اصل خودمختاری بیمار در فقه اسلامی: مبانی و محدودیتها
مبنای اصل خودمختاری بیمار در فقه اسلامی
اصل خودمختاری بیمار در فقه اسلامی بر چند مبانی مهم استوار است:
1. کرامت ذاتی انسان: قرآن کریم بر کرامت انسان تأکید دارد (آیه 70 سوره اسراء: "وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ")
2. اصل عدم اجبار در دین: "لا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ" (بقره: 256)
3. اصل اختیار و مسئولیت شخصی: انسان موجودی مختار و مسئول انتخابهای خویش است.
4. قاعده سلطنت انسان بر نفس و مال خود: مشهور به قاعده "الناس مسلطون علی انفسهم و اموالهم" که بر اساس آن فرد حق تصمیمگیری دربار و health خود را دارد.
5. رضایت آگاهانه (رضایت مبتنی بر علم): بر اساس احادیث و قواعد فقهی، اقدامات پزشکی بدون رضایت آگاهانه بیمار جایز نیست.
دو محدودیت شرعی مهم بر اصل خودمختاری بیمار
1. محدودیت مبتنی بر قاعده "لاضرر و لاضرار"
· بر اساس قاعده فقهی "لَا ضَرَرَ وَلَا ضِرَارَ فِی الْإِسْلَامِ" (نهی از ضرر رسانی به خود و دیگران)
· بیمار نمیتواند درخواست درمان یا عملی را داشته باشد که:
· موجب ضرر قطعی یا احتمال قوی به سلامت او شود
· جنبه خودآزاری داشته باشد
· مثال: درخواست برای قطع عضو سالم، خودکشی کمکشده (اتانازی)، یا مصرف مواد مخدر تحت عنوان درمان بدون دلیل پزشکی موجه
2. محدودیت مبتنی بر تعارض با احکام شرعی قطعی
· خودمختاری بیمار در مواردی محدود میشود که با احکام قطعی شرعی تعارض داشته باشد
· شامل مواردی مانند:
· درخواست برای سقط جنین بدون دلیل شرعی مقبول (پس از دمیدن روح)
· درخواست برای تغییر جنسیت در مواردی که نارسایی هویت جنسی محرز نباشد
· امتناع از درمانهای واجب (در مواردی که جان شخص در خطر باشد و ترک درمان موجب هلاکت شود)
· درخواست برای اقدامات پزشکی که ناقص کننده کرامت انسانی باشد
جمعبندی
فقه اسلامی ضمن به رسمیت شناختن حق تصمیمگیری بیمار در امور درمانی و احترام به اراده او، این حق را مطلق نمیداند و آن را در چارچوب مصالح فردی و اجتماعی و احکام شرعی محدود میسازد. این رویکرد تعادلی، هم کرامت انسانی و آزادی انتخاب را حفظ میکند و هم از سوءاستفاده از این حق در جهت اقدامات خودتخریبی یا مخالف با ارزشهای اسلامی جلوگیری
سید مصطفی حسن نژاد عضو سازمان نظام پرستاری کشور
کارشناس حقوق قضایی و دانشجوی ارشد حقوق پزشکی و پرستاری
مینماید.