✒️مقداد پیمانی

از همحضوری ادراکی تا اشتراک دیجیتال تجربه: پدیدارشناسی چندلایه تجربه مشترک
از همحضوری ادراکی تا اشتراک دیجیتال تجربه: پدیدارشناسی چندلایه تجربه مشترک
مسئله «اشتراک تجربه» یکی از بنیادیترین مسائل در پدیدارشناسی اجتماعی و نظریههای معاصر کنش جمعی است. پرسش اصلی این است که وقتی میگوییم «ما یک تجربه داشتیم»، دقیقاً چه چیزی میان افراد مشترک میشود: آیا تجربه منتقل میشود، همزمان میشود، یا در سطحی پیشاتأملی و ساختاری شکل میگیرد که از مرز فردیت فراتر میرود؟
آلفرد شوتس در The Phenomenology of the Social World (1967 [1932]) نقطه آغاز تحلیل خود را در وضعیت «رابطه-ما» (we-relationship) قرار میدهد. در این وضعیت، دو جریان آگاهی در همزمانی زیسته و در یک میدان ادراکی مشترک نسبت به یک ابژه واحد در جهان قرار میگیرند. شوتس این وضعیت را نوعی «درهمتنیدگی جریانهای تجربه» مینامد؛ جایی که هر سوژه نه تنها تجربه خود، بلکه حضور دیگری را نیز در افق آگاهی خود درک میکند (Schutz, 1967, pp. 156–170). این رابطه در بنیاد خود پیشاتأملی است و بر «همحضوری زیسته» استوار است، نه بر بازنمایی مفهومی یا استنتاج نظری.
من فقط تجربه خودم را ندارم
بلکه تجربه تو هم در تجربه من حضور دارد.فرض کن دو نفر یک منظره را میبینند:
من منظره را تحسین میکنم
تو هم تحسین میکنی
در حالت معمول:
دو تجربه جدا داریم
اما در حالت «ما»:
«ما» یک چیز ساده نیست؛ بلکه یک شبکه درهمتنیده از تجربههاست که در آن هر فرد، تجربه دیگری را درون تجربه خودش حمل میکند.
اشتراک تجربه یعنی:
نه انتقال تجربه
نه یکی شدن تجربهها
بلکه:
درهمتنیدگی ساختار تجربهها بهگونهای که تجربه دیگری درون تجربه من حضور داشته باشد
با این حال، همانطور که برخی مفسران (Carr, 1987) نشان دادهاند، تحلیل شوتس همچنان به یک الگوی عمدتاً تقابلی از مواجهه چهرهبهچهره وابسته است و کمتر به ساختارهای غیرهمزمان یا غیرادراکی اشتراک تجربه میپردازد.
در مقابل، گردا والتر در Ein Beitrag zur Ontologie der sozialen Gemeinschaften (1923) صورتبندی پیچیدهتری از اشتراک تجربه ارائه میدهد. او میان «اجتماع» (Gesellschaft) و «اجتماع اصیل» (Gemeinschaft) تمایز میگذارد و استدلال میکند که صرف همهدف بودن یا تعامل بیرونی برای شکلگیری «ما-تجربه» کافی نیست. شرط بنیادین، وجود «پیوند درونی» (innere Verbundenheit) است؛ یعنی نوعی یگانگی عاطفی که تجربه دیگری را در ساختار تجربه من ادغام میکند (Walther, 1923, pp. 33–34).
در این سطح، تجربه مشترک نه نتیجه مقایسه دو تجربه مستقل، بلکه ظهور یک تجربه یگانه از درون یک میدان مشترک است. والتر بهصراحت میان همدلی (Einfühlung)، سرایت هیجانی (emotional contagion)، و تجربه مشترک تمایز میگذارد؛ زیرا در همدلی، تجربه دیگری همچنان بهعنوان تجربهای «دیگری» باقی میماند، در حالی که در تجربه مشترک، نوعی «ادغام حفظکننده تمایز» رخ میدهد (Walther, 1923, pp. 73–76).
با این حال، نظریه والتر با مسئلهای ساختاری مواجه است که میتوان آن را «دشواره بازگشت بینهایت در سطوح همدلی بازتابی» نامید: اگر هر سطحی از آگاهی از دیگری نیازمند سطح بالاتری از آگاهی از این آگاهی باشد، تجربه مشترک هرگز تثبیت نخواهد شد. راهحل پیشنهادی در خوانشهای معاصر این است که تجربه مشترک بر یک آگاهی پیشاتأملی از «یگانگی عاطفی» استوار است؛ آگاهیای که بهصورت موضوعی بازنمایی نمیشود، بلکه بهصورت پسزمینهای در میدان تجربه حضور دارد.
این نکته با تحلیلهای هوسرل درباره قصدیت پیشاتأملی و با تحلیل هایدگر از «بودن-در-جهان-با-دیگران» همراستا است؛ جایی که رابطه با دیگری پیش از هر بازنمایی مفهومی، در سطح ساختار وجودی تجربه تثبیت میشود (Heidegger, Being and Time, §26–27).
در سطحی متفاوت، تحلیل «A Phenomenology of SNS Sharing» (2013) نشان میدهد که اشتراک تجربه میتواند کاملاً غیرهمزمان باشد. در شبکههای اجتماعی، تجربه اولیه (experience of the sharer) از یک ابژه، از طریق عمل اشتراکگذاری وارد چرخهای از بازتفسیر در تجربه دریافتکننده (receiver) میشود. این فرایند نوعی «اشتراک بازتابی-پسنگرانه» ایجاد میکند؛ یعنی تجربهای که پس از وقوع، در دیگری بازسازی میشود و سپس بر فهم اولیه فرد نیز بازمیگردد. در اینجا «ما بودن» نه در همزمانی، بلکه در بازساخت پسینی تجربه شکل میگیرد.
در نهایت، مقاله «Experience sharing, emotional reciprocity, and turn-taking» نشان میدهد که تجربه مشترک در سطح تعامل، در تنش میان دو سازمان زمانی شکل میگیرد: نخست، همزمانی عاطفی (emotional reciprocity) که امکان هماحساسی مستقیم را فراهم میکند؛ و دوم، ساختار ترتیبی یا نوبتی گفتوگو (turn-taking) که تجربه را در قالب زنجیرهای از پاسخها تنظیم میکند. در این میان، تعامل انسانی همواره میان ریتم همزمان تجربه و ریتم ترتیبی زبان در نوسان است.
اگر این چهار سطح را در کنار هم قرار دهیم، میتوان گفت اشتراک تجربه یک پدیده ساده یا تکلایه نیست، بلکه ساختاری چندسطحی است: از همحضوری ادراکی در شوتس، به یگانگی عاطفی در والتر، به بازتاب غیرهمزمان در شبکههای اجتماعی، و نهایتاً به سازمان زمانی تعامل در ساختار نوبتی گفتوگو.
آنچه در همه این سطوح مشترک است، نه انتقال یک تجربه از ذهنی به ذهن دیگر، بلکه شکلگیری یک «میدان مشترک تجربه» است؛ میدانی که در آن تجربه دیگری بهنحوی درونی در ساختار تجربه من حضور دارد، بدون آنکه مرزهای فردیت از میان برود.
در این معنا، میتوان با هوسرل گفت که اشتراک تجربه نه انتقال محتوا، بلکه ساختار قصدیت مشترک است؛ و با هایدگر افزود که این ساختار همواره در افق «بودن-با-دیگران» تحقق مییابد، حتی در شرایط فاصله، غیاب یا واسطهمندی تکنولوژیک.
اشتراک تجربه نه انتقال ذهن است، نه یکی شدن آگاهیها
بلکه ساختن یک «ساختار مشترک تجربه» است که در آن هر فرد، دیگری را در تجربه خود حمل میکند.
شبکههای اجتماعی زمان تجربه را به هم میریزند
«دیگری» قبل از حضور، در تجربه ما هست
Phenomenology of experiential sharing
The contribution of Schutz and Walther
León, Felipe; Zahavi, Dan
Published in:
The Phenomenological Approach to Social Reality
مقداد پیمانی
۱۳تیر ۴۰۵
بررسی چهار مقاله پیرامون پدیدارشناسی تجربه مشترک
ادرس کانال
@Rooyado
رفرنس:
Shared intentional engagement through language and phenomenal experience
Front. Psychol., 08 October 2014
Christoph Durt *
A Phenomenology of SNS Sharing
Dylan E. Wittkower
Old Dominion University,
Phenomenology of experiential sharing
The contribution of Schutz and Walther
León, Felipe; Zahavi, Dan
Published in:
The Phenomenological Approach to Social Reality