدا کردن اسپرم میتواند وجود داشته باشد.
حتی در برخی موارد آزواسپرمی غیرانسدادی نیز ممکن است بتوان اسپرم را مستقیما از بافت بیضه استخراج کرد و در روشهای کمکباروری مورد استفاده قرار داد.
اما نتیجه درمان را نمیتوان تنها بر اساس عدد صفر در آزمایش پیشبینی کرد.
درمانپذیری آزواسپرمی به علت آن وابسته است.
برخی علتها مانند بعضی اختلالات هورمونی یا انسدادهای قابل اصلاح ممکن است قابلیت درمان داشته باشند. در برخی شرایط نیز هدف اصلی، پیدا کردن اسپرم برای استفاده در روشهای کمکباروری است.
در مقابل، بعضی مشکلات شدید مربوط به تولید اسپرم ممکن است پاسخ محدودی به درمان داشته باشند.
بنابراین اصطلاح «اسپرم صفر» به تنهایی اطلاعات کافی برای تعیین روش درمان یا پیشبینی نتیجه در اختیار نمیگذارد.
اگر آزمایش مایع منی هیچ اسپرمی نشان دهد، بهتر است نتیجه با نظر پزشک بررسی شود؛ بهخصوص اگر فرد در حال بررسی علت ناباروری باشد.
همچنین سابقه جراحی بیضه یا لگن، عفونتهای دستگاه تناسلی، واریکوسل، مشکلات هورمونی یا مصرف تستوسترون و داروهای خاص میتواند اطلاعات مهمی برای پیدا کردن علت باشد.
آزواسپرمی به معنی مشاهده نشدن اسپرم در مایع منی است و میتواند به دلایل مختلفی ایجاد شود. مهمترین تقسیمبندی آن، آزواسپرمی انسدادی و غیرانسدادی است.
در نوع انسدادی ممکن است اسپرم در بیضه تولید شود اما مسیر انتقال آن دچار مشکل شده باشد. در نوع غیرانسدادی، مشکل بیشتر به فرآیند تولید اسپرم مربوط میشود.
روش درمان نیز بر اساس علت انتخاب میشود و میتواند شامل درمان اختلالات هورمونی، برطرف کردن انسداد، درمان برخی مشکلات زمینهای یا استخراج اسپرم از بافت بیضه و استفاده از روشهای کمکباروری باشد.
بنابراین مشاهده عبارت «اسپرم صفر» در برگه آزمایش، پایان مسیر درمان نیست؛ بلکه معمولا نقطه شروع بررسی دقیقتر علت مشکل است.