در کارگاه ساختمانی، یک کابل آسیب‌دیده، مصالح رهاشده در مسیر عبور یا داربست نامطمئن می‌تواند به حادثه‌ای جدی منجر شود. سقوط از ارتفاع، برخورد با اجسام، برق‌گرفتگی و آسیب پا از خطراتی هستند که کارکنان هر روز با آن‌ها روبه‌رو می‌شوند. بسیاری از این اتفاقات با شناسایی خطر پیش از شروع کار، سامان‌دهی محیط و رعایت اصول ایمنی قابل پیشگیری‌اند.
فعالیت هم‌زمان کارگران، برق‌کاران، جوشکاران و اپراتورهای ماشین‌آلات، کارگاه را به محیطی با خطرات متنوع تبدیل می‌کند. در گزارش‌های ایمنی صنعت ساختمان آمریکا، سقوط، برخورد با اشیا، گرفتار شدن میان اجسام و برق‌گرفتگی از مهم‌ترین عوامل مرگ‌ومیر شغلی معرفی شده‌اند. در کنار آن‌ها، لغزش، بریدگی و آسیب پا نیز می‌توانند موجب مصدومیت و توقف کار شوند.
۱. سقوط از ارتفاع
کار روی داربست، نردبان، سقف و لبه طبقات خطر سقوط را افزایش می‌دهد؛ به‌ویژه وقتی حفاظ مناسبی نصب نشده یا تجهیزات حفاظت از سقوط به‌درستی استفاده نمی‌شوند. حتی سقوط از ارتفاع کم نیز می‌تواند باعث شکستگی یا آسیب ستون فقرات شود.
برای کاهش خطر، بازشوهای کف و لبه طبقات باید با حفاظ مقاوم ایمن شوند. داربست‌ها و نردبان‌ها نیز پیش از استفاده بررسی شوند و روی سطح پایدار قرار گیرند. در فعالیت‌های نیازمند حفاظت فردی در برابر سقوط، انتخاب سامانه مناسب، نقطه اتصال ایمن و آموزش استفاده از آن ضروری است. اولویت همواره حذف یا کاهش کار در معرض ارتفاع است.
۲. برخورد مصالح و سقوط اشیا
سقوط ابزار، آجر و قطعات فلزی از طبقات بالا یا برخورد کارگران با ماشین‌آلات، می‌تواند آسیب شدیدی ایجاد کند. قرار گرفتن زیر بار معلق جرثقیل از خطرناک‌ترین موقعیت‌هاست؛ حتی اگر جابه‌جایی بار فقط چند دقیقه طول بکشد.
مسیر حمل بار باید از محل رفت‌وآمد افراد جدا شود، محدوده تخلیه مصالح محصور باشد و ابزارها در ارتفاع به‌صورت ایمن نگهداری شوند. کلاه ایمنی شدت برخی صدمات را کاهش می‌دهد، اما جایگزین مهار بار و جلوگیری از حضور افراد در محدوده خطر نیست.
۳. گرفتار شدن میان ماشین‌آلات یا ریزش گود
کارگر ممکن است هنگام تعمیر دستگاه، جابه‌جایی قطعات سنگین یا ورود به گودبرداری بین تجهیزات گرفتار شود. ریزش ناگهانی دیواره گود نیز می‌تواند فرصتی برای خروج باقی نگذارد.
پیش از شروع گودبرداری، وضعیت خاک و روش پایدارسازی باید توسط فرد صلاحیت‌دار ارزیابی شود. بسته به شرایط، شیب‌بندی، سازه نگهبان یا سامانه محافظ لازم است. هنگام تعمیر ماشین‌آلات نیز منابع انرژی باید با روش ایمن قطع و از راه‌اندازی ناخواسته جلوگیری شود. دور نگه داشتن افراد از محدوده خطر، اقدام اصلی پیشگیری است.
۴. آسیب پا بر اثر سقوط مصالح و اجسام تیز
افتادن بلوک روی پنجه، برخورد پا با قطعات سنگین یا فرو رفتن میخ در کف پا، از حوادث رایج در محیط‌های ساختمانی است. جمع‌آوری ضایعات، چیدمان ایمن مصالح و حمل صحیح بار، احتمال این آسیب‌ها را کاهش می‌دهد.
کفش مناسب نیز باید با خطر کارگاه هماهنگ باشد. سرپنجه محافظ برای احتمال برخورد و سقوط اجسام اهمیت دارد؛ در محیط دارای میخ و ضایعات تیز، مقاومت زیره در برابر نفوذ نیز باید بررسی شود. بنابراین هنگام خرید کفش ایمنی توجه به مشخصات حفاظتی، جنس زیره و تناسب محصول با محیط کار، مهم‌تر از ظاهر آن است. همه مدل‌ها در برابر لغزش، سوراخ‌شدن یا خطرات الکتریکی حفاظت یکسان ندارند.
۵. برق گرفتگی هنگام کار با تجهیزات
کابل فرسوده، اتصال غیراستاندارد، رطوبت و نزدیکی ماشین‌آلات به خطوط برق می‌توانند باعث برق‌گرفتگی شوند. این خطر فقط متوجه برق‌کاران نیست؛ استفاده‌کنندگان از دریل، دستگاه برش و بالابر برقی نیز در معرض آن هستند.
کابل‌ها باید مرتب بازبینی و تجهیزات معیوب از مدار خارج شوند. حفاظت الکتریکی متناسب با مدار، از جمله کلید حفاظت در برابر جریان نشتی، اهمیت دارد. تعمیر تجهیزات فقط باید توسط فرد صلاحیت‌دار و پس از قطع و اطمینان از بی‌برق بودن انجام شود. کفش یا دستکش معمولی، محافظ مطمئنی در برابر برق‌گرفتگی نیست.
۶. سر خوردن و زمین خوردن
گل‌ولای، روغن، کابل‌های رهاشده و اختلاف سطح زمین، احتمال لغزش را بالا می‌برند. زمین خوردن حتی در سطح هموار ممکن است به پیچ‌خوردگی مچ پا یا شکستگی منجر شود.
مسیر عبور باید از مصالح اضافی پاک‌سازی شود و کابل‌ها خارج از مسیر رفت‌وآمد قرار گیرند. نقاط خیس یا لغزنده نیز باید تا برطرف شدن خطر علامت‌گذاری یا مسدود شوند. زیره کفش متناسب با سطح می‌تواند کمک‌کننده باشد، اما هیچ کفشی روی همه سطوح خاصیت ضدلغزش یکسان ندارد.
۷. بریدگی و آسیب دست با ابزار
فرز، اره و دستگاه‌های برش در صورت خرابی محافظ یا استفاده نادرست می‌توانند باعث بریدگی و آسیب شدید شوند. رها شدن قطعه کار نیز احتمال برخورد یا گیر کردن دست را افزایش می‌دهد.
قبل از شروع، سلامت محافظ دستگاه بررسی و قطعه کار به‌درستی مهار شود. دستکش باید متناسب با خطر انتخاب شود؛ برخی دستکش‌ها نزدیک تجهیزات چرخشی ممکن است گیر کنند و خود به عامل حادثه تبدیل شوند. آموزش کار با ابزار و توقف دستگاه پیش از تنظیم یا رفع گیر نیز ضروری است.
ارزیابی خطر پیش از هر فعالیت: مخاطرات نصب پنجره در ارتفاع با گودبرداری یا تخلیه مصالح یکسان نیست. سرپرست کارگاه باید برای هر فعالیت، خطرات، افراد در معرض و روش کنترل را مشخص کند. ابتدا حذف خطر یا جایگزینی روش کم‌خطرتر بررسی شود؛ سپس کنترل فنی، دستورالعمل اجرایی و تجهیزات حفاظت فردی به کار گرفته شوند.
آموزش کارکنان براساس وظیفه: آموزش عمومی کافی نیست. اپراتور دستگاه برش باید با خطرات همان ابزار و کارگر داربست با شیوه حفاظت از سقوط آشنا باشد. کارکنان همچنین باید بدانند نقص تجهیزات را به چه کسی گزارش کنند و چه زمانی تا رفع شرایط ناایمن، فعالیت را متوقف کنند.
بازرسی روزانه کارگاه
شرایط کارگاه با جابه‌جایی مصالح، تغییر آب‌وهوا و ورود ماشین‌آلات تازه تغییر می‌کند. در بازدیدهای روزانه این موارد بررسی شوند:
سلامت داربست، نردبان و حفاظ‌های موقت
باز بودن مسیر عبور و خروج اضطراری
سلامت کابل‌ها و تجهیزات برقی
چیدمان ایمن مصالح و جدایی مسیر ماشین‌آلات از عابران
تناسب و سلامت تجهیزات حفاظت فردی
مشکلات شناسایی‌شده باید ثبت و تا زمان اصلاح پیگیری شوند؛ بازرسی بدون رفع نقص تأثیر محدودی دارد. همچنین مسئول اصلاح هر مورد و زمان پیگیری آن باید مشخص باشد تا ثبت خطر به اقدامی صرفاً اداری تبدیل نشود.
ابتدا باید محل حادثه ایمن شود تا امدادگران یا سایر کارگران نیز آسیب نبینند. در برق‌گرفتگی، پیش از ایمن شدن منبع برق نباید به مصدوم در تماس با جریان دست زد. در مصدومیت‌های شدید باید فوراً با اورژانس تماس گرفت. فردی که احتمال آسیب گردن یا ستون فقرات دارد، نباید جز در صورت خطر فوری و طبق اصول امدادی جابه‌جا شود. پس از رسیدگی به مصدوم، علت ریشه‌ای حادثه بررسی و اقدامات اصلاحی اجرا شود.
سقوط، برخورد مصالح، برق‌گرفتگی، لغزش و آسیب ناشی از ابزار از خطرات مهم کارگاه‌های ساختمانی هستند. کاهش این حوادث فقط به پوشیدن تجهیزات ایمنی وابسته نیست؛ شناسایی به‌موقع خطر، اصلاح شرایط کار، آموزش و بازرسی مستمر نقش اصلی را دارند. کارگاهی ایمن‌تر است که پیشگیری را جزئی از برنامه روزانه پروژه بداند.
