گاهی چیزی که زمانی بهترین برنامه ما بوده، دیگر با واقعیت امروز جور نیست. چرا تغییر برنامه و مسیر برایمان سخت است و چطور میتوانیم بدون بینظمی، انعطافپذیر بمانیم؟

یه زمانی برای خودت یک برنامه میریزی. با دقت. فکرش را کردهای، بالا و پایینش کردهای، شاید حتی کلی برایش وقت گذاشتهای و بالاخره به این نتیجه رسیدهای که:
«آره، این همون چیزیه که باید انجام بدم.»
بعد شروعش میکنی و اتفاقاً خوب هم پیش میرود. چند ماه میگذرد. اما در این چند ماه، خیلی چیزها عوض شده. شرایط زندگی تغییر کرده، اولویتها جابهجا شدهاند، تجربهات بیشتر شده، محیط اطرافت تغییر کرده یا حتی خودت دیگر آدم چند ماه قبل نیستی. ولی برنامه هنوز همان برنامه است. و تو هنوز داری اجراش میکنی. چرا؟
چون بالاخره برنامه داشتی! اینجا یک سؤال عجیب شکل میگیرد:
از کجا به بعد پایبندی به برنامه، دیگر نشانهی نظم نیست و تبدیل به جمود میشود؟
اگر برنامهای که برای خودمان ریختهایم جواب ندهد، یکی از اولین واکنشهایمان این است که فکر کنیم:
«پس باید بیشتر تلاش کنم.»
نه اینکه شاید خود برنامه دیگر مناسب نباشد. چون قبول کردن اینکه برنامهمان دیگر جواب نمیدهد، کمی دردناک است. بالاخره خودمان آن را ساختهایم. برای رسیدن به آن تصمیم گرفتهایم، وقت گذاشتهایم و احتمالاً کلی انرژی صرف کردهایم. پس وقتی واقعیت تغییر میکند، بهجای اینکه برنامه را دوباره بررسی کنیم، گاهی سعی میکنیم واقعیت را با برنامه هماهنگ کنیم! و اینجا دردسر شروع میشود.
برای خودش یک سیستم معاملاتی و ستاپ ساخته. قوانین ورود مشخص دارد، مدیریت ریسک دارد، ساعت کاری دارد و حتی میداند بعد از چند استاپ باید دست از معامله بکشد. مدتی همهچیز خوب پیش میرود. بعد شرایطی به وجود میآید که بخشی از این برنامه دیگر با شرایط جدید جور نیست.
اما تریدر به خودش میگوید: «نه، من باید به سیستمم وفادار بمونم.»
این جمله در نگاه اول خیلی حرفهای به نظر میرسد. ولی یک مشکل کوچک دارد:
وفاداری به سیستم، قرار بوده به تصمیمگیری بهتر کمک کند؛ نه اینکه جای تصمیمگیری را بگیرد.
البته این به معنی تغییر دادن قوانین بعد از هر چند معامله نیست. اتفاقاً آن هم یک شکل دیگر از بیثباتی است. مسئله اینجاست که بین انعطافپذیری و بیثباتی یک تفاوت جدی وجود دارد. آدم بیثبات هر روز تصمیمش را عوض میکند. آدم منعطف، تصمیمش را عوض نمیکند مگر اینکه دلیل جدیدی برای تغییر وجود داشته باشد.
گاهی یک تصمیمی که پنج سال پیش گرفتهای، آن زمان کاملاً منطقی بوده. انتخاب یک شغل. شروع یک رابطه. رفتن به یک شهر. دنبال کردن یک هدف. حتی تصویری که از آیندهی خودت داشتهای.
اما پنج سال بعد، ممکن است اطلاعات جدیدی داشته باشی که آن زمان نداشتی. تجربهای داری که آن زمان نداشتی. شرایطی پیش آمده که آن زمان قابل پیشبینی نبوده. با این حال ممکن است همچنان به همان مسیر بچسبیم، فقط چون قبلاً انتخابش کردهایم.
و اینجا یک تلهی ذهنی جالب شکل میگیرد:
«من که این همه برای این مسیر هزینه کردم، نمیتونم حالا ولش کنم.»
اما هزینهای که قبلاً دادهایم، بهخودیخود دلیل خوبی برای ادامه دادن نیست. گاهی ادامه دادن فقط باعث میشود هزینهی بیشتری به هزینهی قبلی اضافه کنیم. شاید یکی از سختترین تصمیمها این باشد که بپذیری:
«برنامهای که آن روز درست بود، ممکن است امروز دیگر درست نباشد.»
و این جمله هیچ چیزی از ارزش تصمیم قبلی کم نمیکند.
به نظرم برنامه قرار نیست آینده را پیشبینی کند.برنامه بیشتر شبیه یک نقشهی موقت است. با اطلاعاتی که امروز داریم، یک مسیر برای خودمان ترسیم میکنیم. اما اگر جاده بسته شد، قرار نیست به نقشه نگاه کنیم و بگوییم:
«چون من این مسیر رو انتخاب کردم، باید حتماً از همینجا برم!»
نقشه را بازبینی میکنیم. مسیر را اصلاح میکنیم. گاهی حتی مقصد را دوباره بررسی میکنیم. شاید یکی از نشانههای بلوغ در تصمیمگیری همین باشد:
هم بتوانیم به تصمیمهایمان متعهد بمانیم، هم بتوانیم وقتی واقعیت تغییر کرد، آنها را بازبینی کنیم.
نه هر تغییری را شکست بدانیم، نه هر پافشاریای را نشانهی استقامت. چون گاهی شجاعت این نیست که بیشتر از قبل به برنامهات بچسبی. گاهی شجاعت این است که بعد از مدتها به برنامهای که خودت نوشتهای نگاه کنی و بگویی:
«اون موقع درست بود... ولی الان دیگه نیست.»
مازیار سهیلی