چرا وقتی موفقیت دیگران را میبینیم، گاهی احساس میکنیم از زندگی عقب ماندهایم؟ نگاهی به مقایسه اجتماعی، قضاوت درباره مسیر خودمان و تفاوت میان نتیجه و واقعیت پشت آن.

فرض کن داری شبکههای اجتماعی رو بالا و پایین میکنی. به یک نفر میرسی که کسبوکارش حسابی رشد کرده. یکی دیگه از درآمدش میگه. یکی مهاجرت کرده، یکی خونه خریده، یکی هم از موفقیتش توی بازارهای مالی نوشته. اولش شاید فقط خوشحال بشی براشون. اما چند لحظه بعد، یک صدای آشنا توی ذهنت شروع میکنه:
«پس من چی؟»
«من چرا هنوز به اون نقطه نرسیدم؟»
«نکنه دارم وقتم رو تلف میکنم؟»
و جالب اینجاست که ممکنه تا چند دقیقه قبل، از مسیر خودت راضی بوده باشی. داشتی کار خودت رو میکردی و اصلاً احساس عقبماندن نداشتی. اما حالا، فقط با دیدن نتیجهی زندگی چند نفر دیگه، انگار یکدفعه جایگاه خودت هم تغییر کرده. نه لزوماً شرایط تو بدتر شده، نه چیزی از دست دادهای؛ فقط یک معیار تازه وارد ذهنت شده.
وقتی موفقیت یک نفر رو میبینیم، معمولاً با بخش قابل مشاهدهی داستانش روبهرو هستیم. درآمدش، شغلش، حساب معاملاتیاش، خونهاش یا جایی که بهش رسیده. اما چقدر از مسیرش رو میدونیم؟ از شرایطی که ازش شروع کرده؟ از منابعی که در اختیار داشته؟ از شکستهایی که تجربه کرده؟ از فرصتهایی که سر راهش قرار گرفته؟ از هزینههایی که برای رسیدن به اون نقطه داده؟ شاید بعضی از این اطلاعات رو بدونیم، اما معمولاً تصویر کاملی نداریم.
با این حال، خیلی راحت نتیجهی قابل مشاهدهی زندگی اون آدم رو میذاریم کنار تمام واقعیت زندگی خودمون؛ حتی چیزهایی که خودمون هم بهخوبی ازشون خبر نداریم.
این مقایسه از همون اول یک ایراد اساسی داره:
ما دو مسیر کامل رو با هم مقایسه نمیکنیم؛ اغلب یک تصویر محدود از مسیر دیگری رو با تجربهی کامل خودمون میسنجیم. طبیعیه که در چنین مقایسهای، خودمون رو بازنده ببینیم.
تصور کن چند ماهه داری روی سیستم معاملاتی خودت کار میکنی. قوانینت مشخصه، داری معاملههات رو ثبت میکنی و سعی میکنی با نظم جلو بری. بعد میبینی یک تریدر نوشته که در یک ماه چند درصد سود گرفته یا از حساب پراپش برداشت داشته. ناگهان نتیجهی اون آدم تبدیل میشه به معیاری برای ارزیابی خودت.
با خودت میگی: «من چرا هنوز به اینجا نرسیدم؟»
شاید وسوسه بشی ریسک رو بیشتر کنی، تعداد معاملاتت رو بالا ببری یا سیستم خودت رو تغییر بدی. اما یک سؤال مهم وجود داره:
آیا واقعاً اطلاعات کافی داریم که نتیجهی اون تریدر رو معیار مناسبی برای تصمیمهای خودمون بدونیم؟
ما ممکنه فقط یک ماه از عملکردش رو دیده باشیم. شاید از سابقهی کامل معاملاتش خبر نداشته باشیم. شاید شرایط حساب، میزان ریسک یا حتی هدفش با ما متفاوت باشه. با این وجود، گاهی اجازه میدیم همون تصویر محدود، برنامهای رو که با فکر و بررسی ساختهایم تحت تأثیر قرار بده. در این حالت، دیگه فقط عملکرد خودمون رو بررسی نمیکنیم؛ داریم سعی میکنیم به سرعتی برسیم که از بیرون برای خودمون تعریف کردهایم.
و این دو تا لزوماً یکی نیستند.
من با این توصیهی مطلق که «هیچوقت خودت رو با کسی مقایسه نکن» خیلی ارتباط نمیگیرم. مقایسه میتونه اطلاعات مفیدی به ما بده. دیدن مسیر دیگران ممکنه ایدهای تازه به ذهنمون برسونه. میتونه نشون بده راههای دیگری هم وجود دارن یا باعث بشه دربارهی تصمیمهای خودمون دوباره فکر کنیم.
مسئله این نیست که مقایسه همیشه بده. مسئله اینه که از مقایسه چه نتیجهای میگیریم و با اون نتیجه چه کار میکنیم. میتونیم موفقیت یک نفر رو ببینیم و بپرسیم:
«چه چیزی در مسیرش وجود داشته که من میتونم ازش یاد بگیرم؟»
یا میتونیم همون موفقیت رو ببینیم و نتیجه بگیریم: «پس من عقبموندهام.»
اولی میتونه شروع یک بررسی مفید باشه؛ دومی ممکنه بدون اینکه اطلاعات کافی داشته باشیم، تبدیل به حکمی دربارهی خودمون بشه.
وقتی میبینیم کسی به نتیجهای رسیده که ما هنوز بهش نرسیدیم، بد نیست قبل از قضاوت دربارهی خودمون کمی مکث کنیم. از خودمون بپرسیم: آیا واقعاً هدف من هم همینه؟ آیا شرایط و نقطهی شروع ما قابل مقایسه است؟ آیا چیزی در مسیر اون آدم وجود داره که ارزش یاد گرفتن داشته باشه؟
و مهمتر از همه:
آیا دارم از اطلاعاتی که میبینم برای بهتر کردن مسیر خودم استفاده میکنم، یا فقط دارم باهاش خودم رو قضاوت میکنم؟ شاید قرار نباشه موفقیت دیگران رو نادیده بگیریم. شاید فقط لازم باشه یادمون بمونه که دیدن مقصد یک نفر، به معنی شناختن تمام جادهای نیست که طی کرده.
ما هم مسیر خودمون رو داریم؛ با شرایط، محدودیتها، انتخابها و زمانبندی خاص خودش. و شاید بهجای اینکه هر بار با دیدن نتیجهی دیگران از خودمون بپرسیم: «چرا من هنوز اونجا نیستم؟»
بتونیم سؤال دقیقتری بپرسیم: «با شناختی که از مسیر خودم دارم، قدم بعدیِ درست برای من چیه؟»
چون قرار نیست زندگی ما نسخهی دیگری از مسیر یک نفر دیگه باشه.
مازیار سهیلی