فیلم Obsession نتوانست تمام انتظارات و هیاهوی پیرامونش را که ایجاد شده بود حداقل برای من برآورده کند، اما دقیقاً دست روی یکی از تاریکترین مرزهای روانشناختی و فلسفی میگذارد:

اراده آزاد در برابر اجبار (مسئلهی «قصدیتِ» دستکاریشده)
فیلم با ایده «آرزو» شروع میشود، اما در اصل درباره سلب خودآگاهی است. وقتی اراده آزادِ «نیکی» توسط یک نیروی بیرونی (جادو/اجبار) تسخیر میشود، او دیگر یک "سوژهی خودآگاه" که با اراده خود عشق میورزد نیست، بلکه به یک ابژه یا ماشینِ برنامهریزیشده تبدیل شده است.
بحران اینجاست: عشقی که از اراده آزاد و آگاهی اصیل سرچشمه نگیرد، اصلاً عشق نیست؛ تماشای این که فرد بدون داشتن حق انتخاب، رفتاری را بروز میدهد، همان وحشتِ وجودی (Existential Dread) واقعی فیلم است.
🔹️مورد بعدی تقابل بین عشق در برابر تصاحب (کالاشدگی معشوق) است
فیلم بهخوبی نشان میدهد که تصاحب مطلق، عملاً به معنای مرگِ هویتیِ معشوق است.
وقتی خودآگاهی و ارادهی آزادِ یک انسان را از او بگیریم تا او را وادار به دوستداشتن خود کنیم، در واقع او را به یک «شبحِ بیاراده» تبدیل کردهایم؛ و این بزرگترین پارادوکسِ تصاحب است،مالکِ چیزی میشوی که دیگر وجود خارجی ندارد.
🔹️اما اصل مطلب
🔶️ مسئلهی «اصالتِ رابطه» و پدیدارشناسیِ میل است
🔹️ ۱. معمای «دیگریِ تصنعی» (چرا احساس میکنیم او خودش نیست؟)
وقتی کسی را با جادو (یا داروی ترشح هورمون، یا شستشوی مغزی پیشرفته) عاشق خود میکنیم، تمام رفتارهای یک آدمِ عاشق از او سر میزند: لبخند میزند، آغوش میگشاید و کلمات محبتآمیز میگوید. از نظر بیرونی (رفتارگرایی محض)، او عاشق است. اما چرا ما در درون خود احساس فریبخوردگی، تنهایی و حتی اشمئزاز میکنیم؟
پاسخ در قصدیت (Intentionality) و جهتمندی آگاهی اوست.
در پدیدارشناسی، ما عشق را فقط یک سری رفتار یا واکنش شیمیایی نمیبینیم؛ عشق یک «رابطهٔ بیناسوبژکتیو» (Intersubjective) است. یعنی دو «سوژه» (دو فاعل مختار و آگاه) با هم تلاقی میکنند.
وقتی ارادهی آزاد او حذف میشود، او از یک «سوژه» (فاعلِ شناسا و انتخابگر) به یک «ابژه» (یک شیء دستکاری شده) تنزل مییابد.
شما در واقع با «او» مواجه نیستید؛ بلکه با بازتابی از ارادهی خودتان در کالبد او مواجهید. این یعنی گویی در اتاقی از آینهها ایستادهاید و با خودتان حرف میزنید. آن «دیگریِ» واقعی که باید با آزادیِ خود به سمت شما میآمد، غایب است. او مرده است، هرچند بدنش حرکت میکند.
🔹️۲.میل به «ارادهی آزادِ دیگری» به مثابه برهان
منکران اراده آزاد (دترمینستهای سخت) ادعا میکنند ارادهی آزاد یک توهم زیستی است؛ مغز ما تصمیم میگیرد و ما فقط توهم انتخاب داریم. اما اگر ارادهی آزاد واقعاً یک توهم بیارزش و بیفایده بود، چرا ساختار روانی و وجودی ما تا این حد تشنه و محتاجِ ارادهی آزادِ «دیگری» است؟
اگر ما صرفاً ماشینهایی بیولوژیک بودیم که فقط به دنبال بقا، لذت و رفع نیاز بودیم، برایمان فرقی نمیکرد که محبت همسرمان ناشی از یک داروی هورمونی باشد یا انتخاب آزاد خودش؛ مهم دریافتِ سیگنالِ محبت و پاداش مغزی بود. اما اینطور نیست. ما به شدت میان «انتخابِ از روی ارادهی آزاد» و «انتخابِ اجباری/مکانیکی» تمایز قائل میشویم. این تمایزِ عمیقِ درونی، نشان میدهد که ذهن و آگاهی ما برای ارتباط با آزادی طراحی شده است، نه برای تصاحب ماشینها.
اینکه ما ارضا و آرامش خود را فقط و فقط در گروی «آریِ» داوطلبانه و آزادانهی دیگری میبینیم، نشان میدهد که «آزادی» یک مفهوم انتزاعی یا فانتزی ساختهی ذهن حداقل ما نیست؛ بلکه سنگ بنای وجودیِ پدیدهای به نام «انسان» است.
🔹️ تقابل با منکران اراده آزاد
اگر دترمینیسم مطلق درست بود، ارزشگذاری ما روی عشقِ آزادانه بیمعنی بود. اما این ارزشگذاری چنان بنیادی است که حتی شرورترین و انحصارطلبترین انسانها نیز ته دلشان میخواهند که معشوقشان واقعاً و با ارادهی خودش آنها را بخواهد (حتی در فیلم، بیمارگونگیِ رفتار شخصیتها ناشی از همین تضاد است؛ آنها میخواهند با اجبار به چیزی برسند که ذاتش با اجبار نابود میشود).
بدون ارادهی آزاد، کل جهان هستی به یک ساعتِ کوکی بزرگ تبدیل میشود که چرخدندههایش به هم فشار میآورند؛ در چنین جهانی، حتی کلمهی «عشق» از معنای اصیل خود تهی می شود
کانال من در تلگرام
Rooyado
مقداد پیمانی
@Rooyado